Kẽm, tên tiếng Anh là zinc, là khoáng chất thiết yếu tham gia hoạt động của hàng trăm enzym, quá trình tổng hợp DNA và protein, phân chia tế bào, miễn dịch, lành vết thương, tăng trưởng và cảm nhận vị giác. Trong thuốc và sản phẩm bổ sung, kẽm thường tồn tại dưới dạng muối như zinc sulfate, zinc gluconate hoặc zinc acetate; liều phải được tính theo lượng kẽm nguyên tố chứ không chỉ dựa vào khối lượng của muối. Kẽm có thể được sử dụng để phòng hoặc điều trị thiếu kẽm, bổ sung vào dinh dưỡng đường tĩnh mạch, hỗ trợ điều trị tiêu chảy ở trẻ em cùng dung dịch bù nước oresol và điều trị duy trì bệnh Wilson bằng chế phẩm phù hợp. Dùng quá nhiều kẽm trong nhiều tuần có thể cản trở hấp thu đồng, gây thiếu máu, giảm tế bào máu hoặc tổn thương thần kinh. Không nên tự dùng liều cao hoặc dùng kéo dài khi chưa được bác sĩ, dược sĩ đánh giá.
Nội dung chính
- Khoáng chất thiết yếu tham gia hoạt động enzym, miễn dịch, tổng hợp DNA và protein, tăng trưởng và lành vết thương.
- Cần đọc lượng “kẽm nguyên tố”; 20 mg zinc sulfate không đồng nghĩa với 20 mg kẽm nguyên tố.
- Khẩu phần khuyến nghị là 11 mg/ngày với nam và 8 mg/ngày với nữ; thai kỳ 11 mg/ngày, cho con bú 12 mg/ngày.
- Giới hạn trên ở người lớn khỏe mạnh là 40 mg kẽm nguyên tố/ngày từ mọi nguồn; giới hạn này không áp dụng cho điều trị có giám sát y tế.
- WHO khuyến nghị 10 mg/ngày cho trẻ dưới 6 tháng và 20 mg/ngày cho trẻ từ 6 tháng trở lên trong 10–14 ngày, dùng cùng ORS.
- Buồn nôn, nôn, đau bụng và thiếu đồng; dùng kéo dài có thể gây thiếu máu, giảm bạch cầu hoặc bệnh lý thần kinh.
- Kẽm có thể làm giảm hấp thu kháng sinh tetracycline, quinolone và penicillamine.
- Không tự dùng liều điều trị, không dùng nhiều sản phẩm chứa kẽm đồng thời và không thay thế ORS bằng kẽm khi trẻ bị tiêu chảy.
Hoạt chất Kẽm (Zinc) là gì?
Kẽm là khoáng chất thiết yếu mà cơ thể không tự tổng hợp được. Kẽm cần cho hoạt động của hàng trăm enzym, tổng hợp DNA và protein, phân chia tế bào, tăng trưởng, miễn dịch, lành vết thương và cảm nhận vị giác.
Kẽm không phải thuốc “tăng miễn dịch” có tác dụng giống nhau ở mọi người. Lợi ích rõ nhất xuất hiện khi cơ thể thiếu kẽm hoặc khi dùng trong chỉ định và phác đồ đã được hướng dẫn chuyên môn xác lập.
Kẽm (Zinc)
INN Zinc. Ký hiệu hóa học của kẽm là Zn.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Kẽm (Zinc) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Zinc. Ký hiệu hóa học của kẽm là Zn. |
| Tên IUPAC | zinc |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Các dạng thường gặp gồm zinc sulfate, zinc sulfate monohydrate, zinc sulfate heptahydrate, zinc gluconate, zinc acetate và zinc oxide. Các muối này không tương đương về khối lượng. Ví dụ, viên phân tán được WHO thẩm định chứa 54,9 mg zinc sulfate monohydrate, tương đương 20 mg kẽm nguyên tố. Không được quy đổi giữa các muối nếu chưa xác định chính xác lượng kẽm nguyên tố. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Zincum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7440-66-6 |
|---|---|
| UNII | J41CSQ7QDS |
| PubChem CID | 23994 |
| RxNorm CUI | 11416 |
Dược động học của Kẽm (Zinc)
Dược động học của kẽm thay đổi đáng kể theo muối, liều, tình trạng dinh dưỡng, bữa ăn, hàm lượng phytate, bệnh lý đường tiêu hóa và đường dùng.
Sau khi uống, kẽm được hấp thu chủ yếu tại ruột non. Cơ thể điều hòa lượng kẽm bằng cách thay đổi hấp thu ở ruột, bài tiết nội sinh vào đường tiêu hóa và tái hấp thu. Phần lớn kẽm toàn cơ thể nằm trong cơ và xương.
Zinc sulfate tiêm được cung cấp trực tiếp vào tuần hoàn sau khi được pha đúng cách trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch.
Giai đoạn I: Hấp thu
Kẽm được hấp thu tại ruột non. Khả năng hấp thu tăng khi cơ thể thiếu kẽm và giảm khi lượng kẽm trong khẩu phần cao.
Phytate trong ngũ cốc nguyên hạt, đậu và một số thực phẩm thực vật có thể liên kết với kẽm và làm giảm hấp thu. Uống đồng thời lượng sắt bổ sung từ khoảng 25 mg trở lên cũng có thể làm giảm hấp thu kẽm.
Trong một nghiên cứu ở người trẻ, tỷ lệ hấp thu của zinc citrate và zinc gluconate khoảng 61%, còn zinc oxide khoảng 50%; kết quả này không chứng minh một dạng luôn tốt hơn cho mọi người.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường tĩnh mạch về nguyên tắc là 100%. Đối với đường uống, SmPC của viên phân tán zinc sulfate được WHO thẩm định ghi sinh khả dụng khoảng 10–40%. Nguồn NIH cho biết tỷ lệ hấp thu từ thực phẩm có thể dao động rộng, khoảng 5% đến trên 50%, tùy lượng kẽm, thành phần bữa ăn và hàm lượng phytate. Không nên dùng một tỷ lệ sinh khả dụng duy nhất để tự quy đổi liều giữa các muối hoặc đường dùng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Tổng lượng kẽm trong cơ thể người trưởng thành được ước tính khoảng 1,5 g ở nữ và 2,5 g ở nam; phần lớn nằm trong cơ và xương.
Trong máu, kẽm tập trung chủ yếu trong hồng cầu. Khoảng 80% kẽm huyết thanh gắn với albumin; phần còn lại gắn với alpha-2-macroglobulin và các phân tử khác. Nồng độ kẽm huyết thanh chỉ phản ánh một phần nhỏ lượng kẽm toàn cơ thể và có thể thay đổi theo thời điểm lấy mẫu, nhiễm trùng, viêm, tuổi và giới.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Kẽm là nguyên tố hóa học nên không được chuyển hóa thành chất chuyển hóa theo cách của nhiều thuốc hữu cơ.
Sau hấp thu, ion kẽm được gắn vào protein vận chuyển, enzym, metallothionein và các kho dự trữ trong mô. Cơ thể điều hòa kẽm thông qua hấp thu, phân bố, gắn protein và bài tiết thay vì chuyển hóa hóa học thành các chất khác.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Kẽm được thải trừ chủ yếu qua đường tiêu hóa và phân. Một lượng nhỏ hơn được bài tiết qua nước tiểu.
Kẽm cũng bị mất qua da, tóc, mồ hôi và các dịch cơ thể. Cơ thể duy trì cân bằng bằng cách điều chỉnh bài tiết kẽm nội sinh vào ruột và tái hấp thu.
| t½ · Thời gian bán thải | Kẽm được phân bố trong nhiều kho mô và chịu điều hòa nội môi phức tạp; không có một thời gian bán thải huyết tương duy nhất có ý nghĩa cho mọi chế phẩm. SmPC viên phân tán zinc sulfate của WHO không cung cấp thời gian bán thải định lượng. Thời gian bán thải chuẩn áp dụng chung. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có một trị số độ thanh thải toàn thân chuẩn áp dụng cho mọi chế phẩm, đường dùng và nhóm tuổi. Giá trị định lượng được xác minh để sử dụng chung. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng hấp thu, phân bố hoặc thải trừ kẽm gồm:
- Lượng kẽm dùng và tình trạng thiếu kẽm.
- Loại muối và dạng bào chế.
- Dùng lúc đói hoặc cùng thức ăn.
- Hàm lượng phytate trong bữa ăn.
- Sắt, calci, đồng và một số thuốc dùng đồng thời.
- Tiêu chảy kéo dài, bệnh ruột hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
- Tuổi, thai kỳ và nhu cầu tăng trưởng.
- Suy thận, đặc biệt khi dùng chế phẩm đường tĩnh mạch.
- Viêm, nhiễm trùng và stress chuyển hóa, có thể làm thay đổi nồng độ kẽm huyết thanh.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Kẽm (Zinc)
Về dinh dưỡng, kẽm là nguyên tố vi lượng thiết yếu.
Về điều trị, vai trò phụ thuộc chế phẩm:
- Zinc sulfate có thể bổ sung kẽm và hỗ trợ điều trị tiêu chảy ở trẻ em.
- Zinc sulfate injection cung cấp nguyên tố vi lượng trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch.
- Zinc acetate được dùng để giảm hấp thu đồng trong điều trị duy trì bệnh Wilson.
- Zinc oxide và một số muối kẽm có thể được dùng tại chỗ theo công thức và chỉ định riêng.
Không được áp dụng chỉ định của một muối kẽm cho mọi sản phẩm chứa kẽm.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Kẽm đóng vai trò cấu trúc, xúc tác hoặc điều hòa trong nhiều protein và enzym. Kẽm tham gia hoạt động của DNA polymerase, RNA polymerase, alcohol dehydrogenase, alkaline phosphatase và các protein “zinc finger”; đồng thời tham gia truyền tín hiệu nội bào và điều hòa biểu hiện gen.
Trong bệnh Wilson, zinc acetate kích thích tạo metallothionein trong tế bào ruột. Metallothionein gắn đồng, làm giảm hấp thu và tái hấp thu đồng; phức hợp sau đó bị loại bỏ qua phân khi tế bào ruột bong ra.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Khi thiếu kẽm, bổ sung đủ nhu cầu có thể hỗ trợ phục hồi các quá trình phụ thuộc kẽm như tăng trưởng, miễn dịch, tổng hợp protein, lành vết thương và vị giác.
Tác dụng không tăng tỷ lệ thuận vô hạn với liều. Khi dùng quá mức, cơ chế cạnh tranh hấp thu và tăng metallothionein ở ruột có thể làm giảm hấp thu đồng, dẫn đến thiếu đồng và biến chứng huyết học hoặc thần kinh.
Đáp ứng lâm sàng còn phụ thuộc nguyên nhân thiếu kẽm; bổ sung không giải quyết được mọi nguyên nhân gây rụng tóc, chậm lớn, nhiễm trùng hoặc mệt mỏi.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Kẽm (Zinc)
Các ứng dụng có căn cứ và được phân biệt theo nguồn gồm:
- Phòng hoặc điều trị thiếu kẽm khi khẩu phần không đáp ứng nhu cầu, hấp thu kém hoặc có mất kẽm tăng, sau khi được đánh giá phù hợp.
- Cung cấp kẽm trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch cho người lớn và trẻ em khi đường uống hoặc đường tiêu hóa không thể sử dụng, không đủ hoặc bị chống chỉ định.
- Hỗ trợ điều trị tiêu chảy cấp hoặc kéo dài ở trẻ em đến 5 tuổi, dùng cùng ORS và chăm sóc tiêu chuẩn.
- Điều trị duy trì bệnh Wilson bằng zinc acetate sau giai đoạn điều trị ban đầu bằng thuốc thải đồng, theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.
Chỉ định cụ thể phải căn cứ vào nhãn của từng sản phẩm.
Kẽm dạng viên ngậm đã được nghiên cứu để phòng hoặc rút ngắn cảm lạnh thông thường. Tổng quan Cochrane năm 2024 được NIH tóm tắt cho thấy kẽm có thể rút ngắn thời gian triệu chứng trung bình khoảng hai ngày, nhưng độ chắc chắn của bằng chứng thấp hoặc rất thấp; tác dụng phòng bệnh và giảm mức độ nặng chưa rõ.
Kết quả này không chứng minh mọi dạng kẽm, mọi liều hoặc mọi thời điểm sử dụng đều hiệu quả. Kẽm không nên được quảng cáo hoặc sử dụng như biện pháp chắc chắn phòng ngừa hay chữa khỏi cảm lạnh.
Liều dùng và cách sử dụng
Các số liệu dưới đây được tính theo kẽm nguyên tố và chỉ dùng để tham khảo nguồn; không phải liều cá nhân hóa.
| Mục đích | Liều tham khảo theo nguồn |
|---|---|
| Nhu cầu dinh dưỡng người lớn | Nam 11 mg/ngày; nữ 8 mg/ngày. |
| Thai kỳ và cho con bú ở người trưởng thành | Thai kỳ 11 mg/ngày; cho con bú 12 mg/ngày. |
| Giới hạn trên ở người lớn khỏe mạnh | 40 mg/ngày từ tất cả nguồn; không áp dụng cho điều trị dưới giám sát y tế. |
| Tiêu chảy ở trẻ dưới 6 tháng | 10 mg một lần/ngày trong 10–14 ngày, dùng cùng ORS. |
| Tiêu chảy ở trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi | 20 mg một lần/ngày trong 10–14 ngày, dùng cùng ORS. |
| Dinh dưỡng đường tĩnh mạch ở người lớn ổn định về chuyển hóa | 3 mg/ngày trong hỗn hợp dinh dưỡng đường tĩnh mạch. |
| Dinh dưỡng đường tĩnh mạch, trẻ từ 10 kg | 50 microgam/kg/ngày, tối đa 3 mg/ngày. |
| Trẻ từ 5 đến dưới 10 kg | 100 microgam/kg/ngày. |
| Trẻ sơ sinh đủ tháng từ 3 đến dưới 5 kg | 250 microgam/kg/ngày. |
| Trẻ sinh non dưới 3 kg | 400 microgam/kg/ngày. |
| Bệnh Wilson – zinc acetate | Nhãn Galzin ghi 50 mg, ba lần/ngày ở người lớn; có thể cân nhắc 25 mg, ba lần/ngày ở trẻ từ 10 tuổi hoặc thai phụ theo theo dõi chuyên khoa. |
Liều điều trị có thể vượt giới hạn dinh dưỡng thông thường nhưng chỉ được sử dụng khi có chỉ định và theo dõi. Không tự áp dụng liều bệnh Wilson hoặc liều dinh dưỡng đường tĩnh mạch.
Cách dùng phụ thuộc chế phẩm:
- Viên phân tán zinc sulfate 20 mg dùng cho tiêu chảy có thể được hòa trong khoảng 5 mL nước sạch hoặc sữa mẹ và cho trẻ uống toàn bộ ngay sau khi phân tán.
- Kẽm dùng cho tiêu chảy phải đi kèm ORS, tiếp tục cho trẻ ăn hoặc bú và theo dõi dấu hiệu mất nước.
- Zinc acetate điều trị bệnh Wilson thường được dùng lúc đói, ít nhất một giờ trước hoặc hai đến ba giờ sau ăn, theo đúng nhãn và kế hoạch của chuyên khoa.
- Zinc sulfate injection phải được nhân viên y tế pha vào dung dịch dinh dưỡng đường tĩnh mạch; không tiêm trực tiếp dung dịch đậm đặc.
- Nếu kẽm gây buồn nôn khi uống, không tự ý ngừng hoặc đổi cách dùng trong phác đồ điều trị; cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Kiểm tra lượng kẽm nguyên tố trong mọi thuốc, vitamin tổng hợp và sản phẩm bổ sung để tránh dùng trùng lặp.
Theo dõi phụ thuộc chỉ định và thời gian sử dụng:
- Đánh giá khẩu phần, triệu chứng, bệnh đường tiêu hóa và nguyên nhân có thể gây thiếu kẽm.
- Nồng độ kẽm huyết thanh hoặc huyết tương khi cần, nhưng phải diễn giải thận trọng vì có thể thay đổi do viêm, nhiễm trùng, thời điểm lấy mẫu, tuổi và giới.
- Công thức máu, đồng huyết thanh hoặc ceruloplasmin nếu dùng liều cao hoặc kéo dài, hoặc xuất hiện thiếu máu, giảm bạch cầu, tê yếu chi.
- Với bệnh Wilson: đồng niệu 24 giờ, đồng không gắn ceruloplasmin, chức năng gan và triệu chứng lâm sàng.
- Với dinh dưỡng đường tĩnh mạch: kẽm, dịch, điện giải, đường huyết, chức năng gan, thận, công thức máu và tình trạng đường truyền.
- Với tiêu chảy trẻ em: số lần đi ngoài, khả năng uống, nôn, lượng nước tiểu, dấu hiệu mất nước, sốt và máu trong phân.
Cảnh báo và lưu ý về Kẽm (Zinc)
Chống chỉ định phổ biến được ghi trong nhãn là quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược của chế phẩm.
SmPC viên phân tán zinc sulfate của WHO còn ghi chống chỉ định ở người thiếu đồng. Chống chỉ định này đặc biệt liên quan nguy cơ kẽm làm giảm thêm hấp thu đồng.
Một số sản phẩm có tá dược riêng, chẳng hạn aspartame, cần thận trọng hoặc tránh ở người mắc phenylketon niệu theo nhãn sản phẩm. Không nên áp dụng chống chỉ định của một chế phẩm cho mọi sản phẩm chứa kẽm.
Tác dụng không mong muốn đường uống có thể gồm:
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Đau bụng, khó tiêu hoặc kích ứng dạ dày.
- Trớ ở trẻ nhỏ.
- Đau đầu.
- Khó chịu hoặc mệt lả được ghi nhận với một số chế phẩm.
Viên phân tán zinc sulfate dùng trong tiêu chảy có thể gây nôn hoặc trớ, đặc biệt khi trẻ đang bị bệnh đường tiêu hóa. Tần suất và mức độ khác nhau theo muối, liều, thời điểm dùng và cơ địa.
Các biến cố nghiêm trọng, thường liên quan liều cao, dùng kéo dài, quá liều hoặc đường tĩnh mạch, gồm:
- Thiếu đồng gây thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc bệnh lý tủy–thần kinh.
- Loét dạ dày và hiếm gặp thủng dạ dày được báo cáo với zinc acetate dùng kéo dài.
- Tổn thương ăn mòn đường tiêu hóa, loét hoặc thủng sau quá liều muối kẽm.
- Tổn thương thận cấp hoặc viêm thận trong quá liều nghiêm trọng.
- Phản ứng quá mẫn.
- Kết tủa trong mạch, thuyên tắc phổi, tổn thương tĩnh mạch hoặc huyết khối nếu chế phẩm đường tĩnh mạch được pha hoặc sử dụng không đúng.
- Độc tính nhôm từ chế phẩm đường tĩnh mạch, đặc biệt ở trẻ sinh non và người suy thận.
Các điểm cần thận trọng:
- Luôn tính liều theo kẽm nguyên tố, không theo tổng khối lượng muối.
- Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm chứa kẽm mà không cộng tổng liều.
- Dùng từ khoảng 50 mg/ngày trở lên trong nhiều tuần có thể cản trở hấp thu đồng, giảm chức năng miễn dịch và làm giảm HDL cholesterol.
- Giới hạn trên 40 mg/ngày ở người lớn áp dụng cho người khỏe mạnh từ mọi nguồn, không phải ngưỡng để tự điều trị.
- Không dùng kẽm thay cho ORS khi trẻ bị tiêu chảy.
- Tiêu chảy kèm mất nước nặng, nôn liên tục, lừ đừ, không uống được, máu trong phân hoặc sốt cao cần được khám khẩn cấp.
- Người có bệnh Wilson không được tự chuyển từ thuốc thải đồng sang kẽm vì zinc acetate khởi phát tác dụng chậm và không phải điều trị ban đầu cho người đang có triệu chứng.
- Chế phẩm tiêm đậm đặc không được tiêm trực tiếp và chỉ được sử dụng trong cơ sở y tế.
- Người suy thận, thiếu đồng, bệnh đường tiêu hóa hoặc đang dùng kháng sinh cần hỏi nhân viên y tế trước khi bổ sung.
Quá liều kẽm có thể gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, đau đầu và kích ứng hoặc tổn thương ăn mòn đường tiêu hóa. Trường hợp nặng đã được báo cáo với tăng amylase máu, rối loạn tế bào máu, tổn thương thận và tử vong.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu được xác lập cho mọi dạng quá liều kẽm. Xử trí chủ yếu là:
- Ngừng nguồn kẽm.
- Đánh giá đường thở, tuần hoàn, dịch và điện giải.
- Điều trị hỗ trợ triệu chứng.
- Xét nghiệm công thức máu, chức năng thận, điện giải, đồng và các xét nghiệm liên quan theo mức độ.
- Hội chẩn chống độc; một số biện pháp gắn hoặc thải kim loại chỉ được cân nhắc bởi bác sĩ trong từng trường hợp.
Không tự gây nôn và không tự dùng chất trung hòa tại nhà. Khi trẻ uống nhầm hoặc người lớn dùng liều lớn, cần liên hệ cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm:
- Zinc sulfate injection: bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C; thực hiện theo quy định vô khuẩn và hướng dẫn sau pha.
- Viên phân tán zinc sulfate của WHO: bảo quản không quá 30°C và tránh ẩm.
- Viên nang zinc acetate Galzin: bảo quản ở 25°C, cho phép dao động 15–30°C.
Luôn giữ sản phẩm trong bao bì gốc, tránh ẩm, tránh nhiệt quá mức và để ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em. Ưu tiên điều kiện ghi trên nhãn của sản phẩm đang sử dụng.
Đối tượng đặc biệt
Nhu cầu kẽm và giới hạn dung nạp thay đổi theo tuổi; không dùng liều người lớn cho trẻ em.
WHO khuyến nghị bổ sung kẽm cùng ORS trong điều trị tiêu chảy:
- Trẻ dưới 6 tháng: 10 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 10–14 ngày.
- Trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi: 20 mg mỗi ngày trong 10–14 ngày.
Dinh dưỡng đường tĩnh mạch sử dụng liều theo cân nặng và tuổi thai, chỉ thực hiện trong bệnh viện. Trẻ dùng kẽm kéo dài cần được đánh giá khẩu phần, tăng trưởng và nguy cơ thiếu đồng.
Không có một liều bổ sung kẽm riêng áp dụng cho mọi người cao tuổi. Cần đánh giá khẩu phần, khả năng hấp thu, bệnh đường tiêu hóa, chức năng thận, tình trạng dùng nhiều thuốc và nguy cơ dùng trùng sản phẩm.
Nhãn zinc sulfate injection không ghi nhận nhu cầu khác biệt cố định ở người cao tuổi nhưng yêu cầu cá thể hóa theo tình trạng lâm sàng và xét nghiệm. Người cao tuổi dùng kẽm liều cao kéo dài cần đặc biệt theo dõi thiếu đồng, thiếu máu và triệu chứng thần kinh.
Khẩu phần kẽm khuyến nghị ở phụ nữ mang thai trưởng thành là 11 mg/ngày; giới hạn trên là 40 mg/ngày từ mọi nguồn đối với người khỏe mạnh.
Nhãn zinc sulfate injection cho biết sử dụng liều được khuyến nghị trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch khi có chỉ định không được dự kiến làm tăng nguy cơ dị tật lớn, sảy thai hoặc kết cục bất lợi; thiếu kẽm trong thai kỳ cũng có thể gây hại.
Zinc acetate trong bệnh Wilson chỉ được sử dụng theo bác sĩ chuyên khoa. Không tự ngừng điều trị kiểm soát đồng khi mang thai vì bệnh Wilson không được kiểm soát cũng có thể nguy hiểm.
Khẩu phần kẽm khuyến nghị ở phụ nữ cho con bú trưởng thành là 12 mg/ngày; giới hạn trên ở người khỏe mạnh là 40 mg/ngày từ mọi nguồn.
Kẽm hiện diện tự nhiên trong sữa mẹ. Nhãn zinc sulfate injection cho rằng liều được khuyến nghị trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch không được dự kiến gây hại cho trẻ bú mẹ.
Riêng nhãn zinc acetate Galzin điều trị bệnh Wilson khuyến cáo không cho con bú do nguy cơ tiềm tàng làm giảm đồng ở trẻ. Đây là cảnh báo theo chế phẩm và chỉ định cụ thể, không áp dụng máy móc cho mọi lượng kẽm trong chế độ ăn.
Kẽm không được chuyển hóa tại gan theo cách của nhiều thuốc hữu cơ, vì vậy không có công thức hiệu chỉnh liều chung theo mức độ suy gan.
Tuy nhiên, bệnh gan có thể làm thay đổi tình trạng dinh dưỡng, albumin, viêm và nồng độ kẽm huyết thanh. Người bệnh Wilson có bệnh gan cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi đồng niệu, đồng không gắn ceruloplasmin, xét nghiệm chức năng gan và đáp ứng lâm sàng.
Liều cá thể hóa cho người suy gan ngoài các nhãn chuyên biệt.
Người suy thận có thể tích lũy kẽm hoặc gặp khó khăn trong điều hòa khoáng chất; SmPC viên zinc sulfate của WHO khuyến cáo thận trọng vì kẽm có thể tích lũy trong suy thận.
Với dinh dưỡng đường tĩnh mạch, nguy cơ độc tính nhôm tăng ở người suy thận do khả năng thải nhôm giảm. Cần theo dõi chức năng thận, nồng độ kẽm và các nguyên tố vi lượng theo tình trạng lâm sàng.
Không có một công thức hiệu chỉnh liều uống hoặc tiêm áp dụng cho mọi mức độ suy thận.
Các nhãn zinc sulfate đường uống và đường tĩnh mạch được trích dẫn không nêu cảnh báo phổ quát rằng kẽm ở liều thông thường trực tiếp làm suy giảm khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Nếu xuất hiện buồn nôn, nôn, đau đầu, mệt hoặc tình trạng bệnh chưa ổn định, người dùng không nên lái xe hay vận hành thiết bị nguy hiểm cho đến khi hồi phục. Dữ liệu áp dụng cho mọi chế phẩm phối hợp chứa kẽm.
Tương tác thuốc của Kẽm (Zinc)
Các tương tác quan trọng gồm:
- Kháng sinh quinolone và tetracycline: kẽm tạo phức và làm giảm hấp thu cả kẽm lẫn kháng sinh. NIH khuyến nghị dùng kháng sinh ít nhất hai giờ trước hoặc bốn đến sáu giờ sau kẽm.
- Penicillamine: kẽm làm giảm hấp thu thuốc; nên dùng cách nhau ít nhất một giờ theo NIH.
- SmPC viên zinc sulfate của WHO khuyến nghị khoảng cách ba giờ với tetracycline, quinolone, cefalexin, ceftibuten và penicillamine.
- Trientine và kẽm có thể làm giảm hấp thu lẫn nhau; cần dùng theo kế hoạch của chuyên khoa bệnh Wilson.
- Sắt, calci và đồng liều bổ sung có thể cạnh tranh hấp thu với kẽm.
- Thuốc lợi tiểu thiazide làm tăng bài tiết kẽm qua nước tiểu khi dùng kéo dài.
Khoảng cách dùng có thể khác theo nhãn từng thuốc. Cần ưu tiên hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ và tờ thông tin sản phẩm cụ thể.
Thắc mắc về hoạt chất Kẽm (Zinc)
Có. “Zinc” là tên tiếng Anh của kẽm. Trong thuốc, kẽm thường được cung cấp dưới dạng muối như zinc sulfate, zinc gluconate hoặc zinc acetate.
Điểm quan trọng là phân biệt khối lượng muối với lượng kẽm nguyên tố. Hai sản phẩm cùng ghi số miligam nhưng có thể cung cấp lượng kẽm nguyên tố khác nhau.
Kẽm cần thiết cho chức năng miễn dịch, nhưng điều đó không có nghĩa dùng thêm kẽm luôn làm miễn dịch mạnh hơn.
Bằng chứng về viên ngậm kẽm trong cảm lạnh còn có độ chắc chắn thấp. Một số nghiên cứu cho thấy thời gian triệu chứng có thể ngắn hơn, nhưng tác dụng phòng cảm lạnh và giảm mức độ nặng chưa rõ. Không nên tự dùng liều cao kéo dài để “tăng miễn dịch”.
WHO khuyến nghị kẽm cùng ORS cho trẻ bị tiêu chảy: 10 mg/ngày nếu dưới 6 tháng và 20 mg/ngày nếu từ 6 tháng trở lên, trong 10–14 ngày.
Kẽm không thay thế ORS. Trẻ mất nước, lừ đừ, không uống được, nôn liên tục, có máu trong phân hoặc sốt cao cần được khám ngay.
Có thể, nếu tổng liều vượt nhu cầu hoặc sử dụng kéo dài. Ở người lớn khỏe mạnh, giới hạn trên là 40 mg kẽm nguyên tố/ngày từ mọi nguồn.
Dùng khoảng 50 mg/ngày trở lên trong nhiều tuần có thể cản trở hấp thu đồng, gây rối loạn tiêu hóa, giảm tế bào máu và tổn thương thần kinh. Liều điều trị cao hơn chỉ nên dùng dưới giám sát y tế.
Kẽm có thể làm giảm hấp thu kháng sinh quinolone và tetracycline. NIH khuyến nghị dùng kháng sinh ít nhất hai giờ trước hoặc bốn đến sáu giờ sau kẽm.
Một số nhãn thuốc quy định khoảng cách khác, chẳng hạn ba giờ. Vì vậy cần làm theo tờ hướng dẫn của kháng sinh cụ thể hoặc hỏi dược sĩ, thay vì áp dụng một khoảng cách cho mọi thuốc.

