Kẽm (Zinc)

Kẽm, tên tiếng Anh là zinc, là khoáng chất thiết yếu tham gia hoạt động của hàng trăm enzym, quá trình tổng hợp DNA và protein, phân chia tế bào, miễn dịch, lành vết thương, tăng trưởng và cảm nhận vị giác. Trong thuốc và sản phẩm bổ sung, kẽm thường tồn tại dưới dạng muối như zinc sulfate, zinc gluconate hoặc zinc acetate; liều phải được tính theo lượng kẽm nguyên tố chứ không chỉ dựa vào khối lượng của muối. Kẽm có thể được sử dụng để phòng hoặc điều trị thiếu kẽm, bổ sung vào dinh dưỡng đường tĩnh mạch, hỗ trợ điều trị tiêu chảy ở trẻ em cùng dung dịch bù nước oresol và điều trị duy trì bệnh Wilson bằng chế phẩm phù hợp. Dùng quá nhiều kẽm trong nhiều tuần có thể cản trở hấp thu đồng, gây thiếu máu, giảm tế bào máu hoặc tổn thương thần kinh. Không nên tự dùng liều cao hoặc dùng kéo dài khi chưa được bác sĩ, dược sĩ đánh giá.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Cập nhật lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Khoáng chất thiết yếu tham gia hoạt động enzym, miễn dịch, tổng hợp DNA và protein, tăng trưởng và lành vết thương.
  • Cần đọc lượng “kẽm nguyên tố”; 20 mg zinc sulfate không đồng nghĩa với 20 mg kẽm nguyên tố.
  • Khẩu phần khuyến nghị là 11 mg/ngày với nam và 8 mg/ngày với nữ; thai kỳ 11 mg/ngày, cho con bú 12 mg/ngày.
  • Giới hạn trên ở người lớn khỏe mạnh là 40 mg kẽm nguyên tố/ngày từ mọi nguồn; giới hạn này không áp dụng cho điều trị có giám sát y tế.
  • WHO khuyến nghị 10 mg/ngày cho trẻ dưới 6 tháng và 20 mg/ngày cho trẻ từ 6 tháng trở lên trong 10–14 ngày, dùng cùng ORS.
  • Buồn nôn, nôn, đau bụng và thiếu đồng; dùng kéo dài có thể gây thiếu máu, giảm bạch cầu hoặc bệnh lý thần kinh.
  • Kẽm có thể làm giảm hấp thu kháng sinh tetracycline, quinolone và penicillamine.
  • Không tự dùng liều điều trị, không dùng nhiều sản phẩm chứa kẽm đồng thời và không thay thế ORS bằng kẽm khi trẻ bị tiêu chảy.

Hoạt chất Kẽm (Zinc) là gì?

Kẽm là khoáng chất thiết yếu mà cơ thể không tự tổng hợp được. Kẽm cần cho hoạt động của hàng trăm enzym, tổng hợp DNA và protein, phân chia tế bào, tăng trưởng, miễn dịch, lành vết thương và cảm nhận vị giác.

Kẽm không phải thuốc “tăng miễn dịch” có tác dụng giống nhau ở mọi người. Lợi ích rõ nhất xuất hiện khi cơ thể thiếu kẽm hoặc khi dùng trong chỉ định và phác đồ đã được hướng dẫn chuyên môn xác lập.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Kẽm (Zinc)

INN Zinc. Ký hiệu hóa học của kẽm là Zn.

CAS 7440-66-6

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Kẽm (Zinc)

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Zinc. Ký hiệu hóa học của kẽm là Zn.

Tên IUPAC

zinc

Tên khác / tên đồng nghĩa

Các dạng thường gặp gồm zinc sulfate, zinc sulfate monohydrate, zinc sulfate heptahydrate, zinc gluconate, zinc acetate và zinc oxide. Các muối này không tương đương về khối lượng. Ví dụ, viên phân tán được WHO thẩm định chứa 54,9 mg zinc sulfate monohydrate, tương đương 20 mg kẽm nguyên tố. Không được quy đổi giữa các muối nếu chưa xác định chính xác lượng kẽm nguyên tố.

Tên Latinh / tên dược điển

Zincum

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

7440-66-6

UNII

J41CSQ7QDS

PubChem CID

23994

RxNorm CUI

11416

Dược động học của Kẽm (Zinc)

Dược động học của kẽm thay đổi đáng kể theo muối, liều, tình trạng dinh dưỡng, bữa ăn, hàm lượng phytate, bệnh lý đường tiêu hóa và đường dùng.

Sau khi uống, kẽm được hấp thu chủ yếu tại ruột non. Cơ thể điều hòa lượng kẽm bằng cách thay đổi hấp thu ở ruột, bài tiết nội sinh vào đường tiêu hóa và tái hấp thu. Phần lớn kẽm toàn cơ thể nằm trong cơ và xương.

Zinc sulfate tiêm được cung cấp trực tiếp vào tuần hoàn sau khi được pha đúng cách trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch.

Giai đoạn I: Hấp thu

Kẽm được hấp thu tại ruột non. Khả năng hấp thu tăng khi cơ thể thiếu kẽm và giảm khi lượng kẽm trong khẩu phần cao.

Phytate trong ngũ cốc nguyên hạt, đậu và một số thực phẩm thực vật có thể liên kết với kẽm và làm giảm hấp thu. Uống đồng thời lượng sắt bổ sung từ khoảng 25 mg trở lên cũng có thể làm giảm hấp thu kẽm.

Trong một nghiên cứu ở người trẻ, tỷ lệ hấp thu của zinc citrate và zinc gluconate khoảng 61%, còn zinc oxide khoảng 50%; kết quả này không chứng minh một dạng luôn tốt hơn cho mọi người.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng đường tĩnh mạch về nguyên tắc là 100%.

Đối với đường uống, SmPC của viên phân tán zinc sulfate được WHO thẩm định ghi sinh khả dụng khoảng 10–40%. Nguồn NIH cho biết tỷ lệ hấp thu từ thực phẩm có thể dao động rộng, khoảng 5% đến trên 50%, tùy lượng kẽm, thành phần bữa ăn và hàm lượng phytate.

Không nên dùng một tỷ lệ sinh khả dụng duy nhất để tự quy đổi liều giữa các muối hoặc đường dùng.

Giai đoạn II: Phân bố

Tổng lượng kẽm trong cơ thể người trưởng thành được ước tính khoảng 1,5 g ở nữ và 2,5 g ở nam; phần lớn nằm trong cơ và xương.

Trong máu, kẽm tập trung chủ yếu trong hồng cầu. Khoảng 80% kẽm huyết thanh gắn với albumin; phần còn lại gắn với alpha-2-macroglobulin và các phân tử khác. Nồng độ kẽm huyết thanh chỉ phản ánh một phần nhỏ lượng kẽm toàn cơ thể và có thể thay đổi theo thời điểm lấy mẫu, nhiễm trùng, viêm, tuổi và giới.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Kẽm là nguyên tố hóa học nên không được chuyển hóa thành chất chuyển hóa theo cách của nhiều thuốc hữu cơ.

Sau hấp thu, ion kẽm được gắn vào protein vận chuyển, enzym, metallothionein và các kho dự trữ trong mô. Cơ thể điều hòa kẽm thông qua hấp thu, phân bố, gắn protein và bài tiết thay vì chuyển hóa hóa học thành các chất khác.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Kẽm được thải trừ chủ yếu qua đường tiêu hóa và phân. Một lượng nhỏ hơn được bài tiết qua nước tiểu.

Kẽm cũng bị mất qua da, tóc, mồ hôi và các dịch cơ thể. Cơ thể duy trì cân bằng bằng cách điều chỉnh bài tiết kẽm nội sinh vào ruột và tái hấp thu.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Kẽm được phân bố trong nhiều kho mô và chịu điều hòa nội môi phức tạp; không có một thời gian bán thải huyết tương duy nhất có ý nghĩa cho mọi chế phẩm.

SmPC viên phân tán zinc sulfate của WHO không cung cấp thời gian bán thải định lượng.

Thời gian bán thải chuẩn áp dụng chung.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Không có một trị số độ thanh thải toàn thân chuẩn áp dụng cho mọi chế phẩm, đường dùng và nhóm tuổi.

Giá trị định lượng được xác minh để sử dụng chung.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng hấp thu, phân bố hoặc thải trừ kẽm gồm:

  • Lượng kẽm dùng và tình trạng thiếu kẽm.
  • Loại muối và dạng bào chế.
  • Dùng lúc đói hoặc cùng thức ăn.
  • Hàm lượng phytate trong bữa ăn.
  • Sắt, calci, đồng và một số thuốc dùng đồng thời.
  • Tiêu chảy kéo dài, bệnh ruột hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
  • Tuổi, thai kỳ và nhu cầu tăng trưởng.
  • Suy thận, đặc biệt khi dùng chế phẩm đường tĩnh mạch.
  • Viêm, nhiễm trùng và stress chuyển hóa, có thể làm thay đổi nồng độ kẽm huyết thanh.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Kẽm (Zinc)

Về dinh dưỡng, kẽm là nguyên tố vi lượng thiết yếu.

Về điều trị, vai trò phụ thuộc chế phẩm:

  • Zinc sulfate có thể bổ sung kẽm và hỗ trợ điều trị tiêu chảy ở trẻ em.
  • Zinc sulfate injection cung cấp nguyên tố vi lượng trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch.
  • Zinc acetate được dùng để giảm hấp thu đồng trong điều trị duy trì bệnh Wilson.
  • Zinc oxide và một số muối kẽm có thể được dùng tại chỗ theo công thức và chỉ định riêng.

Không được áp dụng chỉ định của một muối kẽm cho mọi sản phẩm chứa kẽm.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Kẽm đóng vai trò cấu trúc, xúc tác hoặc điều hòa trong nhiều protein và enzym. Kẽm tham gia hoạt động của DNA polymerase, RNA polymerase, alcohol dehydrogenase, alkaline phosphatase và các protein “zinc finger”; đồng thời tham gia truyền tín hiệu nội bào và điều hòa biểu hiện gen.

Trong bệnh Wilson, zinc acetate kích thích tạo metallothionein trong tế bào ruột. Metallothionein gắn đồng, làm giảm hấp thu và tái hấp thu đồng; phức hợp sau đó bị loại bỏ qua phân khi tế bào ruột bong ra.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Khi thiếu kẽm, bổ sung đủ nhu cầu có thể hỗ trợ phục hồi các quá trình phụ thuộc kẽm như tăng trưởng, miễn dịch, tổng hợp protein, lành vết thương và vị giác.

Tác dụng không tăng tỷ lệ thuận vô hạn với liều. Khi dùng quá mức, cơ chế cạnh tranh hấp thu và tăng metallothionein ở ruột có thể làm giảm hấp thu đồng, dẫn đến thiếu đồng và biến chứng huyết học hoặc thần kinh.

Đáp ứng lâm sàng còn phụ thuộc nguyên nhân thiếu kẽm; bổ sung không giải quyết được mọi nguyên nhân gây rụng tóc, chậm lớn, nhiễm trùng hoặc mệt mỏi.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Kẽm (Zinc)

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Kẽm (Zinc)

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Kẽm (Zinc)

Các tương tác quan trọng gồm:

  • Kháng sinh quinolone và tetracycline: kẽm tạo phức và làm giảm hấp thu cả kẽm lẫn kháng sinh. NIH khuyến nghị dùng kháng sinh ít nhất hai giờ trước hoặc bốn đến sáu giờ sau kẽm.
  • Penicillamine: kẽm làm giảm hấp thu thuốc; nên dùng cách nhau ít nhất một giờ theo NIH.
  • SmPC viên zinc sulfate của WHO khuyến nghị khoảng cách ba giờ với tetracycline, quinolone, cefalexin, ceftibuten và penicillamine.
  • Trientine và kẽm có thể làm giảm hấp thu lẫn nhau; cần dùng theo kế hoạch của chuyên khoa bệnh Wilson.
  • Sắt, calci và đồng liều bổ sung có thể cạnh tranh hấp thu với kẽm.
  • Thuốc lợi tiểu thiazide làm tăng bài tiết kẽm qua nước tiểu khi dùng kéo dài.

Khoảng cách dùng có thể khác theo nhãn từng thuốc. Cần ưu tiên hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ và tờ thông tin sản phẩm cụ thể.

Thắc mắc về hoạt chất Kẽm (Zinc)

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 3 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *