Kẽm oxyd, còn gọi là Zinc Oxide hoặc kẽm oxit, là một hợp chất vô cơ có công thức hóa học ZnO. Trong các chế phẩm dùng ngoài da, hoạt chất tạo một lớp màng giúp cách ly da với độ ẩm, nước tiểu, phân và những yếu tố có thể gây kích ứng. Vì vậy, Kẽm oxyd thường có trong thuốc mỡ hoặc kem bảo vệ da dùng cho hăm tã, da cọ xát và kích ứng nhẹ. Hoạt chất cũng được sử dụng làm bộ lọc tia cực tím trong một số sản phẩm chống nắng vì có khả năng hấp thụ, phản xạ và phân tán bức xạ UV. Kẽm oxyd chủ yếu được dùng ngoài da và không tương đương với các chế phẩm kẽm đường uống dùng để bổ sung vi chất. Người dùng cần lựa chọn đúng sản phẩm, nồng độ và mục đích sử dụng; không bôi vào mắt, vết thương sâu hoặc vùng da có dấu hiệu nhiễm trùng khi chưa được nhân viên y tế đánh giá.
Nội dung chính
- Kẽm oxyd là hợp chất vô cơ có công thức ZnO, thường được sử dụng ngoài da.
- Hoạt chất tạo hàng rào bảo vệ, giúp hạn chế da tiếp xúc với độ ẩm và các chất gây kích ứng.
- Kẽm oxyd thường có trong sản phẩm phòng và hỗ trợ điều trị hăm tã.
- Kẽm oxyd còn được sử dụng làm bộ lọc tia UV trong sản phẩm chống nắng.
- Chỉ dùng ngoài da, tránh mắt, niêm mạc và không tự bôi lên vết thương sâu hoặc nhiễm trùng.
- Nồng độ Kẽm oxyd không phải là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả chống nắng; cần căn cứ chỉ số SPF, phổ bảo vệ và hướng dẫn của thành phẩm.
- Kẽm oxyd bôi ngoài da không được dùng thay thế thuốc hoặc thực phẩm bổ sung kẽm đường uống.
Hoạt chất Kẽm oxyd là gì?
Kẽm oxyd là một hoạt chất vô cơ dùng chủ yếu ngoài da. Khi được bào chế trong thuốc bảo vệ da, hoạt chất tạo lớp màng giúp che phủ bề mặt, hạn chế sự tiếp xúc giữa da và độ ẩm hoặc chất gây kích ứng. Khi được sử dụng trong sản phẩm chống nắng, Kẽm oxyd góp phần hấp thụ, phản xạ và phân tán bức xạ tia cực tím.
Kẽm oxyd
INN Zinc Oxide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Kẽm oxyd |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Zinc Oxide |
| Tên IUPAC | zinc oxide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Kẽm oxit; Zinc oxide; Zinc white; Chinese white; CI 77947; Pigment White 4. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Zinci oxidum |
| Tên USAN | zinc oxide |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 1314-13-2 |
|---|---|
| UNII | SOI2LOH54Z |
| PubChem CID | 14806 |
| RxNorm CUI | 39954 |
Dược động học của Kẽm oxyd
Kẽm oxyd dùng ngoài da chủ yếu phát huy tác dụng tại bề mặt da. Các dữ liệu đánh giá Kẽm oxyd dạng hạt nano dùng trong sản phẩm chống nắng không ghi nhận bằng chứng rõ ràng về việc các hạt ZnO nguyên vẹn xuyên qua da; một lượng rất nhỏ kẽm hòa tan dưới dạng ion có thể được hấp thu.
Các thông số dược động học tiêu chuẩn như nồng độ đỉnh, diện tích dưới đường cong và độ thanh thải chưa được thiết lập cho thuốc mỡ Kẽm oxyd bảo vệ da.
Giai đoạn I: Hấp thu
Kẽm oxyd hoạt động chủ yếu tại vị trí bôi. Dữ liệu đánh giá của Ủy ban Khoa học về An toàn Người tiêu dùng thuộc Ủy ban châu Âu cho thấy các hạt nano ZnO không có bằng chứng xuyên qua da nguyên vẹn; một tỷ lệ rất nhỏ ion kẽm được giải phóng có thể được hấp thu.
Mức hấp thu có thể không giống nhau khi da bị tổn thương, bôi trên diện rộng, băng kín hoặc sử dụng kéo dài.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng toàn thân của Kẽm oxyd sau khi bôi ngoài da chưa được xác lập bằng một giá trị thống nhất. Phơi nhiễm toàn thân dự kiến thấp khi bôi trên da nguyên vẹn với diện tích và thời gian phù hợp. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Do hấp thu qua da thấp, sự phân bố toàn thân sau khi sử dụng ngoài da chưa được mô tả đầy đủ. Phần kẽm hòa tan được hấp thu có thể tham gia vào nguồn kẽm sinh lý của cơ thể và chịu sự điều hòa cân bằng nội môi.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Kẽm oxyd là hợp chất vô cơ nên không trải qua chuyển hóa enzym theo cách của nhiều thuốc hữu cơ. Phần Kẽm oxyd hòa tan có thể giải phóng ion kẽm; ion này tham gia các quá trình sinh lý và được cơ thể điều hòa thông qua cơ chế cân bằng kẽm.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu thải trừ riêng của Kẽm oxyd sau khi bôi ngoài da.
Kẽm được hấp thu vào cơ thể được điều hòa và bài tiết chủ yếu thông qua đường tiêu hóa; tuy nhiên không nên dùng dữ liệu về kẽm đường uống để suy diễn liều dùng cho Kẽm oxyd bôi ngoài da.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải của Kẽm oxyd dùng ngoài da chưa được xác lập và không phải thông số thường dùng để hướng dẫn liều của thuốc bảo vệ da tại chỗ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải dược động học riêng của Kẽm oxyd dùng ngoài da. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng mức phơi nhiễm gồm:
- Tình trạng hàng rào da.
- Diện tích bôi.
- Nồng độ và kích thước hạt Kẽm oxyd.
- Tá dược của sản phẩm.
- Tần suất và thời gian sử dụng.
- Việc băng kín vùng bôi.
- Da viêm, trợt, bỏng hoặc tổn thương rộng.
- Nguy cơ hít phải khi dùng sản phẩm dạng xịt hoặc bột mịn.
Dữ liệu an toàn của Kẽm oxyd dạng nano dùng trên da không được tự động áp dụng cho sản phẩm có nguy cơ hít vào phổi.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Kẽm oxyd
- Chất bảo vệ da dùng tại chỗ.
- Chất làm dịu và bảo vệ vùng da bị cọ xát hoặc tiếp xúc kéo dài với độ ẩm.
- Hoạt chất chống nắng vô cơ khi thành phẩm đáp ứng yêu cầu về SPF và ghi nhãn.
- Nhóm ATC D02AB: các sản phẩm chứa kẽm dùng ngoài da.
Kẽm oxyd không phải corticosteroid, thuốc kháng sinh, thuốc kháng nấm hoặc thuốc kháng histamin.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Kẽm oxyd tạo một lớp màng ít tan trên bề mặt da, giúp giảm sự tiếp xúc trực tiếp của da với nước tiểu, phân, mồ hôi, ma sát và các yếu tố gây kích ứng. Lớp bảo vệ này hỗ trợ duy trì hàng rào da và hạn chế tình trạng da bị ẩm kéo dài.
Trong sản phẩm chống nắng, Kẽm oxyd hoạt động như một bộ lọc tia UV vô cơ, góp phần hấp thụ, phản xạ và phân tán bức xạ trong vùng tia cực tím. Hiệu quả thực tế phụ thuộc toàn bộ công thức, độ phân tán hoạt chất, lượng bôi, SPF và khả năng bảo vệ phổ rộng của thành phẩm.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng của Kẽm oxyd chủ yếu mang tính tại chỗ và vật lý:
- Tạo hàng rào cách ly da với độ ẩm.
- Giảm tiếp xúc với các chất gây kích ứng.
- Bảo vệ vùng da bị cọ xát.
- Hỗ trợ làm khô vùng da tiết dịch nhẹ trong một số công thức bảo vệ da.
- Góp phần giảm tác động của bức xạ UV trong sản phẩm chống nắng đã được kiểm nghiệm.
Kẽm oxyd không điều trị nguyên nhân nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm nếu không có hoạt chất điều trị phù hợp khác.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Kẽm oxyd
Tùy nhãn sản phẩm, Kẽm oxyd dùng ngoài da có thể được sử dụng để:
- Hỗ trợ điều trị và phòng ngừa hăm tã.
- Bảo vệ da bị cọ xát do tã và hạn chế tiếp xúc với độ ẩm.
- Bảo vệ tạm thời vùng da khô, nứt nẻ hoặc kích ứng nhẹ khi nhãn sản phẩm cho phép.
- Tạo hàng rào bảo vệ da trong tình trạng viêm da liên quan độ ẩm hoặc tiểu không tự chủ.
- Làm hoạt chất lọc tia UV trong sản phẩm chống nắng.
Không sử dụng Kẽm oxyd để trì hoãn việc khám khi da có mủ, loét, sốt, đau tăng, đỏ lan rộng hoặc nghi ngờ nhiễm trùng.
Kẽm oxyd, đặc biệt ở kích thước nano, đang được nghiên cứu trong vật liệu che phủ vết thương, hệ dẫn thuốc, sản phẩm kháng khuẩn, vật liệu y sinh và các công thức da liễu mới.
Kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc vật liệu không đồng nghĩa hoạt chất đã được phê duyệt để điều trị nhiễm trùng, thúc đẩy liền vết thương hoặc điều trị bệnh da cụ thể. Ứng dụng ngoài nhãn phải được đánh giá riêng.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng phụ thuộc sản phẩm và mục đích sử dụng:
- Hăm tã: thay tã ướt hoặc bẩn kịp thời, làm sạch vùng da, để khô rồi bôi thuốc mỡ Kẽm oxyd đủ để che phủ vùng cần bảo vệ. Có thể bôi lại sau mỗi lần thay tã và trước thời gian ngủ hoặc khi da có nguy cơ tiếp xúc lâu với tã ướt.
- Bảo vệ da: bôi một lớp lên vùng da sạch và khô theo tần suất ghi trên nhãn.
- Chống nắng: dùng lượng và thời điểm bôi lại theo hướng dẫn của thành phẩm. Không xác định liều chống nắng chỉ dựa trên phần trăm Kẽm oxyd.
- Kẽm oxyd 40% trong nhãn DailyMed được kiểm tra là thuốc mỡ bảo vệ da dùng cho hăm tã; không áp dụng nồng độ này cho mọi tình trạng da.
Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ hoặc nhãn sản phẩm.
- Rửa tay trước và sau khi bôi.
- Làm sạch nhẹ nhàng vùng da cần điều trị.
- Để da khô trước khi bôi, đặc biệt trong hăm tã.
- Bôi đều, không chà xát mạnh lên vùng da đang viêm.
- Không để thuốc dính vào mắt, miệng hoặc niêm mạc.
- Không đưa đầu tuýp tiếp xúc trực tiếp với vùng da tiết dịch hoặc nhiễm bẩn.
- Không bôi lên vết thương sâu, vết đâm xuyên, vết rách lớn hoặc vùng nghi nhiễm trùng nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không tự trộn Kẽm oxyd với thuốc khác vì có thể làm thay đổi khả năng phân tán, hàng rào bảo vệ hoặc hiệu quả chống nắng.
- Không sử dụng sản phẩm dạng xịt chứa hạt Kẽm oxyd theo cách có thể gây hít phải.
Theo dõi:
- Mức độ đỏ, đau, ngứa và kích ứng.
- Tình trạng hăm tã sau mỗi lần thay tã.
- Phát ban mới xuất hiện tại vùng bôi.
- Dấu hiệu nhiễm trùng như sưng nóng, đau tăng, có mủ, mùi bất thường hoặc đỏ lan rộng.
- Khả năng cải thiện sau vài ngày chăm sóc phù hợp.
- Phản ứng sau khi dùng sản phẩm chống nắng.
Nhãn DailyMed khuyến cáo ngừng dùng và hỏi bác sĩ nếu tình trạng nặng hơn, kéo dài quá 7 ngày hoặc hết rồi tái phát trong vài ngày.
Cảnh báo và lưu ý về Kẽm oxyd
- Quá mẫn với Kẽm oxyd hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
- Không bôi vào mắt.
- Không dùng đường uống đối với sản phẩm được ghi rõ chỉ dùng ngoài da.
- Không dùng trên vết thương sâu, vết đâm xuyên, vết rách lớn hoặc vùng da nhiễm trùng nếu nhãn sản phẩm không cho phép hoặc chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không sử dụng sản phẩm hết hạn, biến đổi màu, mùi hoặc cấu trúc.
Kẽm oxyd thường được dung nạp tốt khi bôi ngoài da đúng cách. Các phản ứng có thể gặp gồm:
- Kích ứng nhẹ.
- Đỏ da.
- Ngứa hoặc cảm giác khó chịu tại vùng bôi.
- Phát ban.
- Khô da hoặc bí da tùy công thức.
- Viêm da tiếp xúc do Kẽm oxyd hoặc thường gặp hơn do tá dược, hương liệu, lanolin hay chất bảo quản.
Cần ngừng sử dụng nếu phát ban hoặc kích ứng xuất hiện và kéo dài.
Tác dụng phụ nghiêm trọng do Kẽm oxyd bôi ngoài da không được ghi nhận phổ biến trong các nhãn OTC đã kiểm tra.
Cần ngừng sử dụng và đi cấp cứu nếu xuất hiện:
- Khó thở.
- Phù môi, lưỡi, mặt hoặc họng.
- Mày đay lan rộng.
- Phồng rộp hoặc bong tróc da.
- Đau mắt hoặc thay đổi thị lực sau khi thuốc tiếp xúc với mắt.
- Dấu hiệu nhiễm trùng da tiến triển nhanh.
Không nên quy mọi phản ứng của một sản phẩm phối hợp cho riêng Kẽm oxyd khi chưa xác định thành phần gây phản ứng.
- Chỉ dùng ngoài da.
- Tránh tiếp xúc với mắt; nếu dính mắt, rửa kỹ bằng nước sạch.
- Không tự điều trị kéo dài khi tổn thương không cải thiện.
- Thận trọng khi bôi trên diện rộng, da bị bỏng, trợt hoặc tổn thương hàng rào.
- Không băng kín trừ khi được nhân viên y tế hướng dẫn.
- Hăm tã kèm các nốt đỏ vệ tinh, tổn thương ở nếp gấp hoặc không cải thiện có thể liên quan nhiễm nấm và cần điều trị khác.
- Không dùng Kẽm oxyd thay thế biện pháp thay tã thường xuyên và giữ vùng da khô.
- Tránh hít bột hoặc sương xịt chứa Kẽm oxyd, đặc biệt dạng nano.
- Sản phẩm chống nắng phải được lựa chọn theo SPF và phổ bảo vệ của thành phẩm, không chỉ theo nồng độ Kẽm oxyd.
Quá liều do bôi ngoài da trên diện tích nhỏ ít có khả năng gây độc toàn thân. Bôi quá nhiều có thể gây bí da, khó làm sạch hoặc tăng kích ứng do công thức sản phẩm.
Nếu nuốt nhầm:
- Không tự gây nôn.
- Súc miệng nếu người bệnh còn tỉnh.
- Liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc, đặc biệt khi nuốt lượng lớn hoặc là trẻ nhỏ.
- Mang theo bao bì để nhân viên y tế xác định toàn bộ thành phần.
Nhãn DailyMed yêu cầu tìm trợ giúp y tế ngay nếu sản phẩm bị nuốt.
Một nhãn thuốc mỡ Kẽm oxyd 40% trên DailyMed quy định bảo quản ở 20–25°C.
Cần ưu tiên điều kiện trên bao bì của từng sản phẩm:
- Đậy kín sau khi dùng.
- Tránh nhiệt độ cao và ánh nắng trực tiếp.
- Không để sản phẩm trong ô tô nóng.
- Giữ đầu tuýp và nắp sạch.
- Để xa tầm tay trẻ em.
- Không dùng khi sản phẩm bị tách lớp, đổi màu, có mùi lạ hoặc quá hạn.
Đối tượng đặc biệt
Kẽm oxyd được sử dụng phổ biến trong sản phẩm bảo vệ da vùng tã. Cách dùng theo nhãn DailyMed gồm thay tã bẩn hoặc ướt kịp thời, làm sạch, để khô và bôi thuốc đủ che phủ sau mỗi lần thay tã.
Cần đưa trẻ đi khám nếu:
- Hăm nặng hơn.
- Trẻ sốt, đau hoặc quấy khóc nhiều.
- Da có mủ, loét hoặc chảy máu.
- Tổn thương lan rộng.
- Không cải thiện trong 7 ngày.
- Hăm hết rồi nhanh chóng tái phát.
Không để trẻ tự cầm hoặc nuốt sản phẩm.
Không có khuyến cáo chỉnh liều riêng chỉ dựa trên tuổi đối với Kẽm oxyd bôi ngoài da.
Người cao tuổi có da mỏng, da khô, tiểu không tự chủ hoặc giảm khả năng tự chăm sóc cần:
- Làm sạch da nhẹ nhàng.
- Tránh chà xát.
- Kiểm tra loét do tì đè và nhiễm trùng.
- Không dùng lớp kem để che lấp tổn thương cần được đánh giá y tế.
- Theo dõi dị ứng với tá dược và chất bảo quản.
Kẽm oxyd bôi trên da nguyên vẹn có mức hấp thu toàn thân thấp. Các đánh giá về Kẽm oxyd dùng làm bộ lọc UV cho thấy chỉ một lượng rất nhỏ kẽm hòa tan có thể được hấp thu qua da.
Phụ nữ mang thai nên:
- Dùng sản phẩm đúng mục đích và diện tích cần thiết.
- Tránh bôi trên da tổn thương rộng.
- Tránh hít sản phẩm dạng bột hoặc xịt.
- Hỏi bác sĩ nếu cần sử dụng kéo dài hoặc điều trị bệnh da đang tiến triển.
Không sử dụng dữ liệu an toàn của chế phẩm bôi ngoài da để suy diễn cho Kẽm oxyd đường uống.
Kẽm oxyd bôi ngoài da có phơi nhiễm toàn thân thấp, nhưng dữ liệu lâm sàng riêng ở phụ nữ cho con bú còn hạn chế.
Lưu ý:
- Không bôi lên núm vú hoặc quầng vú nếu sản phẩm không được thiết kế cho vùng này.
- Nếu được nhân viên y tế cho phép bôi gần vú, phải làm sạch hoàn toàn trước khi cho trẻ bú.
- Tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp hoặc liếm vùng đã bôi.
- Không dùng sản phẩm chứa thêm thành phần không phù hợp với trẻ sơ sinh.
Không có khuyến cáo hiệu chỉnh liều riêng cho Kẽm oxyd bôi ngoài da ở người suy gan do tác dụng chủ yếu tại chỗ và hấp thu thấp.
Cần thận trọng khi bôi trên diện tích lớn, da tổn thương hoặc trong thời gian dài vì dữ liệu ở người suy gan nặng còn hạn chế.
Không có khuyến cáo hiệu chỉnh liều riêng cho Kẽm oxyd bôi ngoài da ở người suy thận.
Người suy thận nặng không nên tự dùng sản phẩm chứa nhiều hợp chất khoáng trên vùng da tổn thương rộng hoặc sử dụng kéo dài nếu chưa hỏi bác sĩ.
Kẽm oxyd bôi ngoài da không được dự kiến gây buồn ngủ hoặc ảnh hưởng khả năng lái xe và vận hành máy.
Không lái xe ngay nếu sản phẩm chống nắng hoặc thuốc bôi vô tình dính vào mắt gây đau, chảy nước mắt hoặc nhìn mờ.
Tương tác thuốc của Kẽm oxyd
Do hấp thu toàn thân thấp, tương tác thuốc toàn thân có ý nghĩa lâm sàng của Kẽm oxyd bôi ngoài da chưa được xác lập.
Lưu ý:
- Không tự trộn với corticosteroid, kháng sinh, thuốc kháng nấm hoặc sản phẩm sát khuẩn.
- Lớp paste hoặc thuốc mỡ dày có thể ảnh hưởng việc tiếp xúc của thuốc bôi khác với bề mặt da.
- Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thứ tự bôi khi phải sử dụng nhiều thuốc tại cùng một vị trí.
- Không phủ một sản phẩm khác lên kem chống nắng nếu việc đó làm thay đổi hoặc làm trôi lớp chống nắng.
Thắc mắc về hoạt chất Kẽm oxyd
Không nên xem hai loại này là một. Kẽm oxyd bôi ngoài da chủ yếu được dùng để bảo vệ da hoặc làm hoạt chất chống nắng. Sản phẩm bổ sung kẽm đường uống phải có liều tính theo lượng kẽm nguyên tố và hướng dẫn riêng. Không được uống kem hoặc thuốc mỡ Kẽm oxyd.
Có. Kẽm oxyd là hoạt chất bảo vệ da thường có trong thuốc mỡ hăm tã. Cần thay tã bẩn kịp thời, làm sạch, để vùng da khô rồi bôi đủ che phủ; có thể bôi lại sau mỗi lần thay tã theo nhãn sản phẩm.
Kẽm oxyd không phải thuốc kháng nấm hoặc kháng sinh. Hoạt chất có thể bảo vệ vùng da kích ứng nhưng không thay thế thuốc điều trị nguyên nhân nhiễm trùng. Tổn thương có mủ, đau tăng, đỏ lan rộng hoặc không cải thiện cần được khám.
Kẽm oxyd là bộ lọc UV vô cơ thường được gọi là thành phần chống nắng khoáng hoặc chống nắng vật lý. Hoạt chất góp phần hấp thụ, phản xạ và phân tán tia UV. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ phải được đánh giá trên thành phẩm thông qua SPF và các thử nghiệm liên quan, không chỉ dựa vào tỷ lệ Kẽm oxyd.
Không nên tự bôi lên vết thương sâu, vết đâm xuyên, vết rách lớn, vết bỏng nặng hoặc vùng có dấu hiệu nhiễm trùng. Với trầy xước nông, cần kiểm tra nhãn sản phẩm và hỏi nhân viên y tế nếu tổn thương tiết dịch, đau nhiều hoặc lâu lành.

