Isotretinoin

Isotretinoin là retinoid dùng đường uống có cấu trúc liên quan đến vitamin A, được sử dụng để điều trị các dạng mụn trứng cá nặng, mụn dạng nốt–nang hoặc mụn có nguy cơ để lại sẹo vĩnh viễn khi những liệu pháp phù hợp khác không đạt hiệu quả. Thuốc làm giảm mạnh hoạt động và kích thước tuyến bã nhờn, điều hòa sừng hóa nang lông và có tác dụng chống viêm. Isotretinoin có thể đem lại thời gian lui bệnh kéo dài sau một liệu trình, nhưng cũng có nhiều nguy cơ cần theo dõi, gồm khô môi–da, tăng triglyceride, tổn thương gan, viêm tụy, rối loạn thị giác, đau cơ xương, thay đổi tâm trạng và rối loạn chức năng tình dục. Đặc biệt, isotretinoin là chất gây quái thai mạnh; thuốc chống chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ và người có khả năng mang thai phải tuân thủ chương trình phòng ngừa thai. Thuốc chỉ được dùng theo đơn và dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm với retinoid toàn thân.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Retinoid uống, còn gọi là 13-cis-retinoic acid, có cấu trúc liên quan vitamin A.
  • Mụn trứng cá nặng, dạng nốt–nang, có nguy cơ sẹo hoặc không đáp ứng đầy đủ với điều trị chuẩn.
  • Khoảng 0,5–1 mg/kg/ngày; liều phải được cá thể hóa theo đáp ứng và tác dụng phụ.
  • Thường khoảng 15–24 tuần, tùy liều hằng ngày và mục tiêu điều trị.
  • Khô môi, khô da, khô mắt, chảy máu mũi, đau lưng, đau khớp và nhạy cảm ánh sáng.
  • Thử thai, lipid máu lúc đói và chức năng gan; xét nghiệm khác theo nguy cơ lâm sàng.
  • Vitamin A bổ sung và kháng sinh tetracycline; thận trọng với thuốc ảnh hưởng xương.
  • Chống chỉ định tuyệt đối; có thể gây dị tật nặng, sảy thai, sinh non hoặc tử vong thai.
  • Không hiến máu trong điều trị và ít nhất một tháng sau liều cuối.
  • Isotretinoin thông thường và ABSORICA LD không được tự thay thế theo cùng số miligam.

Hoạt chất Isotretinoin là gì?

Isotretinoin là một retinoid dùng toàn thân và là đồng phân 13-cis của retinoic acid. Thuốc tác động mạnh lên tuyến bã nhờn và đơn vị nang lông–tuyến bã.

Khi được sử dụng với liều điều trị, isotretinoin:

  • Làm giảm kích thước tuyến bã nhờn.
  • Ức chế sự biệt hóa và hoạt động của tế bào tuyến bã.
  • Làm giảm mạnh lượng bã nhờn.
  • Điều hòa quá trình sừng hóa nang lông.
  • Làm giảm môi trường thuận lợi cho Cutibacterium acnes.
  • Có tác dụng chống viêm tại da.

Cơ chế phân tử đầy đủ dẫn đến thời gian lui mụn kéo dài sau điều trị vẫn chưa được xác định hoàn toàn.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Isotretinoin

CAS 4759-48-2 Công thức C20H28O2

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Isotretinoin

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Isotretinoin

Tên IUPAC

(2Z,4E,6E,8E)-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraenoic acid

Tên hóa học khác

13-cis-Retinoic acid

Tên khác / tên đồng nghĩa

13-cis-retinoic acid. 13-cis-retinoic acid hoặc 13-cis-tretinoin. Isotretinoinum. Isotretinoin USP. Ro 4-3780 trong một số tài liệu phát triển dược chất. Retinoid dùng toàn thân điều trị mụn. Isotretinoin là đồng phân lập thể của all-trans-retinoic acid, còn gọi là tretinoin. Isotretinoin uống không đồng nghĩa với tretinoin bôi ngoài da.

Tên Latinh / tên dược điển

Isotretinoinum

Tên USAN

isotretinoin

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

4759-48-2

UNII

EH28UP18IF

PubChem CID

5282379

RxNorm CUI

6064

Công thức phân tử

C20H28O2

Dược động học của Isotretinoin

Isotretinoin được hấp thu qua đường tiêu hóa, liên kết rất cao với protein huyết tương và được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa có hoạt tính retinoid.

Theo nhãn DailyMed:

  • Tmax trung bình khoảng 6,4 giờ khi dùng cùng thức ăn và 2,9 giờ khi dùng lúc đói sau một liều 40 mg.
  • AUC và Cmax khi dùng cùng bữa ăn nhiều năng lượng lần lượt cao hơn khoảng 50% và 26% so với khi đói.
  • Liên kết protein huyết tương trên 99,9%, chủ yếu với albumin.
  • Thời gian bán thải trung bình của isotretinoin khoảng 18 giờ.
  • Thời gian bán thải của 4-oxo-isotretinoin khoảng 38 giờ.
  • Thuốc được chuyển hóa chủ yếu qua CYP2C8, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2B6 trong nghiên cứu in vitro.
  • Các chất chuyển hóa được thải qua nước tiểu và phân với tỷ lệ tương đối tương đương.

SmPC Roaccutane ghi thời gian bán thải trung bình khoảng 19 giờ đối với isotretinoin và 29 giờ đối với 4-oxo-isotretinoin. Khác biệt phản ánh công thức, nghiên cứu và quần thể khác nhau.

Giai đoạn I: Hấp thu

Isotretinoin được hấp thu từ đường tiêu hóa với mức độ biến thiên giữa các cá thể và giữa các công thức thuốc.

Thức ăn, đặc biệt bữa ăn có chất béo, có thể làm tăng mức hấp thu của nhiều công thức isotretinoin thông thường. Tmax trong nhãn DailyMed là khoảng 2,9 giờ khi đói và 6,4 giờ khi dùng cùng thức ăn.

Không nên tự tăng liều nếu đã uống lúc đói hoặc quên uống cùng thức ăn. Việc duy trì cách dùng nhất quán giúp hạn chế biến thiên mức phơi nhiễm.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng tuyệt đối của isotretinoin ở người chưa được xác định vì không có chế phẩm tiêm tĩnh mạch để so sánh.

Ảnh hưởng của thức ăn phụ thuộc công thức:

  • SmPC Roaccutane ghi sinh khả dụng có thể tăng khoảng hai lần khi dùng cùng thức ăn so với lúc đói.
  • Nhãn isotretinoin DailyMed hiện hành ghi AUC cao hơn khoảng 50% khi dùng cùng bữa ăn nhiều năng lượng, nhưng sản phẩm được phép dùng cùng hoặc không cùng thức ăn.
  • ABSORICA và ABSORICA LD có đặc tính hấp thu và liều riêng.

Vì vậy, người bệnh phải dùng thuốc nhất quán theo hướng dẫn của đúng sản phẩm, không áp dụng hướng dẫn thức ăn của biệt dược này cho biệt dược khác.

Giai đoạn II: Phân bố

Isotretinoin liên kết trên 99,9% với protein huyết tương, chủ yếu với albumin.

Thể tích phân bố ở người chưa được xác định chính xác do không có chế phẩm isotretinoin tiêm tĩnh mạch. Nồng độ trong huyết tương cao hơn khoảng 1,7 lần so với máu toàn phần vì thuốc thâm nhập hồng cầu kém.

Isotretinoin có tính tan trong lipid và có thể qua nhau thai, giải thích nguy cơ gây dị tật thai rất cao.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Isotretinoin được chuyển hóa thành ít nhất ba chất chuyển hóa chính có hoạt tính retinoid:

  • 4-oxo-isotretinoin.
  • Tretinoin hoặc all-trans-retinoic acid.
  • 4-oxo-tretinoin.

Isotretinoin và tretinoin có thể chuyển đổi thuận nghịch. Ước tính khoảng 20–30% liều isotretinoin được chuyển hóa qua quá trình đồng phân hóa.

Các enzyme CYP2C8, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2B6 tham gia chuyển hóa; không có một isoenzyme duy nhất được xem là chi phối toàn bộ quá trình. Các chất chuyển hóa tiếp tục được liên hợp glucuronide. Chu trình gan–ruột có thể góp phần vào dược động học của thuốc.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Sau khi uống isotretinoin đánh dấu phóng xạ, khoảng 65–83% tổng hoạt tính phóng xạ được thu hồi qua nước tiểu và phân. Hai đường thải trừ đóng góp tương đối tương đương.

Thuốc được thải chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa và các chất liên hợp. Nồng độ retinoid nội sinh thường trở về mức sinh lý trong khoảng hai tuần sau khi kết thúc điều trị, nhưng yêu cầu phòng ngừa thai và tránh hiến máu vẫn kéo dài ít nhất một tháng sau liều cuối.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Các giá trị được ghi nhận:

  • Isotretinoin: trung bình khoảng 18–19 giờ.
  • 4-oxo-isotretinoin: khoảng 29–38 giờ, tùy nghiên cứu và công thức thuốc.

Thời gian bán thải không được sử dụng để tự tính thời gian ngừng tránh thai. Người có khả năng mang thai vẫn phải tránh mang thai trong ít nhất một tháng sau liều cuối theo các chương trình phòng ngừa thai hiện hành.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Giá trị độ thanh thải toàn thân định lượng của isotretinoin đường uống.

Suy thận không làm giảm đáng kể độ thanh thải huyết tương của isotretinoin hoặc 4-oxo-isotretinoin trong dữ liệu SmPC. Tuy nhiên, người suy thận nặng vẫn được khuyến nghị bắt đầu với liều thấp hơn vì khả năng dung nạp và tình trạng lâm sàng có thể khác.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng mức phơi nhiễm hoặc độ an toàn gồm:

  • Công thức thuốc và sinh khả dụng của từng sản phẩm.
  • Uống cùng hoặc không cùng thức ăn.
  • Liều theo kg cân nặng.
  • Khả năng hấp thu chất béo.
  • Chức năng gan.
  • Tình trạng dinh dưỡng.
  • Tuổi và giai đoạn phát triển xương.
  • Thuốc hoặc chất bổ sung chứa vitamin A.
  • Thuốc ảnh hưởng đến xương như corticosteroid toàn thân hoặc phenytoin.
  • Uống nhiều rượu, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa lipid.
  • Tính nhất quán trong thời điểm và cách dùng thuốc.

Không có khác biệt dược động học có ý nghĩa rõ giữa người 12–15 tuổi và người trưởng thành trong dữ liệu nhãn DailyMed.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Isotretinoin

Isotretinoin thuộc các nhóm:

  • Retinoid thế hệ đầu.
  • Retinoid điều trị mụn toàn thân.
  • Đồng phân của retinoic acid.
  • Thuốc ức chế tuyến bã nhờn.
  • Thuốc điều hòa biệt hóa tế bào biểu mô.
  • Thuốc có tác dụng chống viêm trên đơn vị nang lông–tuyến bã.
  • Chất gây quái thai mạnh ở người.

Isotretinoin không phải:

  • Kháng sinh trị mụn.
  • Thuốc tránh thai.
  • Corticosteroid.
  • Tretinoin bôi ngoài da.
  • Retinol mỹ phẩm.
  • Vitamin A bổ sung thông thường.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Cơ chế chính xác chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Các tác dụng được xác lập gồm:

  • Ức chế chức năng tuyến bã nhờn.
  • Giảm kích thước và sự biệt hóa của tuyến bã.
  • Giảm sản xuất bã nhờn phụ thuộc liều và thời gian.
  • Làm giảm sự tăng sinh của tế bào tuyến bã.
  • Khôi phục quá trình biệt hóa có trật tự trong biểu mô nang lông.
  • Hạn chế hình thành nút sừng và nhân mụn.
  • Giảm nguồn lipid cần thiết cho sự phát triển của Cutibacterium acnes.
  • Giảm phản ứng viêm tại da.

Tác dụng của isotretinoin không phải là tiêu diệt vi khuẩn trực tiếp như kháng sinh.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Mức giảm tiết bã nhờn có liên quan đến liều và thời gian điều trị. Trong liệu trình, tuyến bã nhờn giảm hoạt động và giảm kích thước; một phần tác dụng này có thể đảo ngược sau khi ngừng thuốc.

Cải thiện lâm sàng thường diễn ra dần trong nhiều tuần. Mụn có thể bùng phát tạm thời trong giai đoạn đầu và thường giảm khi tiếp tục điều trị.

Khả năng lui bệnh kéo dài liên quan nhiều hơn đến tổng liều tích lũy so với thời gian điều trị đơn thuần, nhưng không nên áp dụng cứng nhắc một mục tiêu tích lũy nếu người bệnh đã đạt đáp ứng đầy đủ hoặc không dung nạp thuốc.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Isotretinoin

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Isotretinoin

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Isotretinoin

Các tương tác quan trọng gồm:

  • Vitamin A và sản phẩm bổ sung chứa vitamin A: làm tăng nguy cơ độc tính kiểu thừa vitamin A; phải tránh phối hợp.
  • Tetracycline như doxycycline, minocycline và tetracycline: làm tăng nguy cơ tăng áp lực nội sọ; không được phối hợp.
  • Phenytoin: có nguy cơ cộng gộp ảnh hưởng bất lợi lên xương.
  • Corticosteroid toàn thân: có thể làm tăng nguy cơ giảm mật độ xương.
  • Thuốc tránh thai nội tiết: isotretinoin không làm thay đổi có ý nghĩa nồng độ ethinylestradiol và norethindrone trong một nghiên cứu nhỏ, nhưng hiệu quả của các progestin khác chưa được xác định đầy đủ.
  • St John’s wort hoặc cỏ ban Âu: có thể làm giảm hiệu quả thuốc tránh thai nội tiết; người có khả năng mang thai không nên tự sử dụng.
  • Thuốc bôi tẩy sừng, bong da hoặc trị mụn kích ứng mạnh: có thể làm tăng kích ứng da.
  • Alcohol: có thể làm tăng triglyceride và gánh nặng lên gan; cần hạn chế hoặc tránh theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Các sản phẩm retinoid khác: có thể làm tăng độc tính cộng gộp.

Người bệnh phải khai báo cả thuốc không kê đơn, vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung trước khi bắt đầu.

Thắc mắc về hoạt chất Isotretinoin

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 2 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *