Isotretinoin là retinoid dùng đường uống có cấu trúc liên quan đến vitamin A, được sử dụng để điều trị các dạng mụn trứng cá nặng, mụn dạng nốt–nang hoặc mụn có nguy cơ để lại sẹo vĩnh viễn khi những liệu pháp phù hợp khác không đạt hiệu quả. Thuốc làm giảm mạnh hoạt động và kích thước tuyến bã nhờn, điều hòa sừng hóa nang lông và có tác dụng chống viêm. Isotretinoin có thể đem lại thời gian lui bệnh kéo dài sau một liệu trình, nhưng cũng có nhiều nguy cơ cần theo dõi, gồm khô môi–da, tăng triglyceride, tổn thương gan, viêm tụy, rối loạn thị giác, đau cơ xương, thay đổi tâm trạng và rối loạn chức năng tình dục. Đặc biệt, isotretinoin là chất gây quái thai mạnh; thuốc chống chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ và người có khả năng mang thai phải tuân thủ chương trình phòng ngừa thai. Thuốc chỉ được dùng theo đơn và dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm với retinoid toàn thân.
Nội dung chính
- Retinoid uống, còn gọi là 13-cis-retinoic acid, có cấu trúc liên quan vitamin A.
- Mụn trứng cá nặng, dạng nốt–nang, có nguy cơ sẹo hoặc không đáp ứng đầy đủ với điều trị chuẩn.
- Khoảng 0,5–1 mg/kg/ngày; liều phải được cá thể hóa theo đáp ứng và tác dụng phụ.
- Thường khoảng 15–24 tuần, tùy liều hằng ngày và mục tiêu điều trị.
- Khô môi, khô da, khô mắt, chảy máu mũi, đau lưng, đau khớp và nhạy cảm ánh sáng.
- Thử thai, lipid máu lúc đói và chức năng gan; xét nghiệm khác theo nguy cơ lâm sàng.
- Vitamin A bổ sung và kháng sinh tetracycline; thận trọng với thuốc ảnh hưởng xương.
- Chống chỉ định tuyệt đối; có thể gây dị tật nặng, sảy thai, sinh non hoặc tử vong thai.
- Không hiến máu trong điều trị và ít nhất một tháng sau liều cuối.
- Isotretinoin thông thường và ABSORICA LD không được tự thay thế theo cùng số miligam.
Hoạt chất Isotretinoin là gì?
Isotretinoin là một retinoid dùng toàn thân và là đồng phân 13-cis của retinoic acid. Thuốc tác động mạnh lên tuyến bã nhờn và đơn vị nang lông–tuyến bã.
Khi được sử dụng với liều điều trị, isotretinoin:
- Làm giảm kích thước tuyến bã nhờn.
- Ức chế sự biệt hóa và hoạt động của tế bào tuyến bã.
- Làm giảm mạnh lượng bã nhờn.
- Điều hòa quá trình sừng hóa nang lông.
- Làm giảm môi trường thuận lợi cho Cutibacterium acnes.
- Có tác dụng chống viêm tại da.
Cơ chế phân tử đầy đủ dẫn đến thời gian lui mụn kéo dài sau điều trị vẫn chưa được xác định hoàn toàn.
Isotretinoin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Isotretinoin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Isotretinoin |
| Tên IUPAC | (2Z,4E,6E,8E)-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraenoic acid |
| Tên hóa học khác | 13-cis-Retinoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 13-cis-retinoic acid. 13-cis-retinoic acid hoặc 13-cis-tretinoin. Isotretinoinum. Isotretinoin USP. Ro 4-3780 trong một số tài liệu phát triển dược chất. Retinoid dùng toàn thân điều trị mụn. Isotretinoin là đồng phân lập thể của all-trans-retinoic acid, còn gọi là tretinoin. Isotretinoin uống không đồng nghĩa với tretinoin bôi ngoài da. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Isotretinoinum |
| Tên USAN | isotretinoin |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 4759-48-2 |
|---|---|
| UNII | EH28UP18IF |
| PubChem CID | 5282379 |
| RxNorm CUI | 6064 |
| Công thức phân tử | C20H28O2 |
Dược động học của Isotretinoin
Isotretinoin được hấp thu qua đường tiêu hóa, liên kết rất cao với protein huyết tương và được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa có hoạt tính retinoid.
Theo nhãn DailyMed:
- Tmax trung bình khoảng 6,4 giờ khi dùng cùng thức ăn và 2,9 giờ khi dùng lúc đói sau một liều 40 mg.
- AUC và Cmax khi dùng cùng bữa ăn nhiều năng lượng lần lượt cao hơn khoảng 50% và 26% so với khi đói.
- Liên kết protein huyết tương trên 99,9%, chủ yếu với albumin.
- Thời gian bán thải trung bình của isotretinoin khoảng 18 giờ.
- Thời gian bán thải của 4-oxo-isotretinoin khoảng 38 giờ.
- Thuốc được chuyển hóa chủ yếu qua CYP2C8, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2B6 trong nghiên cứu in vitro.
- Các chất chuyển hóa được thải qua nước tiểu và phân với tỷ lệ tương đối tương đương.
SmPC Roaccutane ghi thời gian bán thải trung bình khoảng 19 giờ đối với isotretinoin và 29 giờ đối với 4-oxo-isotretinoin. Khác biệt phản ánh công thức, nghiên cứu và quần thể khác nhau.
Giai đoạn I: Hấp thu
Isotretinoin được hấp thu từ đường tiêu hóa với mức độ biến thiên giữa các cá thể và giữa các công thức thuốc.
Thức ăn, đặc biệt bữa ăn có chất béo, có thể làm tăng mức hấp thu của nhiều công thức isotretinoin thông thường. Tmax trong nhãn DailyMed là khoảng 2,9 giờ khi đói và 6,4 giờ khi dùng cùng thức ăn.
Không nên tự tăng liều nếu đã uống lúc đói hoặc quên uống cùng thức ăn. Việc duy trì cách dùng nhất quán giúp hạn chế biến thiên mức phơi nhiễm.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của isotretinoin ở người chưa được xác định vì không có chế phẩm tiêm tĩnh mạch để so sánh. Ảnh hưởng của thức ăn phụ thuộc công thức:
Vì vậy, người bệnh phải dùng thuốc nhất quán theo hướng dẫn của đúng sản phẩm, không áp dụng hướng dẫn thức ăn của biệt dược này cho biệt dược khác. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Isotretinoin liên kết trên 99,9% với protein huyết tương, chủ yếu với albumin.
Thể tích phân bố ở người chưa được xác định chính xác do không có chế phẩm isotretinoin tiêm tĩnh mạch. Nồng độ trong huyết tương cao hơn khoảng 1,7 lần so với máu toàn phần vì thuốc thâm nhập hồng cầu kém.
Isotretinoin có tính tan trong lipid và có thể qua nhau thai, giải thích nguy cơ gây dị tật thai rất cao.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Isotretinoin được chuyển hóa thành ít nhất ba chất chuyển hóa chính có hoạt tính retinoid:
- 4-oxo-isotretinoin.
- Tretinoin hoặc all-trans-retinoic acid.
- 4-oxo-tretinoin.
Isotretinoin và tretinoin có thể chuyển đổi thuận nghịch. Ước tính khoảng 20–30% liều isotretinoin được chuyển hóa qua quá trình đồng phân hóa.
Các enzyme CYP2C8, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2B6 tham gia chuyển hóa; không có một isoenzyme duy nhất được xem là chi phối toàn bộ quá trình. Các chất chuyển hóa tiếp tục được liên hợp glucuronide. Chu trình gan–ruột có thể góp phần vào dược động học của thuốc.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau khi uống isotretinoin đánh dấu phóng xạ, khoảng 65–83% tổng hoạt tính phóng xạ được thu hồi qua nước tiểu và phân. Hai đường thải trừ đóng góp tương đối tương đương.
Thuốc được thải chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa và các chất liên hợp. Nồng độ retinoid nội sinh thường trở về mức sinh lý trong khoảng hai tuần sau khi kết thúc điều trị, nhưng yêu cầu phòng ngừa thai và tránh hiến máu vẫn kéo dài ít nhất một tháng sau liều cuối.
| t½ · Thời gian bán thải | Các giá trị được ghi nhận:
Thời gian bán thải không được sử dụng để tự tính thời gian ngừng tránh thai. Người có khả năng mang thai vẫn phải tránh mang thai trong ít nhất một tháng sau liều cuối theo các chương trình phòng ngừa thai hiện hành. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân định lượng của isotretinoin đường uống. Suy thận không làm giảm đáng kể độ thanh thải huyết tương của isotretinoin hoặc 4-oxo-isotretinoin trong dữ liệu SmPC. Tuy nhiên, người suy thận nặng vẫn được khuyến nghị bắt đầu với liều thấp hơn vì khả năng dung nạp và tình trạng lâm sàng có thể khác. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng mức phơi nhiễm hoặc độ an toàn gồm:
- Công thức thuốc và sinh khả dụng của từng sản phẩm.
- Uống cùng hoặc không cùng thức ăn.
- Liều theo kg cân nặng.
- Khả năng hấp thu chất béo.
- Chức năng gan.
- Tình trạng dinh dưỡng.
- Tuổi và giai đoạn phát triển xương.
- Thuốc hoặc chất bổ sung chứa vitamin A.
- Thuốc ảnh hưởng đến xương như corticosteroid toàn thân hoặc phenytoin.
- Uống nhiều rượu, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa lipid.
- Tính nhất quán trong thời điểm và cách dùng thuốc.
Không có khác biệt dược động học có ý nghĩa rõ giữa người 12–15 tuổi và người trưởng thành trong dữ liệu nhãn DailyMed.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Isotretinoin
Isotretinoin thuộc các nhóm:
- Retinoid thế hệ đầu.
- Retinoid điều trị mụn toàn thân.
- Đồng phân của retinoic acid.
- Thuốc ức chế tuyến bã nhờn.
- Thuốc điều hòa biệt hóa tế bào biểu mô.
- Thuốc có tác dụng chống viêm trên đơn vị nang lông–tuyến bã.
- Chất gây quái thai mạnh ở người.
Isotretinoin không phải:
- Kháng sinh trị mụn.
- Thuốc tránh thai.
- Corticosteroid.
- Tretinoin bôi ngoài da.
- Retinol mỹ phẩm.
- Vitamin A bổ sung thông thường.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính xác chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Các tác dụng được xác lập gồm:
- Ức chế chức năng tuyến bã nhờn.
- Giảm kích thước và sự biệt hóa của tuyến bã.
- Giảm sản xuất bã nhờn phụ thuộc liều và thời gian.
- Làm giảm sự tăng sinh của tế bào tuyến bã.
- Khôi phục quá trình biệt hóa có trật tự trong biểu mô nang lông.
- Hạn chế hình thành nút sừng và nhân mụn.
- Giảm nguồn lipid cần thiết cho sự phát triển của Cutibacterium acnes.
- Giảm phản ứng viêm tại da.
Tác dụng của isotretinoin không phải là tiêu diệt vi khuẩn trực tiếp như kháng sinh.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mức giảm tiết bã nhờn có liên quan đến liều và thời gian điều trị. Trong liệu trình, tuyến bã nhờn giảm hoạt động và giảm kích thước; một phần tác dụng này có thể đảo ngược sau khi ngừng thuốc.
Cải thiện lâm sàng thường diễn ra dần trong nhiều tuần. Mụn có thể bùng phát tạm thời trong giai đoạn đầu và thường giảm khi tiếp tục điều trị.
Khả năng lui bệnh kéo dài liên quan nhiều hơn đến tổng liều tích lũy so với thời gian điều trị đơn thuần, nhưng không nên áp dụng cứng nhắc một mục tiêu tích lũy nếu người bệnh đã đạt đáp ứng đầy đủ hoặc không dung nạp thuốc.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Isotretinoin
Theo nhãn Hoa Kỳ, isotretinoin được chỉ định cho người không mang thai từ 12 tuổi trở lên mắc mụn trứng cá dạng nốt nặng, dai dẳng, có nhiều nốt viêm đường kính từ 5 mm trở lên và không đáp ứng với điều trị thông thường, bao gồm kháng sinh toàn thân.
Theo SmPC Roaccutane và NICE, thuốc được sử dụng cho các dạng mụn nặng như:
- Mụn dạng nốt.
- Mụn conglobata.
- Mụn có nguy cơ để lại sẹo vĩnh viễn.
- Mụn không đáp ứng đầy đủ với các đợt điều trị chuẩn bằng kháng sinh toàn thân và thuốc bôi thích hợp.
Việc chỉ định phải xem xét mức độ bệnh, nguy cơ sẹo, ảnh hưởng tâm lý, điều trị đã dùng và khả năng tuân thủ các yêu cầu phòng ngừa thai.
Isotretinoin đã được nghiên cứu hoặc sử dụng ngoài chỉ định trong một số bệnh da liễu liên quan tuyến bã, rối loạn sừng hóa hoặc viêm nang lông.
Từng ứng dụng có bằng chứng, liều và nguy cơ khác nhau và không được xem là chỉ định đã được phê duyệt cho viên nang isotretinoin điều trị mụn. Danh sách ứng dụng có đủ căn cứ và tình trạng phê duyệt tại Việt Nam.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều phải được bác sĩ cá thể hóa theo cân nặng, mức độ mụn, nguy cơ sẹo, tác dụng phụ, kết quả xét nghiệm và công thức thuốc.
Theo nhãn DailyMed isotretinoin thông thường:
- Liều khuyến nghị: 0,5–1 mg/kg/ngày.
- Chia thành hai lần mỗi ngày.
- Dùng cùng hoặc không cùng thức ăn theo đúng nhãn sản phẩm.
- Thời gian thường 15–20 tuần.
- Người trưởng thành có bệnh rất nặng, sẹo nhiều hoặc tổn thương chủ yếu ở thân mình có thể được điều chỉnh đến tối đa 2 mg/kg/ngày nếu dung nạp.
- Liều một lần mỗi ngày không được khuyến nghị theo nhãn này.
- Nếu cần liệu trình thứ hai, không nên bắt đầu trước khi đã chờ ít nhất hai tháng vì mụn có thể tiếp tục cải thiện sau khi ngừng.
Theo NICE và SmPC Roaccutane:
- Khởi đầu thường 0,5 mg/kg/ngày.
- Phần lớn người bệnh dùng 0,5–1 mg/kg/ngày.
- Có thể dùng liều dưới 0,5 mg/kg/ngày khi có nguy cơ hoặc đang gặp tác dụng phụ.
- Tổng liều tích lũy thường được tham khảo là 120–150 mg/kg.
- Có thể ngừng sớm hơn nếu đáp ứng đầy đủ và không có tổn thương mụn mới trong 4–8 tuần.
- SmPC Roaccutane cho phép dùng một hoặc hai lần mỗi ngày cùng thức ăn.
Các con số trên chỉ là dữ liệu nhãn và hướng dẫn, không phải liều để tự mua hoặc tự điều chỉnh.
- Dùng đúng biệt dược, hàm lượng và lịch dùng được kê.
- Nuốt nguyên viên với một cốc nước đầy.
- Dùng cùng thức ăn nếu tờ hướng dẫn của sản phẩm yêu cầu.
- Không tự chuyển giữa isotretinoin thông thường và ABSORICA LD.
- Nếu quên liều, bỏ qua liều đó nếu đã gần liều kế tiếp; không uống gấp đôi.
- Không dùng vitamin A bổ sung.
- Không dùng kháng sinh tetracycline đồng thời.
- Không chia sẻ thuốc cho người khác.
- Không hiến máu trong điều trị và một tháng sau khi ngừng.
- Tránh ánh nắng mạnh và tia UV; sử dụng biện pháp chống nắng phù hợp.
- Dùng kem dưỡng ẩm và son dưỡng môi ngay từ đầu liệu trình.
- Có thể cần nước mắt nhân tạo khi khô mắt.
- Người đeo kính áp tròng có thể phải chuyển sang kính gọng nếu mắt khô.
- Tránh wax, mài da, laser thẩm mỹ và các thủ thuật làm tổn thương biểu bì trong điều trị và ít nhất khoảng sáu tháng sau khi ngừng, trừ khi bác sĩ chuyên khoa đánh giá khác.
- Không tự dùng thuốc bôi tẩy sừng hoặc tẩy tế bào chết mạnh vì có thể tăng kích ứng.
- Báo ngay cho bác sĩ khi mang thai, nghi ngờ mang thai, đau đầu dữ dội, giảm thị lực, đau bụng nặng, tiêu chảy ra máu hoặc thay đổi tâm trạng.
Trước khi bắt đầu:
- Xác nhận không mang thai ở người có khả năng mang thai.
- Đánh giá nguy cơ và kế hoạch tránh thai.
- Lipid máu lúc đói, đặc biệt triglyceride.
- Chức năng gan.
- Tiền sử sức khỏe tâm thần.
- Triệu chứng hoặc vấn đề về chức năng tình dục.
- Tiền sử bệnh xương, rối loạn lipid, đái tháo đường, béo phì hoặc uống nhiều rượu.
- Thuốc, vitamin và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
Trong điều trị:
- Thử thai theo chương trình phòng ngừa thai áp dụng.
- Lipid và men gan theo lịch của bác sĩ; đáp ứng lipid thường biểu hiện trong khoảng bốn tuần đầu.
- Khô da, khô môi, khô mắt và chảy máu mũi.
- Đau lưng, đau khớp, đau cơ và giảm khả năng vận động.
- Thị lực ban đêm và các rối loạn mắt.
- Ù tai hoặc giảm thính lực.
- Tâm trạng, trầm cảm, lo âu, hành vi hung hăng, ý nghĩ tự sát hoặc triệu chứng loạn thần.
- Chức năng tình dục.
- Đau bụng, tiêu chảy, chảy máu trực tràng hoặc dấu hiệu viêm tụy.
- Creatine kinase khi có đau cơ nặng, yếu cơ hoặc vận động cường độ cao.
- Đường huyết ở người có nguy cơ chuyển hóa.
Cảnh báo và lưu ý về Isotretinoin
Chống chỉ định được thống nhất giữa các nhãn:
- Mang thai.
- Quá mẫn với isotretinoin hoặc thành phần của sản phẩm.
SmPC Roaccutane còn chống chỉ định:
- Đang cho con bú.
- Người có khả năng mang thai không đáp ứng đầy đủ chương trình phòng ngừa thai.
- Suy gan.
- Lipid máu tăng quá mức.
- Ngộ độc hoặc thừa vitamin A.
- Dùng đồng thời kháng sinh tetracycline.
- Dị ứng đậu nành hoặc đậu phộng đối với sản phẩm chứa dầu đậu nành và có cảnh báo tương ứng.
Chống chỉ định phải được áp dụng theo đúng nhãn của sản phẩm tại quốc gia điều trị.
Tác dụng không mong muốn thường gặp gồm:
- Viêm môi, nứt môi và khô môi.
- Khô da, bong da, ngứa và viêm da.
- Khô mũi và chảy máu mũi.
- Khô mắt, kích ứng mắt hoặc viêm kết mạc.
- Không dung nạp kính áp tròng.
- Nhạy cảm hơn với ánh nắng.
- Đau lưng.
- Đau khớp.
- Đau cơ và khó chịu cơ xương.
- Đau đầu.
- Tăng creatine kinase.
- Rụng tóc hoặc thay đổi tóc.
- Viêm quanh móng.
- Mụn có thể nặng lên tạm thời trong giai đoạn đầu.
- Tăng triglyceride hoặc cholesterol.
- Giảm HDL.
- Tăng men gan.
- Thay đổi thị lực, nhất là thị lực ban đêm.
- Mệt mỏi.
Phần lớn tình trạng khô da và niêm mạc liên quan đến liều và cải thiện sau khi giảm liều hoặc ngừng thuốc, nhưng một số phản ứng về mắt, tóc, tâm thần hoặc chức năng tình dục đã được báo cáo kéo dài sau điều trị.
Các phản ứng nghiêm trọng gồm:
- Dị tật thai, sảy thai, sinh non hoặc tử vong thai.
- Trầm cảm, loạn thần, ý nghĩ hoặc hành vi tự sát, hành vi hung hăng.
- Tăng áp lực nội sọ, đặc biệt khi phối hợp tetracycline.
- Phù gai thị và mất thị lực.
- Hội chứng Stevens–Johnson.
- Hoại tử thượng bì nhiễm độc.
- Mụn mủ ngoại ban cấp tính toàn thân.
- Viêm tụy cấp, kể cả viêm tụy xuất huyết gây tử vong.
- Tăng triglyceride nặng.
- Viêm gan hoặc tổn thương gan.
- Giảm thính lực, đôi khi có thể kéo dài.
- Đau bụng, tiêu chảy nặng hoặc chảy máu trực tràng được cảnh báo liên quan bệnh viêm ruột.
- Giảm mật độ xương, gãy xương hoặc đóng đầu xương sớm.
- Giảm thị lực ban đêm, đục giác mạc hoặc viêm dây thần kinh thị giác.
- Phản vệ và viêm mạch dị ứng.
- Tiêu cơ vân, đặc biệt khi đau cơ nặng đi kèm tăng creatine kinase.
- Rối loạn chức năng tình dục, trong một số báo cáo có thể kéo dài sau khi ngừng thuốc.
Đau đầu dữ dội kèm nôn hoặc nhìn mờ, phát ban phồng rộp, đau bụng dữ dội, vàng da, yếu cơ nặng, thay đổi tâm thần nghiêm trọng hoặc ý nghĩ tự sát cần được xử trí khẩn cấp.
- Isotretinoin là chất gây quái thai mạnh; không có liều an toàn trong thai kỳ.
- Phải đánh giá nguy cơ mang thai ở mọi người có khả năng mang thai, kể cả người đang vô kinh.
- Theo dõi sức khỏe tâm thần trước và trong điều trị.
- Người có tiền sử trầm cảm không mặc nhiên bị cấm sử dụng nhưng cần đánh giá và theo dõi sát.
- Hỏi về rối loạn chức năng tình dục trước điều trị và tại các lần tái khám.
- Tránh phối hợp tetracycline.
- Ngừng thuốc và đánh giá khi đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn hoặc rối loạn thị giác.
- Theo dõi triglyceride, đặc biệt ở người đái tháo đường, béo phì, uống nhiều rượu hoặc có rối loạn lipid.
- Ngừng nếu tăng triglyceride không kiểm soát được hoặc xuất hiện viêm tụy.
- Theo dõi men gan; ngừng khi nghi viêm gan hoặc bất thường không cải thiện.
- Thận trọng ở người có bệnh xương, vận động viên hoặc người hoạt động thể lực nặng.
- Tránh thủ thuật laser, mài da và wax trong khoảng thời gian được bác sĩ khuyến cáo.
- Thận trọng khi lái xe ban đêm vì giảm thị lực ban đêm có thể xuất hiện đột ngột.
- Không tự dùng liều thấp kéo dài mà không có theo dõi; nguy cơ quái thai và tác dụng toàn thân vẫn tồn tại.
- Không dùng isotretinoin chỉ để điều trị da dầu, lỗ chân lông to hoặc mụn nhẹ khi chưa đánh giá lợi ích–nguy cơ.
- Không mua thuốc qua mạng hoặc nguồn không yêu cầu đơn và xét nghiệm.
Quá liều isotretinoin có thể gây biểu hiện tương tự ngộ độc vitamin A cấp:
- Đau đầu dữ dội.
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Đỏ bừng mặt.
- Khô và nứt môi.
- Đau bụng.
- Chóng mặt.
- Buồn ngủ.
- Kích thích.
- Ngứa.
- Mất điều hòa vận động.
Nhãn DailyMed ghi các triệu chứng quá liều đã báo cáo thường cải thiện nhanh mà không để lại di chứng rõ, nhưng người bệnh vẫn cần được đánh giá y tế.
Xử trí gồm:
- Ngừng dùng thêm thuốc.
- Liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
- Đánh giá thai ở người có khả năng mang thai.
- Điều trị triệu chứng và hỗ trợ.
- Không hiến máu trong ít nhất một tháng sau quá liều.
- Sau quá liều, nam giới nên dùng bao cao su hoặc tránh quan hệ có khả năng dẫn đến mang thai trong một tháng theo nhãn Hoa Kỳ.
Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu.
Theo nhãn DailyMed:
- Bảo quản ở 20–25°C.
- Bảo vệ khỏi ánh sáng.
- Giữ thuốc trong bao bì gốc.
Theo SmPC Roaccutane:
- Không bảo quản trên 25°C.
- Giữ vỉ trong hộp ngoài để tránh ẩm và ánh sáng.
- Trả lại viên thuốc không dùng cho dược sĩ hoặc cơ sở cấp phát.
Không dùng viên nang bị rò rỉ, biến dạng, dính, đổi màu hoặc quá hạn. Để thuốc ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Isotretinoin được phê duyệt tại Hoa Kỳ cho người từ 12 tuổi trở lên mắc mụn dạng nốt nặng, dai dẳng. Tính an toàn và hiệu quả dưới 12 tuổi chưa được xác lập.
SmPC Roaccutane không khuyến nghị dùng cho trẻ dưới 12 tuổi hoặc mụn trước tuổi dậy thì.
Ở thanh thiếu niên cần chú ý:
- Đau lưng, đau khớp và đau cơ gặp tương đối thường xuyên.
- Giảm mật độ khoáng xương đã được ghi nhận ở một số người.
- Có báo cáo đóng đầu xương sớm.
- Cần đánh giá sức khỏe tâm thần, ảnh hưởng tâm lý của mụn và khả năng tuân thủ.
- Người có khả năng mang thai phải tuân thủ đầy đủ chương trình phòng ngừa thai.
- Liều được tính theo cân nặng nhưng không tự áp dụng công thức tại nhà.
Các nghiên cứu lâm sàng không có đủ số người từ 65 tuổi trở lên để xác định khác biệt rõ về đáp ứng.
Isotretinoin hiếm khi cần dùng cho mụn thông thường ở người cao tuổi. Khi cân nhắc, cần đánh giá kỹ:
- Chức năng gan.
- Lipid máu.
- Bệnh xương và nguy cơ gãy xương.
- Khô mắt và bệnh mắt.
- Thuốc dùng đồng thời.
- Sức khỏe tâm thần.
- Nguy cơ tương tác với vitamin A, tetracycline hoặc corticosteroid.
- Chẩn đoán phân biệt với bệnh da hoặc ung thư da.
Ảnh hưởng của lão hóa có thể làm tăng một số nguy cơ liên quan isotretinoin.
Isotretinoin chống chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ.
Phơi nhiễm trong thai kỳ làm tăng nguy cơ:
- Dị tật nặng ở sọ và mặt.
- Dị tật tai ngoài và ống tai.
- Mắt nhỏ hoặc bất thường mắt.
- Hở hàm ếch.
- Não úng thủy, đầu nhỏ và bất thường não.
- Dị tật tim mạch.
- Bất thường tuyến ức và tuyến cận giáp.
- Sảy thai tự nhiên.
- Sinh non.
- Tử vong thai hoặc trẻ sơ sinh.
- Suy giảm phát triển thần kinh hoặc trí tuệ ở trẻ phơi nhiễm.
Người có khả năng mang thai phải:
- Có kết quả thử thai âm tính trước điều trị.
- Sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả ít nhất một tháng trước điều trị.
- Duy trì tránh thai trong toàn bộ liệu trình.
- Tiếp tục tránh thai ít nhất một tháng sau liều cuối.
- Thử thai định kỳ theo chương trình quản lý tại nơi điều trị.
- Ngừng thuốc ngay và liên hệ bác sĩ nếu mang thai hoặc nghi ngờ mang thai.
Tại Hoa Kỳ, iPLEDGE yêu cầu các quy trình đăng ký, thử thai, tư vấn và cấp phát cụ thể. Tại quốc gia khác, phải tuân thủ chương trình phòng ngừa thai và quy định địa phương tương ứng.
Không nên cho con bú trong khi sử dụng isotretinoin.
- Nhãn DailyMed khuyến nghị không cho con bú trong điều trị và ít nhất tám ngày sau liều cuối do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ bú.
- SmPC Roaccutane chống chỉ định sử dụng trong thời kỳ cho con bú vì isotretinoin tan mạnh trong lipid và có khả năng đi vào sữa mẹ.
Do hướng dẫn có thể khác theo sản phẩm và quốc gia, cần tuân thủ khoảng thời gian dài hơn nếu nhãn địa phương yêu cầu.
SmPC Roaccutane chống chỉ định isotretinoin ở người suy gan.
Ở người không suy gan nhưng có tăng men gan:
- Cần xét nghiệm chức năng gan trước điều trị.
- Theo dõi lại sau khi bắt đầu và định kỳ trong liệu trình.
- Men gan tăng nhẹ có thể cải thiện khi giảm liều hoặc tiếp tục điều trị.
- Phải ngừng thuốc nếu men gan không trở về bình thường hoặc nghi ngờ viêm gan.
Không có chế độ giảm liều chuẩn được xác lập cho người suy gan.
Suy thận không làm thay đổi đáng kể độ thanh thải isotretinoin hoặc 4-oxo-isotretinoin trong dữ liệu SmPC.
Đối với suy thận nặng, SmPC Roaccutane khuyến nghị:
- Bắt đầu với liều thấp, ví dụ 10 mg/ngày.
- Tăng dần đến tối đa 1 mg/kg/ngày hoặc liều cao nhất có thể dung nạp.
- Theo dõi tác dụng phụ và đáp ứng.
Nhãn Hoa Kỳ không cung cấp một công thức điều chỉnh liều riêng theo eGFR. Việc lựa chọn liều phải do bác sĩ thực hiện.
Isotretinoin có thể ảnh hưởng khả năng lái xe và vận hành máy do:
- Giảm thị lực ban đêm, đôi khi xuất hiện đột ngột.
- Nhìn mờ hoặc rối loạn thị giác.
- Khô mắt và khó chịu khi đeo kính áp tròng.
- Chóng mặt.
- Buồn ngủ.
- Đau đầu hoặc triệu chứng thần kinh.
Không lái xe ban đêm hoặc vận hành máy khi thị lực thay đổi. Giảm thị lực ban đêm có thể kéo dài sau khi ngừng thuốc ở một số trường hợp, vì vậy cần khám mắt nếu triệu chứng xuất hiện.
Tương tác thuốc của Isotretinoin
Các tương tác quan trọng gồm:
- Vitamin A và sản phẩm bổ sung chứa vitamin A: làm tăng nguy cơ độc tính kiểu thừa vitamin A; phải tránh phối hợp.
- Tetracycline như doxycycline, minocycline và tetracycline: làm tăng nguy cơ tăng áp lực nội sọ; không được phối hợp.
- Phenytoin: có nguy cơ cộng gộp ảnh hưởng bất lợi lên xương.
- Corticosteroid toàn thân: có thể làm tăng nguy cơ giảm mật độ xương.
- Thuốc tránh thai nội tiết: isotretinoin không làm thay đổi có ý nghĩa nồng độ ethinylestradiol và norethindrone trong một nghiên cứu nhỏ, nhưng hiệu quả của các progestin khác chưa được xác định đầy đủ.
- St John’s wort hoặc cỏ ban Âu: có thể làm giảm hiệu quả thuốc tránh thai nội tiết; người có khả năng mang thai không nên tự sử dụng.
- Thuốc bôi tẩy sừng, bong da hoặc trị mụn kích ứng mạnh: có thể làm tăng kích ứng da.
- Alcohol: có thể làm tăng triglyceride và gánh nặng lên gan; cần hạn chế hoặc tránh theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Các sản phẩm retinoid khác: có thể làm tăng độc tính cộng gộp.
Người bệnh phải khai báo cả thuốc không kê đơn, vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung trước khi bắt đầu.
Thắc mắc về hoạt chất Isotretinoin
Isotretinoin là retinoid dùng đường uống có cấu trúc liên quan vitamin A. Thuốc làm giảm hoạt động và kích thước tuyến bã nhờn, điều hòa sừng hóa và giảm viêm. Isotretinoin được dành cho mụn trứng cá nặng hoặc có nguy cơ để lại sẹo khi các phương pháp điều trị phù hợp khác không hiệu quả.
Một liệu trình thường kéo dài khoảng 15–24 tuần, nhưng thời gian thực tế phụ thuộc liều hằng ngày, đáp ứng, tác dụng phụ và mục tiêu tổng liều. Mụn có thể nặng hơn tạm thời trong những tuần đầu và tiếp tục cải thiện đến khoảng tám tuần sau khi ngừng thuốc. Không tự tăng liều để mụn hết nhanh hơn vì nhiều tác dụng phụ phụ thuộc liều.
Các xét nghiệm cơ bản thường gồm thử thai ở người có khả năng mang thai, lipid máu lúc đói và chức năng gan. Bác sĩ có thể yêu cầu thêm đường huyết, công thức máu, creatine kinase hoặc xét nghiệm khác tùy bệnh nền, triệu chứng và nguy cơ. Việc theo dõi tâm trạng, chức năng tình dục, thị lực và triệu chứng cơ xương cũng quan trọng như xét nghiệm máu.
Dữ liệu hiện có không cho thấy isotretinoin ở liều điều trị gây giảm đáng kể số lượng, độ di động hoặc hình dạng tinh trùng ở nam giới. Một nghiên cứu nhỏ ghi nhận một số chỉ số dự trữ buồng trứng giảm tạm thời trong điều trị và trở về mức bình thường sau đó, nhưng nghiên cứu có nhiều hạn chế.
Nguy cơ sinh sản quan trọng nhất là dị tật thai nếu người có khả năng mang thai sử dụng thuốc trong thai kỳ. Không nên dùng kết quả nghiên cứu nhỏ để khẳng định thuốc hoàn toàn không ảnh hưởng khả năng sinh sản ở mọi người.
Các nhãn và chương trình phòng ngừa thai hiện hành yêu cầu tiếp tục biện pháp trá

