Mụn trứng cá là bệnh viêm mạn tính của nang lông và tuyến bã, thường xuất hiện ở mặt, ngực và lưng. Bệnh biểu hiện bằng nhân đầu trắng, đầu đen, sẩn đỏ, mụn mủ hoặc nốt sâu đau; sau viêm có thể còn thâm và sẹo. Mụn không lây và không phải do da “bẩn”, nhưng bã nhờn, bít tắc nang lông, phản ứng viêm, Cutibacterium acnes, nội tiết và một số mỹ phẩm có thể cùng góp phần. Mức độ thay đổi từ vài tổn thương nhẹ đến mụn nốt nang có nguy cơ sẹo vĩnh viễn và ảnh hưởng tâm lý. Đánh giá sớm giúp phân biệt mụn với trứng cá đỏ, viêm nang lông hoặc viêm da quanh miệng, đồng thời lựa chọn chăm sóc da và điều trị phù hợp, hạn chế kháng kháng sinh và giảm nguy cơ để lại sẹo.
Mụn trứng cá là bệnh gì?
Mụn trứng cá là bệnh của đơn vị nang lông–tuyến bã, nơi sợi lông và tuyến tiết dầu cùng đổ ra bề mặt da. Khi tế bào sừng và bã nhờn tích tụ, lỗ nang hình thành nhân kín hoặc nhân mở; phản ứng viêm có thể tạo sẩn, mụn mủ, nốt và nang. Cutibacterium acnes là vi khuẩn thường trú trên da, không phải tác nhân lây nhiễm từ người khác, nhưng có thể tham gia vào phản ứng viêm trong nang bị bít. Mụn khác trứng cá đỏ ở chỗ thường có nhân mụn và hay gặp ở vùng da dầu; trứng cá đỏ thường kèm đỏ bừng, giãn mạch và không có nhân. Mụn cũng cần phân biệt với viêm nang lông, viêm da quanh miệng và phát ban dạng trứng cá do thuốc. Mục tiêu quản lý không chỉ làm giảm tổn thương đang có mà còn ngăn tổn thương mới, sẹo và ảnh hưởng tâm lý.
| Tên bệnh | Mụn trứng cá |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acne vulgaris |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Trứng cá thông thường; mụn tuổi dậy thì; acne |
| Mã ICD-10 | L70.0 – Acne vulgaris |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh viêm mạn tính của đơn vị nang lông–tuyến bã; chuyên khoa Da liễu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da có nhiều tuyến bã, chủ yếu ở mặt, ngực, vai và lưng; có thể để lại sẹo và thay đổi sắc tố |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạn tính, không lây, không phải ung thư; chịu ảnh hưởng của nội tiết, bã nhờn, sừng hóa nang lông và hệ vi sinh da |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp, đặc biệt ở tuổi dậy thì và người trẻ; mụn vẫn có thể khởi phát hoặc kéo dài ở người trưởng thành |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Mụn trứng cá
Mụn phát triển qua bốn quá trình liên quan nhau: tuyến bã tăng tiết dưới ảnh hưởng nội tiết, tế bào sừng bong không đều làm bít cổ nang, hệ vi sinh trong nang thay đổi và miễn dịch tại chỗ tạo viêm. Nhân mụn là tổn thương khởi đầu; khi thành nang căng hoặc vỡ, lipid, keratin và chất trung gian viêm lan vào mô xung quanh, tạo sẩn, mụn mủ hoặc nốt sâu. Viêm mạnh và kéo dài làm tăng nguy cơ phá hủy collagen, dẫn đến sẹo lõm, sẹo lồi hoặc tăng sắc tố sau viêm.
Mụn được mô tả theo loại tổn thương và mức độ. Mụn không viêm chủ yếu gồm nhân kín và nhân mở. Mụn viêm gồm sẩn, mụn mủ, nốt hoặc nang; các thể nốt nang, mụn cụm và mụn tối cấp cần đánh giá chuyên khoa. Bác sĩ phân tầng nhẹ, trung bình hoặc nặng dựa trên số lượng, độ sâu, diện tích, sẹo và ảnh hưởng tâm lý; phân tầng này định hướng cường độ điều trị và thời điểm chuyển chuyên khoa.
Mụn phổ biến nhất ở thanh thiếu niên và người trẻ, nhưng có thể gặp ở trẻ trước dậy thì và người trưởng thành. NICE ghi nhận khoảng 80% người từ 11 đến 30 tuổi có mụn ở một thời điểm nào đó trong bối cảnh Anh; tỷ lệ tại Việt Nam thay đổi theo nhóm tuổi và thiết kế nghiên cứu nên không nên suy rộng từ một khảo sát đơn lẻ. Mụn trưởng thành gặp ở cả hai giới và thường dai dẳng hơn ở phụ nữ, đặc biệt khi có dao động nội tiết.
Mụn hình thành từ bên trong nang lông chứ không do một đường lây. Bã nhờn và tế bào sừng tích tụ tạo vi nhân mụn, sau đó trở thành nhân nhìn thấy được. Nếu viêm tăng và thành nang bị tổn thương, tổn thương chuyển thành sẩn, mụn mủ hoặc nốt sâu; cạy nặn và ma sát có thể làm viêm lan rộng hơn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Mụn trứng cá
Mụn không có một nguyên nhân duy nhất. Các yếu tố nền gồm cơ địa di truyền, đáp ứng của tuyến bã với androgen, tăng sừng hóa nang lông và khuynh hướng viêm. Yếu tố thúc đẩy có thể là dao động nội tiết, mỹ phẩm gây bít tắc, ma sát hoặc che phủ kéo dài, một số thuốc và stress. Chế độ ăn tải đường huyết cao hoặc một số sản phẩm sữa có liên quan trong vài nghiên cứu, nhưng mức ảnh hưởng khác nhau.
Với mụn trứng cá, yếu tố không thay đổi được gồm tuổi dậy thì, tiền sử gia đình và cơ địa da dầu. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm sản phẩm gây bít tắc, cạy nặn, ma sát do khẩu trang hoặc mũ bảo hộ, tiếp xúc dầu mỡ nghề nghiệp và một số thuốc. Các yếu tố này làm tăng khả năng xuất hiện hoặc mức độ bệnh, nhưng không tự đủ để chẩn đoán.
Nhóm dễ mắc gồm thanh thiếu niên, người có cha mẹ hoặc anh chị em bị mụn nặng, phụ nữ có dao động nội tiết hoặc hội chứng buồng trứng đa nang, người làm việc trong môi trường dầu mỡ và người phải che kín da kéo dài. Người có mụn nốt sâu, da dễ tăng sắc tố hoặc tiền sử sẹo lồi có nguy cơ để lại di chứng rõ hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Mụn trứng cá
Mụn thường tiến triển từ từ, dao động theo thời gian và có thể đồng thời có nhiều loại tổn thương. Vùng chữ T ở mặt thường nhiều nhân mụn, trong khi má, hàm, ngực hoặc lưng có thể có tổn thương viêm. Mụn sâu gây đau khi chạm; sau khi xẹp có thể để lại vết đỏ, thâm nâu hoặc sẹo. Ở da sẫm màu, thay đổi sắc tố sau viêm đôi khi nổi bật hơn tình trạng đỏ.
- Nhân đầu trắng: nang lông bít kín, tạo nốt nhỏ màu da hoặc trắng, thường ít đau.
- Nhân đầu đen: lỗ nang mở, chất sừng bị oxy hóa tạo màu sẫm; đây không phải bụi bẩn.
- Sẩn viêm: nốt đỏ hoặc sẫm màu, gồ và có thể đau khi ấn.
- Mụn mủ: tổn thương viêm có đầu chứa dịch mủ trên nền đỏ.
- Da dầu và lỗ chân lông dễ bít ở mặt, ngực, vai hoặc lưng.
- Vết đỏ hoặc tăng sắc tố sau viêm tồn tại sau khi tổn thương đã phẳng.
- Nốt hoặc nang nằm sâu, đau, kéo dài và có nguy cơ sẹo cao.
- Các ổ viêm liên kết, đường hầm hoặc áp xe trong mụn cụm.
- Sẹo lõm, sẹo phì đại hoặc sẹo lồi tại vùng từng viêm nặng.
- Mụn bùng phát rất nhanh kèm sốt, đau khớp hoặc mệt nhiều trong thể mụn tối cấp hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám khi mụn kéo dài, điều trị không kê đơn phù hợp không cải thiện, xuất hiện thâm hoặc bắt đầu có sẹo. Cần khám trong ngày nếu tổn thương sưng đau nhiều, lan nhanh, nghi nhiễm trùng hoặc bùng phát kèm triệu chứng toàn thân. Cần tái khám sớm khi thuốc gây kích ứng đáng kể, tâm trạng xấu đi, có kế hoạch mang thai hoặc mụn không đáp ứng sau thời gian điều trị đã được bác sĩ hẹn đánh giá.
Mụn thông thường hiếm khi là cấp cứu. Tuy nhiên, mụn bùng phát dữ dội kèm sốt cao, đau khớp, mệt lả, sưng lan rộng hoặc khó thở sau khi dùng thuốc cần được đánh giá khẩn. Hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu có khó thở, sưng môi lưỡi, choáng hoặc phản ứng thuốc nặng; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Mụn trứng cá
Bác sĩ chẩn đoán mụn bằng cách xác định nhân mụn, tổn thương viêm, vị trí, mức độ, sẹo và diễn tiến. Tiền sử thuốc, mỹ phẩm, chu kỳ kinh, dấu hiệu tăng androgen và ảnh hưởng tâm lý giúp tìm yếu tố liên quan. Không có xét nghiệm đơn lẻ xác nhận mọi trường hợp; xét nghiệm được chỉ định chọn lọc để loại trừ rối loạn nội tiết, nhiễm trùng hoặc bệnh da giống mụn.
Bác sĩ thường quan sát mặt, cổ, ngực và lưng; đếm tương đối nhân mụn, sẩn, mụn mủ và nốt sâu; đánh giá sẹo, thâm và dấu hiệu cạy nặn. Khám có thể tìm rậm lông, rụng tóc kiểu androgen hoặc kinh nguyệt không đều khi nghi tăng androgen. Mức độ đau, giấc ngủ, tự tin và tâm trạng cũng cần được hỏi.
Phần lớn trường hợp không cần xét nghiệm. Khi mụn khởi phát đột ngột, kèm rậm lông, rối loạn kinh nguyệt hoặc dấu hiệu nam hóa, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm nội tiết theo bối cảnh. Cấy vi khuẩn chỉ dùng khi nghi viêm nang lông. Trước và trong một số điều trị toàn thân, xét nghiệm thai, lipid hoặc chức năng gan có thể được yêu cầu để bảo đảm an toàn.
Không áp dụng
Chẩn đoán mụn là chẩn đoán lâm sàng dựa trên sự hiện diện của nhân mụn cùng các tổn thương viêm điển hình ở vùng nang lông–tuyến bã. Phân mức độ cần xem cả loại tổn thương, diện tích, sẹo và gánh nặng tâm lý; các thang điểm chủ yếu hỗ trợ thực hành và nghiên cứu, không phải công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Mụn trứng cá
Mục tiêu là giảm tổn thương hiện tại, ngăn tổn thương mới, hạn chế sẹo và cải thiện chất lượng sống. Điều trị được phân tầng theo mức độ và thường phối hợp các cơ chế: làm thông thoáng nang, giảm viêm, kiểm soát bã nhờn và sử dụng kháng sinh có trách nhiệm. Mụn nốt nang, mụn để sẹo, mụn tối cấp hoặc ảnh hưởng tâm lý nặng cần chuyên khoa; nhập viện hiếm.
Các nhóm thường được bác sĩ cân nhắc gồm benzoyl peroxide, retinoid bôi, azelaic acid, kháng sinh bôi hoặc uống trong chỉ định phù hợp, liệu pháp nội tiết ở một số phụ nữ và isotretinoin cho mụn nặng hoặc kháng trị. Kháng sinh thường phối hợp với thuốc không kháng sinh và giới hạn thời gian. Retinoid và isotretinoin có lưu ý quan trọng trong thai kỳ; không tự mua, phối hợp hoặc thay đổi thuốc.
Bác sĩ da liễu có thể cân nhắc tiêm corticosteroid nội tổn thương cho một số nốt viêm lớn, lấy nhân mụn đúng kỹ thuật, peel hóa học hoặc liệu pháp ánh sáng trong tình huống chọn lọc. Điều trị sẹo như laser, vi kim, bóc tách đáy sẹo hoặc TCA CROSS thường chỉ thực hiện khi mụn viêm đã được kiểm soát.
Phẫu thuật không dùng để điều trị mụn đang hoạt động. Với sẹo lõm sâu hoặc sẹo dính, bác sĩ có thể cân nhắc punch excision, punch elevation hoặc bóc tách đáy sẹo; sẹo lồi có hướng xử trí khác. Mọi thủ thuật cần đánh giá nguy cơ thâm, sẹo mới và thời gian lành da.
Rửa vùng mụn nhẹ nhàng bằng sản phẩm không kiềm, tránh chà xát; chọn dưỡng ẩm và chống nắng ghi không gây bít tắc. Tẩy trang trước khi ngủ, làm sạch vật dụng thường chạm mặt và giảm ma sát kéo dài có thể giúp da dung nạp điều trị tốt hơn. Hỗ trợ tâm lý nên được đề nghị khi mụn làm giảm tự tin hoặc gây né tránh xã hội.
Theo dõi số tổn thương viêm mới, nốt sâu, mức đau, thâm, sẹo và mức kích ứng. Bác sĩ thường đánh giá lại sau một khoảng đủ dài để thuốc phát huy tác dụng, đồng thời kiểm tra tuân thủ và cách dùng. Với thuốc toàn thân, cần theo dõi tác dụng bất lợi và xét nghiệm theo chỉ định; liên hệ sớm khi có phản ứng thuốc hoặc thay đổi tâm trạng.
Mụn thường cần nhiều tuần mới cải thiện rõ và nhiều tháng để kiểm soát ổn định. Một đợt điều trị ban đầu thường được đánh giá khoảng 8–12 tuần, nhưng thời gian thực tế phụ thuộc mức độ, thuốc, khả năng dung nạp và nguy cơ sẹo. Người hay tái phát có thể cần điều trị duy trì.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm thâm sau viêm và vết đỏ kéo dài. Biến chứng dài hạn quan trọng là sẹo lõm, sẹo phì đại hoặc sẹo lồi, đặc biệt sau nốt sâu và cạy nặn. Mụn cũng có thể gây lo âu, trầm cảm và giảm chất lượng sống. Tác dụng phụ điều trị phụ thuộc thuốc; isotretinoin đặc biệt nguy hiểm cho thai nhi.
Đa số người bệnh có thể kiểm soát mụn và giảm nguy cơ sẹo khi điều trị phù hợp, nhưng tốc độ đáp ứng khác nhau. Mụn tuổi dậy thì thường giảm dần theo tuổi, trong khi mụn người trưởng thành có thể dai dẳng hoặc tái phát. Tiên lượng chịu ảnh hưởng bởi mức độ ban đầu, nốt sâu, cơ địa sẹo và tuân thủ.
Mụn có thể tái phát sau khi ngừng điều trị, nhất là khi còn yếu tố nội tiết, da dầu hoặc tiền sử mụn nặng. Chăm sóc da đều đặn và điều trị duy trì phù hợp có thể giảm tổn thương mới. Khi tái phát thường xuyên, cần đánh giá lại chẩn đoán, thuốc đang dùng, sản phẩm chăm sóc và yếu tố nội tiết.
Không thể phòng mọi trường hợp mụn do yếu tố tuổi và di truyền, nhưng có thể giảm bùng phát và di chứng. Ưu tiên sản phẩm không gây bít tắc, vệ sinh dịu nhẹ, hạn chế ma sát, không nặn mụn và điều trị sớm tổn thương sâu. Chống nắng giúp giảm thâm; không có vaccine phòng mụn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Mụn trứng cá
Không có chế độ ăn duy nhất chữa được mụn. Một số người có thể thử giảm thực phẩm tải đường huyết cao hoặc theo dõi mối liên hệ với sữa, nhưng nên ghi nhật ký và tránh kiêng khem cực đoan. Ăn cân đối hỗ trợ sức khỏe chung. Thực phẩm chức năng không thay thế điều trị, và liều cao vitamin A có thể gây độc.
Có thể tập thể dục bình thường. Sau vận động, nên thay quần áo ẩm, tắm nhẹ và tránh để mồ hôi, dây đeo hoặc mũ bảo hộ cọ xát lâu trên vùng mụn. Ngủ đủ và quản lý stress có thể giúp kiểm soát hành vi cạy nặn và cảm nhận bùng phát.
Có thể chụp ảnh cùng ánh sáng mỗi 2–4 tuần, ghi số nốt đau mới, mức kích ứng và sản phẩm vừa thay đổi. Không nên đếm mụn hằng ngày vì dao động ngắn hạn dễ gây lo lắng. Theo dõi tại nhà không thay thế khám khi có sẹo, nốt sâu, dấu hiệu nội tiết hoặc tác dụng phụ.
- Không cạy, nặn hoặc chọc kim vào tổn thương vì làm tăng viêm, thâm và sẹo.
- Không rửa mặt quá nhiều lần, chà hạt hoặc dùng chất sát khuẩn mạnh để làm khô mụn.
- Không tự phối hợp nhiều acid, retinoid và benzoyl peroxide nếu chưa được hướng dẫn.
- Không dùng kháng sinh kéo dài hoặc bôi kháng sinh đơn độc theo lời truyền miệng.
- Không dùng isotretinoin, thuốc nội tiết hoặc corticosteroid mà không có bác sĩ theo dõi.
- Không ngừng điều trị ngay khi mới vài ngày chưa thấy cải thiện.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Mụn sơ sinh thường tự giới hạn và khác mụn ở trẻ lớn. Mụn xuất hiện ở trẻ 1–7 tuổi hiếm hơn và có thể cần đánh giá nội tiết nếu kèm dấu hiệu dậy thì sớm. Từ khoảng 9 tuổi trở lên, lựa chọn điều trị phụ thuộc tuổi, mức độ và nguy cơ sẹo; người chăm sóc cần hỗ trợ dùng thuốc đúng và theo dõi tác động tâm lý.
Mụn mới xuất hiện ở người cao tuổi không điển hình, cần xem lại thuốc, mỹ phẩm, viêm nang lông hoặc bệnh da khác. Da mỏng và nhiều bệnh nền làm tăng nguy cơ kích ứng và tương tác thuốc. Mục tiêu điều trị nên ưu tiên an toàn, đơn giản hóa quy trình chăm sóc và đánh giá chức năng gan thận khi cân nhắc thuốc toàn thân.
Thai kỳ có thể làm mụn cải thiện hoặc nặng hơn. Một số retinoid bôi và retinoid uống cần tránh; isotretinoin có nguy cơ gây dị tật nghiêm trọng. Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định có thai cần báo bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc trị mụn nào. Không tự ngừng mọi thuốc mà nên được bác sĩ sản khoa và da liễu đánh giá.
Điều trị khi cho con bú cần cân nhắc mức hấp thu, vùng bôi và khả năng trẻ tiếp xúc trực tiếp. Không bôi thuốc lên núm vú hoặc vùng da trẻ có thể chạm, và rửa tay sau khi bôi. Một số thuốc toàn thân hoặc retinoid không phù hợp; bác sĩ sẽ cân đối lợi ích và nguy cơ, không mặc định phải ngừng cho bú.
Ở người suy giảm miễn dịch, phát ban dạng mụn có thể thực chất là viêm nang lông do vi khuẩn, nấm men hoặc thuốc. Ngưỡng khám nên thấp hơn khi tổn thương lan nhanh, đau, sốt hoặc không đáp ứng. Việc dùng kháng sinh và thuốc điều hòa miễn dịch cần phối hợp với bác sĩ đang quản lý bệnh nền.
Hội chứng buồng trứng đa nang, rối loạn nội tiết, trầm cảm và bệnh gan là các bối cảnh có thể ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Người đang dùng corticosteroid, androgen, lithium hoặc một số thuốc khác cần được xem xét khả năng phát ban do thuốc. Kế hoạch phải cá thể hóa theo nguy cơ thai kỳ, chức năng gan thận và đa thuốc.
Phẫu thuật nói chung không phải nguyên nhân trực tiếp của mụn, nhưng băng dán, khẩu trang, chất sát khuẩn hoặc thuốc sau mổ có thể gây phát ban dạng mụn hay viêm nang lông. Không tự bôi thuốc trị mụn lên vết mổ. Nếu tổn thương gần đường mổ, đau tăng, chảy dịch hoặc sốt, cần liên hệ cơ sở phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Mụn trứng cá
Mụn ở tuổi dậy thì có thể giảm dần khi nội tiết ổn định, nhưng không phải ai cũng tự hết và mụn người trưởng thành có thể kéo dài. Chờ đợi trong khi có nốt sâu, thâm hoặc sẹo có thể làm mất cơ hội phòng di chứng. Chăm sóc da nhẹ nhàng và điều trị đúng mức độ thường giúp kiểm soát nhanh hơn. Nếu mụn đau, để sẹo, kéo dài hoặc ảnh hưởng tâm lý, nên khám da liễu.
Mụn trứng cá không lây qua tiếp xúc, dùng chung khăn hoặc sống cùng nhà. Cutibacterium acnes là một phần của hệ vi sinh da và mụn hình thành do bít tắc nang, bã nhờn và viêm chứ không phải nhiễm khuẩn truyền từ người này sang người khác. Dùng khăn sạch riêng vẫn tốt cho vệ sinh và giúp tránh các bệnh da lây khác. Không nên dùng chung mỹ phẩm hoặc dụng cụ nặn mụn.
Nhiều phương pháp cần vài tuần mới bắt đầu giảm tổn thương và thường được đánh giá rõ hơn sau khoảng 8–12 tuần. Trong giai đoạn đầu, da có thể khô hoặc kích ứng nếu dùng chưa đúng cách; điều này cần được điều chỉnh chứ không nên tự tăng lượng thuốc. Mụn sâu và sẹo cần thời gian dài hơn. Hãy tuân thủ lịch hẹn và không đổi sản phẩm liên tục.
Một số nghiên cứu cho thấy chế độ ăn có tải đường huyết cao có thể liên quan đến mụn ở một số người, nhưng mức ảnh hưởng không giống nhau và đồ ngọt không phải nguyên nhân duy nhất. Bạn có thể giảm nước ngọt, bánh kẹo và thực phẩm siêu chế biến vì lợi ích sức khỏe chung, đồng thời theo dõi da trong nhiều tuần. Không nên kiêng cực đoan hoặc bỏ nhóm thực phẩm thiết yếu.
Không nên tự nặn, đặc biệt với nốt sâu, mụn viêm hoặc vùng quanh mũi, vì lực ép có thể làm thành nang vỡ, tăng viêm, nhiễm trùng, thâm và sẹo. Nếu cần lấy nhân, bác sĩ hoặc nhân viên được đào tạo sẽ chọn tổn thương phù hợp và dùng kỹ thuật vô khuẩn. Khi mụn sưng đau nhiều, hãy chườm mát nhẹ và đặt lịch khám thay vì chọc kim.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

