Trong lịch sử y học nhân loại, hiếm có căn bệnh truyền nhiễm nào có tốc độ lây lan khủng khiếp và để lại nhiều hệ lụy cho hệ miễn dịch như Bệnh sởi. Bất chấp việc y học đã có vắc-xin phòng ngừa hiệu quả từ nhiều thập kỷ trước, sởi vẫn đang là một mối đe dọa toàn cầu, đặc biệt là sự quay trở lại đầy nguy hiểm trong những năm gần đây do sự đứt gãy của các chương trình tiêm chủng.
Dưới góc độ Dược lâm sàng, việc hiểu đúng về cơ chế bệnh sinh, nhận diện sớm các triệu chứng đặc hiệu và áp dụng phác đồ điều trị chuẩn xác là yếu tố sống còn để bảo vệ tính mạng người bệnh. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn một cái nhìn bách khoa toàn thư về căn bệnh này.
Bệnh sởi là gì?

Bệnh sởi (tên khoa học là Rubeola, Morbilli, hoặc sởi 9 ngày) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút gây ra, nổi tiếng với khả năng lây lan cực kỳ cao. Căn bệnh này phổ biến và tấn công dữ dội nhất ở đối tượng trẻ em sống tại những khu vực chưa được tiêm vắc-xin phòng bệnh một cách rộng rãi.
Về mặt lâm sàng, bệnh sởi được đặc trưng bởi một chuỗi các triệu chứng điển hình bao gồm: sốt, ho, sổ mũi, viêm kết mạc mắt, sự xuất hiện của các đốm nội ban đặc trưng (được gọi là đốm Koplik) nằm trên niêm mạc miệng, và cuối cùng là sự bùng phát của ban đỏ dạng sẩn lan rộng từ đầu xuống đến chân.
Mặc dù nhiều người lầm tưởng sởi chỉ là một bệnh ngoài da đơn thuần, nhưng thực chất các biến chứng của nó (chủ yếu là viêm phổi hoặc viêm não) có thể trực tiếp gây tử vong. Điều này đặc biệt đúng ở những quần thể bệnh nhân không được tiếp cận đầy đủ với các dịch vụ y tế.
Nhìn vào bức tranh dịch tễ học toàn cầu, mỗi năm bệnh sởi lây nhiễm cho khoảng 10 triệu người và cướp đi sinh mạng của khoảng 100.000 người, trong đó phần lớn nạn nhân là trẻ em. Tỷ lệ nhiễm trùng và tỷ lệ tử vong do sởi tăng cao một cách đáng kể ở những quần thể dân cư có tỷ lệ tiêm phòng thấp. Tại Hoa Kỳ, mặc dù sởi đã từng được tuyên bố loại trừ vào năm 2000, nhưng tỷ lệ mắc bệnh đã tăng mạnh trở lại, đạt 1274 ca vào năm 2019 (cao nhất kể từ năm 1992) do sự lây lan ở nhóm người chưa tiêm vắc-xin.
Một số nguyên nhân gây ra bệnh sởi

Thủ phạm duy nhất gây ra căn bệnh này là vi rút sởi, thuộc họ vi rút Paramyxovirus.
Dưới góc nhìn sinh học và dịch tễ, vi rút sởi có một số đặc điểm nguyên nhân cực kỳ đặc thù:
Chỉ lây nhiễm trên người: Bệnh sởi là căn bệnh chỉ xảy ra ở người. Căn bệnh này hoàn toàn không có vật chủ là động vật mang mầm bệnh, và cũng không tồn tại vật trung gian mang vi rút mà không biểu hiện triệu chứng (người lành mang trùng). Điều này có nghĩa là, nguồn lây duy nhất của bệnh sởi chính là từ một người đang mắc bệnh lây sang một người khỏe mạnh khác.
Sức công phá và tính lây nhiễm: Đây là một trong những loại vi rút lây nhiễm mạnh nhất ở người từng được y học biết đến. Mức độ lây lan của nó là cực kỳ dễ dàng; tỷ lệ mắc bệnh thứ phát có thể lên tới hơn 90% ở những người dễ bị nhiễm bệnh nếu họ có phơi nhiễm với nguồn bệnh.
Yếu tố nguy cơ lây truyền: Việc đi du lịch trong nước hoặc quốc tế đến những vùng lãnh thổ đang lưu hành bệnh sởi, hoặc di chuyển đến những nơi đang có dịch bệnh bùng phát chính là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến việc lây truyền vi rút sởi.
Một số triệu chứng của bệnh sởi

Bệnh sởi không bùng phát ngay lập tức mà diễn tiến qua từng giai đoạn lâm sàng rất rõ rệt. Quá trình biểu hiện của bệnh kéo dài qua các thời kỳ sau:
1. Thời kỳ ủ bệnh (Giai đoạn thầm lặng)
Sau khi bệnh nhân phơi nhiễm với vi rút, thời gian ủ bệnh sẽ kéo dài từ 7 ngày đến 21 ngày. Trung bình, sẽ mất khoảng 11 ngày đến 12 ngày kể từ khi phơi nhiễm cho đến khi bệnh nhân bắt đầu có triệu chứng sốt. Trong giai đoạn này, bệnh nhân hoàn toàn bình thường và chưa có biểu hiện ra bên ngoài.
2. Giai đoạn tiền triệu (Giai đoạn viêm long)
Giai đoạn này kéo dài từ 3 ngày đến 7 ngày tính từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên cho đến khi phát ban. Bệnh nhân sẽ bắt đầu bằng các dấu hiệu như: sốt, sổ mũi, ho khan và tình trạng viêm kết mạc sụn mi (mắt đỏ, cộm, sợ ánh sáng).
3. Sự xuất hiện của Đốm Koplik (Nội ban)
Đây là dấu hiệu “chỉ điểm” độc quyền của bệnh sởi. Đốm Koplik xuất hiện ở niêm mạc miệng trông giống hệt như những hạt cát màu trắng, được bao quanh bởi một quầng màu đỏ. Các vết nội ban này xuất hiện ở khoảng 70% số bệnh nhân mắc sởi.
Về thời gian, chúng thường xuất hiện khoảng 2 ngày trước khi phát ban ngoài da, và kéo dài trong 1 ngày đến 2 ngày sau khi phát ban đã nổi lên. Vị trí thường thấy nhất của đốm Koplik là ở niêm mạc miệng, đối diện với vị trí của răng hàm trên thứ nhất và thứ hai. Chúng có thể lan rộng ra, tạo thành các đốm đỏ lan tỏa khắp niêm mạc miệng.
4. Giai đoạn phát ban (Ngoại ban)
Phát ban sởi có tính chất và thứ tự mọc rất đặc trưng:
Phát ban xuất hiện từ 4 ngày đến 7 ngày sau giai đoạn ủ bệnh. Nó thường xuất hiện khoảng 1 đến 2 ngày sau khi có các nốt Koplik.
Thứ tự mọc: Ban bắt đầu nổi lên trên mặt (ở phía trước và sau tai, hai bên cổ) dưới dạng những vết ban không đều. Các vết này nhanh chóng hòa lẫn với các vết sẩn.
Sự lan rộng: Trong vòng 24 đến 48 giờ tiếp theo, các tổn thương ban đỏ sẽ lan rộng xuống thân mình và tứ chi (bao gồm cả lòng bàn tay và lòng bàn chân). Lúc này, các nốt ban trên mặt bắt đầu có dấu hiệu mờ dần.
Màu sắc: Phát ban thường có màu đỏ, nhưng ở những bệnh nhân có làn da sẫm màu, ban có thể trông sẫm màu hơn. Trong những trường hợp bệnh diễn tiến nặng, có thể xảy ra tình trạng xuất huyết hoặc bầm máu tại các nốt ban.
5. Đỉnh điểm của bệnh và Giai đoạn phục hồi
Trong giai đoạn bệnh nặng nhất, người bệnh có thể bị sốt rất cao (đôi khi vượt quá 40°C), kèm theo các biểu hiện như phù quanh hốc mắt, viêm kết mạc, ho khan, chứng sợ ánh sáng, phát ban lan rộng toàn thân và tình trạng suy nhược cơ thể trầm trọng. Mức độ nặng của các triệu chứng toàn thân thường song hành với mức độ bộc phát của ban đỏ.
Khi bước vào giai đoạn phục hồi, phát ban bắt đầu mờ đi nhanh chóng sau khoảng 4 đến 7 ngày kể từ khi xuất hiện. Quá trình mờ đi này để lại trên da những vết màu nâu đồng hoặc tình trạng tăng sắc tố. Sau đó, da sẽ có hiện tượng bong tróc (bong vảy phấn) tại những nơi phát ban đã mờ đi. Cùng lúc với quá trình ban lặn, cơn sốt cũng giảm dần và bệnh nhân bắt đầu cảm thấy dễ chịu hơn. Ở những trường hợp không có biến chứng, bệnh nhân thường hồi phục sau 7 ngày kể từ khi bắt đầu phát ban.
Lưu ý ở người suy giảm miễn dịch: Ở những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch, họ có thể không biểu hiện phát ban ngoài da, nhưng lại có thể phải đối mặt với tình trạng viêm phổi tế bào khổng lồ tiến triển rất nặng.
Biến chứng của bệnh sởi gây nguy hiểm
Sởi không giết người bằng những nốt ban đỏ, mà nó cướp đi sinh mạng bằng những biến chứng tàn khốc. Vi rút sởi có khả năng ức chế miễn dịch qua trung gian tế bào một cách tạm thời, dẫn đến tình trạng “mất trí nhớ do miễn dịch”. Hậu quả là cơ thể người bệnh bị suy giảm sức đề kháng, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng tiếp theo trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau đó. Sự suy giảm miễn dịch này còn có thể làm bệnh lao hoạt động trở nên trầm trọng hơn.
Tỷ lệ mắc biến chứng thường cao hơn ở các đối tượng nhạy cảm như: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bị suy dinh dưỡng hoặc người đang bị suy giảm miễn dịch. Các biến chứng nguy hiểm bao gồm:
1. Nhiễm trùng bội nhiễm do vi khuẩn
Bội nhiễm vi khuẩn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở bệnh sởi. Biến chứng này bao gồm viêm thanh quản, viêm tai giữa và viêm phổi. Tại các quốc gia có nguồn lực y tế tốt, tỷ lệ viêm tai giữa chiếm từ 7% đến 9%, trong khi viêm phổi chiếm từ 1% đến 6%.
Viêm phổi do chính vi rút sởi cũng xảy ra ở 6% số bệnh nhân ngay cả khi bệnh không có biến chứng khác. Đặc biệt, trong các trường hợp tử vong do sởi ở trẻ sơ sinh, viêm phổi thường chính là nguyên nhân gây tử vong. Nếu bệnh nhân có biểu hiện sốt tái phát, tăng bạch cầu, hoặc xuất hiện các dấu hiệu khu trú, đây là lời gợi ý rõ ràng của tình trạng bội nhiễm vi khuẩn.
2. Các biến chứng Thần kinh và Não bộ
Viêm não sau nhiễm trùng: Biến chứng này xảy ra ở tỷ lệ 1/1000 số trẻ em. Nó thường khởi phát từ 2 ngày đến 2 tuần sau khi phát ban. Các triệu chứng bắt đầu bằng tình trạng sốt cao tái phát, bệnh nhân đau đầu, co giật và rơi vào hôn mê. Viêm não có thể thuyên giảm trong khoảng 1 tuần, nhưng cũng có thể kéo dài, dẫn đến di chứng bệnh tật nặng nề hoặc tử vong.
Viêm não toàn thể xơ cứng bán cấp (SSPE): Đây là một biến chứng cực kỳ đáng sợ, xuất hiện muộn, diễn tiến dần dần và cuối cùng sẽ gây tử vong. SSPE là căn bệnh thoái hóa thần kinh có thể biểu hiện từ 7 năm đến 10 năm (hoặc lâu hơn) sau khi bệnh nhân bị nhiễm sởi. Bệnh thường gây tử vong chỉ trong vòng vài năm kể từ khi triệu chứng đầu tiên xuất hiện. Nguy cơ mắc SSPE cao hơn ở trẻ em mắc sởi khi dưới 5 tuổi (tỷ lệ 1:1300), và đặc biệt cao ở trẻ nhiễm bệnh khi dưới 12 tháng tuổi (tỷ lệ 1:600).
3. Các biến chứng khác
Bệnh nhân có thể gặp tình trạng tiêu chảy (chiếm tỷ lệ khoảng 8%) và viêm gan thoáng qua trong đợt nhiễm trùng cấp tính.
Xuất huyết giảm tiểu cầu cấp tính: Biến chứng này có thể xảy ra sau khi bệnh nhân đã khỏi nhiễm trùng. Nó gây ra tình trạng chảy máu nhẹ, có thể tự khỏi; tuy nhiên đôi khi, tình trạng chảy máu lại diễn ra rất nghiêm trọng.
Hội chứng sởi không điển hình: Đây là một biến chứng lịch sử, phát triển ở những người từng được tiêm loại vắc-xin sởi bất hoạt (vắc-xin đã chết) được dùng từ năm 1963 đến 1967 tại Hoa Kỳ. Loại vắc-xin cũ này làm thay đổi biểu hiện bệnh khi bệnh nhân mắc thêm chủng sởi dại, khiến bệnh bộc phát đột ngột hơn và gây tổn thương phổi đáng kể. Hiện nay, các trường hợp này cực kỳ hiếm gặp kể từ những năm 1980.
Phương pháp chẩn đoán bệnh sởi
Trong bối cảnh lâm sàng, việc chẩn đoán bệnh sởi đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá kỹ lưỡng kết hợp giữa bệnh sử, khám thực thể và xét nghiệm cận lâm sàng.
1. Đánh giá Bệnh sử và Khám lâm sàng
Ban đầu, các bác sĩ sẽ nghi ngờ bệnh sởi nếu bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc với nguồn bệnh và biểu hiện các triệu chứng viêm long như sổ mũi, viêm kết mạc, sợ ánh sáng và ho. Các bác sĩ lâm sàng cần đặt mức độ nghi ngờ cao khi thấy phát ban xuất hiện ở những bệnh nhân chưa được tiêm vắc-xin hoặc tiêm chưa đầy đủ, những người có tiền sử đi du lịch hoặc được biết là đã có phơi nhiễm với sởi.
Chẩn đoán lâm sàng chủ yếu dựa vào việc phát hiện các đốm Koplik (dấu hiệu đặc trưng của bệnh) hoặc tình trạng phát ban đặc trưng ở những bệnh nhân không có miễn dịch và có phơi nhiễm.
2. Xác nhận bằng Xét nghiệm
Mọi trường hợp nghi ngờ mắc sởi đều phải được báo cáo cho cơ quan y tế địa phương và tiến hành xét nghiệm xác nhận:
Xét nghiệm PCR: Tiến hành phát hiện vi rút bằng kỹ thuật sao chép ngược PCR (RT-PCR). Bác sĩ sẽ lấy mẫu dịch mũi họng hoặc họng để làm xét nghiệm này; nếu khả thi, mẫu nước tiểu cũng được thu thập để xét nghiệm RT-PCR.
Xét nghiệm huyết thanh học: Lấy mẫu máu để xét nghiệm huyết thanh. Nếu phát hiện nồng độ kháng thể IgM, điều này cho thấy tình trạng nhiễm trùng cấp tính (hoặc mới nhiễm gần đây). Tuy nhiên, cần lưu ý IgM có thể không phát hiện được cho đến 3 ngày sau khi bệnh khởi phát, và có thể không có mặt ở những người đã từng tiêm vắc-xin trước đó. Việc ghi nhận sự gia tăng mức kháng thể IgG giữa giai đoạn cấp tính và giai đoạn hồi phục mang lại độ chính xác cao, nhưng phương pháp này lại làm trì hoãn việc chẩn đoán.
Xét nghiệm công thức máu không bắt buộc để chẩn đoán, nhưng có thể cho thấy tình trạng giảm bạch cầu lympho và giảm tiểu cầu.
3. Chẩn đoán phân biệt Bác sĩ cần phân biệt sởi với các bệnh lý có triệu chứng phát ban tương tự, đặc biệt ở những vùng mà bệnh sởi hiếm gặp:
Rubella (Sởi Đức): Khác với sởi, Rubella không có triệu chứng tiền triệu, bệnh nhân không sốt hoặc triệu chứng toàn thân ít trầm trọng hơn. Dấu hiệu đặc trưng của Rubella là các hạch bạch huyết quanh tai và dưới chẩm bị tăng kích thước, thường mềm và tồn tại trong thời gian ngắn.
Phát ban do thuốc: Có hình thái giống ban sởi nhưng không có các triệu chứng tiền triệu (không tiến triển từ đầu xuống), không có ho và bệnh nhân thường có tiền sử phơi nhiễm với thuốc gần đây.
Bệnh Đào ban (Roseola): Hiếm khi xảy ra ở trẻ trên 3 tuổi. Bệnh nhân thường sốt ban đầu rất cao, không có hạt Koplik, không mệt mỏi. Đặc biệt, ở bệnh Đào ban, tình trạng hạ sốt và phát ban lại xảy ra cùng một lúc.
Các bệnh khác cần phân biệt gồm: sốt ban đỏ, bệnh huyết thanh, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng, ban đỏ nhiễm trùng, bệnh do ve truyền, bệnh Kawasaki, nhiễm trùng do echovirus và coxsackievirus.
Một số cách điều trị bệnh sởi
Hiện tại, nền y học thế giới vẫn chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu để tiêu diệt vi rút sởi. Do đó, nguyên tắc điều trị cốt lõi là chăm sóc hỗ trợ (bao gồm cả khi bệnh nhân bị biến chứng viêm não).
1. Cách ly và Chống lây nhiễm
Khi có chẩn đoán nghi ngờ mắc sởi, bệnh nhân phải được cách ly ngay lập tức. Những bệnh nhân khỏe mạnh, bệnh nhẹ có thể được cách ly và điều trị ngoại trú tại nhà. Đối với bệnh nhân sởi phải nhập viện, quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn cực kỳ nghiêm ngặt: phải áp dụng các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn, phòng ngừa tiếp xúc và phòng ngừa lây truyền qua không khí. Cần bố trí phòng cách ly riêng cho một bệnh nhân để phòng lây nhiễm đường hô hấp, nhân viên y tế bắt buộc phải sử dụng máy thông khí N-95 hoặc các thiết bị bảo hộ cá nhân tương đương.
2. Thuốc điều trị bệnh sởi: Vai trò tối quan trọng của Vitamin A
Mặc dù không có thuốc đặc trị, nhưng Vitamin A được xem là “vũ khí” quan trọng nhất trong phác đồ điều trị sởi ở trẻ em. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng việc bổ sung Vitamin A giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh nặng và tỷ lệ tử vong do sởi ở trẻ em, đặc biệt tại các khu vực thiếu thốn dịch vụ y tế. Do nồng độ Vitamin A trong huyết thanh thấp có sự liên quan trực tiếp đến các ca sởi nặng, nên điều trị bằng Vitamin A được khuyến nghị bắt buộc cho tất cả trẻ em mắc bệnh sởi.
Liều lượng Vitamin A được chỉ định cho uống một lần/ngày, duy trì trong 2 ngày, và phân chia theo độ tuổi của trẻ:
Trẻ ≥ 12 tháng tuổi: 200.000 đơn vị quốc tế (IU).
Trẻ từ 6 đến 11 tháng tuổi: 100.000 IU.
Trẻ < 6 tháng tuổi: 50.000 IU.
Đối với những trẻ em có biểu hiện lâm sàng của tình trạng thiếu hụt Vitamin A (như giảm thị lực ban đêm, khô mắt, khô da, niêm mạc sừng hóa, suy giảm miễn dịch hoặc chậm phát triển), bác sĩ sẽ chỉ định lặp lại một liều Vitamin A bổ sung duy nhất (theo độ tuổi) sau 2 tuần đến 4 tuần.
3. Điều trị bằng Kháng sinh
Như đã khẳng định, kháng sinh hoàn toàn vô tác dụng với vi rút sởi. Thuốc kháng sinh sẽ chỉ được bác sĩ kê đơn sử dụng nếu có chẩn đoán xác định bệnh nhân bị bội nhiễm vi khuẩn (như viêm phổi, viêm tai giữa vi khuẩn).
Tiên lượng: Nếu được chăm sóc tốt, tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân sởi tại Hoa Kỳ là khoảng 1 đến 3/1000 trẻ. Tuy nhiên, trên toàn thế giới tỷ lệ này là khoảng 1%. Các yếu tố làm tăng nguy cơ tử vong bao gồm: nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh, không được chăm sóc y tế, suy dinh dưỡng nặng, thiếu hụt vitamin A và biến chứng viêm phổi.
Phòng ngừa bệnh sởi
Biện pháp duy nhất, an toàn nhất và triệt để nhất để chống lại căn bệnh này là tiêm chủng. Những người đã từng nhiễm sởi không bị đột biến được y học coi là có khả năng miễn dịch suốt đời (bao gồm cả người lớn sinh trước năm 1957 vì họ được cho là đã từng phơi nhiễm tự nhiên với vi rút này). Trẻ sơ sinh có mẹ đã có miễn dịch với bệnh sởi (do mẹ từng mắc bệnh hoặc đã tiêm vắc-xin) sẽ nhận được kháng thể từ mẹ truyền qua nhau thai; kháng thể này cung cấp sự bảo vệ cho trẻ trong suốt 6 tháng đến 12 tháng đầu đời.
1. Phác đồ Tiêm vắc-xin MMR
Vắc-xin phòng sởi thường được kết hợp dưới dạng vắc-xin sống giảm độc lực phòng 3 bệnh: Sởi, Quai bị và Rubella (viết tắt là MMR). Loại vắc-xin này được sử dụng thường quy cho trẻ em ở hầu hết các quốc gia có cơ sở hạ tầng y tế mạnh. Việc tiêm vắc-xin sởi cho trẻ em là cực kỳ an toàn và hiệu quả; nên được thực hiện trừ khi bệnh nhân có chống chỉ định (ví dụ như đang mang thai hoặc bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng).
Tại Hoa Kỳ, phác đồ chuẩn cho trẻ em là tiêm 2 liều vắc-xin MMR:
Liều 1: Tiêm khi trẻ từ 12 tháng tuổi đến 15 tháng tuổi.
Liều 2: Tiêm khi trẻ từ 4 tuổi đến 6 tuổi.
Phác đồ tiêm đủ 2 liều vắc-xin MMR được chứng minh là mang lại khả năng bảo vệ chống lại bệnh sởi lâu dài. Hiệu quả của vắc-xin trong việc ngăn ngừa sởi ở trẻ từ 9 tháng đến 15 tuổi đạt 95% chỉ sau 1 liều, và lên tới 96% sau khi tiêm đủ 2 liều. Việc tiêm chủng thường xuyên đã giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh tại Hoa Kỳ tới 99%. Trên toàn thế giới, ước tính từ năm 2000 đến 2023, vắc-xin đã giúp ngăn ngừa được 60,3 triệu ca tử vong do sởi.
Lưu ý đối với người lớn:
Lịch tiêm 2 liều MMR mới được áp dụng từ năm 1989. Do đó, những người lớn sinh từ năm 1957 đến 1989 có thể mới chỉ được tiêm 1 liều duy nhất. Những đối tượng trong nhóm này, nếu không có bằng chứng miễn dịch và thuộc nhóm có nguy cơ phơi nhiễm cao (như sinh viên đại học, nhân viên y tế, khách du lịch quốc tế, người nhiễm HIV hoặc tiếp xúc với người suy giảm miễn dịch) được khuyến nghị tiêm thêm 1 đến 2 liều bổ sung.
Những người từng được tiêm vắc-xin sởi dạng bất hoạt trong giai đoạn 1963-1967 được coi là chưa tiêm vắc-xin và cần phải tiêm lại toàn bộ.
2. Phòng ngừa sau phơi nhiễm (Xử trí khẩn cấp)
Nếu một người chưa có miễn dịch vô tình tiếp xúc với bệnh nhân sởi, cần hành động ngay lập tức:
Tiêm vắc-xin: Có thể phòng ngừa bệnh cho người tiếp xúc (không có miễn dịch và không bị suy giảm miễn dịch) bằng cách tiêm vắc-xin MMR ngay trong vòng 3 ngày sau khi phơi nhiễm.
Tiêm Globulin miễn dịch: Đối với những người nhạy cảm nhưng không thể tiêm vắc-xin sống (như bệnh nhân suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hoặc phụ nữ có thai), họ sẽ được chỉ định tiêm ngay lập tức (trong vòng 6 ngày) globulin miễn dịch của người có chứa kháng thể sởi. Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng bắt buộc phải tiêm globulin miễn dịch bất kể trước đó họ đã tiêm vắc-xin hay chưa. Sau khi tiêm globulin miễn dịch, bệnh nhân cần đợi 6 tháng (nếu tiêm bắp) hoặc 8 tháng (nếu tiêm tĩnh mạch) mới được phép tiêm vắc-xin MMR (áp dụng cho người ≥ 12 tháng tuổi và đủ điều kiện tiêm).
Tại sao bệnh sởi dễ dàng bùng phát trở thành dịch?
Sự bùng phát của bệnh sởi không phải là một sự ngẫu nhiên. Nó bắt nguồn từ các đặc tính dịch tễ học và cơ chế lây truyền khốc liệt của vi rút:
Lây truyền qua không khí cực mạnh
Bệnh sởi lây truyền chủ yếu qua các giọt bắn lớn từ đường hô hấp thải ra khi bệnh nhân ho. Nguy hiểm hơn, vi rút còn lây truyền thông qua các giọt bắn nhỏ dạng khí dung. Những hạt khí dung này có khả năng lơ lửng trong không khí, cho phép người khác hít phải trong tối đa 2 giờ tại các khu vực kín (chẳng hạn như phòng khám bệnh). Mặc dù có thể lây qua vật trung gian, nhưng con đường này ít quan trọng hơn do vi rút sởi chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trên bề mặt khô.
Cửa sổ lây nhiễm kéo dài
Một bệnh nhân nhiễm sởi bắt đầu có khả năng lây truyền bệnh cho người khác từ 4 ngày trước khi phát ban, và sự lây nhiễm này kéo dài cho đến tận 4 ngày sau khi phát ban xuất hiện. Đặc biệt ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch, họ có thể tiết vi rút sởi qua đường hô hấp trong thời gian kéo dài hơn rất nhiều. Vi rút lây truyền mạnh nhất trong giai đoạn tiền triệu hoặc ngay giai đoạn đầu của phát ban, lúc mà người bệnh thường chỉ nghĩ mình bị cảm mạo thông thường.
Ngưỡng miễn dịch cộng đồng quá cao
Tỷ lệ mắc bệnh sởi phụ thuộc rất lớn vào tỷ lệ tiêm chủng của cộng đồng. Để ngăn chặn vi rút sởi lây truyền, “ngưỡng miễn dịch cộng đồng” (tỷ lệ dân số có kháng thể bảo vệ) yêu cầu phải đạt mức rất cao, từ 92% đến 95%.
Sự sụt giảm tỷ lệ tiêm chủng
Tỷ lệ mắc và số lượng các đợt bùng phát sởi ngày càng tăng có liên quan trực tiếp đến sự sụt giảm tỷ lệ tiêm chủng. Nguyên nhân của sự sụt giảm này bao gồm tâm lý do dự với vắc-xin và sự gián đoạn của các chương trình tiêm chủng. Ví dụ tại Hoa Kỳ, tỷ lệ cha mẹ từ chối tiêm vắc-xin cho con ngày càng phổ biến; tỷ lệ tiêm chủng cho trẻ mẫu giáo đã giảm sút từ mức 95,2% (năm học 2019-2020) xuống chỉ còn 92,7% (năm học 2023-2024), phá vỡ tấm khiên bảo vệ cộng đồng.
Cơ chế bệnh sinh của bệnh sởi
Cơ chế gây bệnh của sởi là sự tấn công trực tiếp của Paramyxovirus. Sau khi lây truyền qua các hạt khí dung hoặc giọt bắn, vi rút xâm nhập vào tế bào biểu mô của đường hô hấp trên. Từ đây, chúng nhân lên và lan tràn vào các hạch bạch huyết khu vực, trước khi tiến hành xâm nhập vào máu (giai đoạn nhiễm vi rút huyết).
Sự di chuyển của vi rút trong máu đưa chúng đi khắp cơ thể, gây ra phản ứng viêm tại da (tạo ban đỏ), niêm mạc mắt (viêm kết mạc), và đường tiêu hóa. Điểm mấu chốt trong sinh lý bệnh của sởi là khả năng phá hủy các tế bào lympho, gây ra tình trạng ức chế miễn dịch qua trung gian tế bào. Chính sự ức chế này tạo ra “chứng mất trí nhớ miễn dịch”, khiến cơ thể người bệnh trở nên “mở toang cửa” trước sự tấn công của các loại vi khuẩn và vi rút khác, dẫn đến các biến chứng bội nhiễm chết người.
Thuốc điều trị bệnh sởi
Như đã phân tích ở các phần trên, thuốc điều trị bệnh sởi chủ yếu là thuốc hỗ trợ điều trị triệu chứng, do không có kháng vi rút đặc hiệu.
Thuốc hạ sốt, giảm đau: Sử dụng các loại thuốc thông thường như acetaminophen để kiểm soát cơn sốt và giảm sự khó chịu. Cần đi kèm với việc bù dịch tích cực.
Vitamin A: Là “đơn thuốc” bắt buộc cho trẻ em mắc sởi, uống 1 lần/ngày trong 2 ngày với liều lượng theo độ tuổi (50.000 IU cho trẻ <6 tháng; 100.000 IU cho trẻ 6-11 tháng; 200.000 IU cho trẻ ≥12 tháng) nhằm ngăn chặn biến chứng và giảm tử vong.
Kháng sinh: Tuyệt đối không dùng kháng sinh để trị vi rút sởi. Kháng sinh chỉ được kê đơn để điều trị các biến chứng khi có sự bội nhiễm vi khuẩn (như viêm phổi, viêm tai giữa).
Hiểu rõ và tuân thủ các nguyên tắc y khoa này là cách tốt nhất để bạn bảo vệ bản thân và gia đình trước sự đe dọa của dịch sởi.
Tài liệu tham khảo
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/measles/symptoms-causes/syc-20374857
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/8584-measles
- https://www.cdc.gov/measles/index.html

