Viêm thanh quản là tình trạng niêm mạc thanh quản và nếp thanh âm bị sưng, khiến giọng nói khàn, yếu hoặc mất tiếng. Bệnh thường xuất hiện cùng cảm lạnh do virus, sau khi nói hoặc hát quá mức, nhưng cũng có thể liên quan khói thuốc, dị ứng, trào ngược dạ dày – thực quản hay tổn thương thanh quản. Phần lớn đợt cấp nhẹ cải thiện khi nghỉ giọng, uống đủ nước và tránh chất kích thích. Tuy nhiên, khàn tiếng kéo dài, tái diễn hoặc kèm khó nuốt, ho ra máu, khối vùng cổ hay khó thở cần được bác sĩ đánh giá để loại trừ tổn thương dây thanh và nguyên nhân nghiêm trọng hơn. Xác định đúng căn nguyên giúp tránh sử dụng kháng sinh hoặc corticoid không cần thiết và bảo vệ giọng nói lâu dài.
Viêm thanh quản là bệnh gì?
Viêm thanh quản là phản ứng viêm tại thanh quản, cơ quan nằm giữa hầu họng và khí quản, có vai trò bảo vệ đường thở và tạo âm thanh. Khi niêm mạc cùng nếp thanh âm phù nề, hai nếp thanh không khép và rung đều như bình thường, khiến giọng rè, yếu, hụt hơi hoặc tạm thời không phát âm rõ.

Khái niệm này khác với “khàn tiếng”, vì khàn tiếng chỉ là một triệu chứng có thể xuất hiện do nốt hoặc polyp dây thanh, liệt dây thanh, bệnh thần kinh hay ung thư thanh quản. Viêm thanh quản cấp thường liên quan nhiễm virus hoặc dùng giọng quá mức và diễn tiến ngắn. Thể mạn hoặc tái phát cần đánh giá thuốc lá, môi trường nghề nghiệp, trào ngược, thuốc hít và bất thường cấu trúc. Gọi đúng tên tình trạng giúp lựa chọn cách theo dõi và tránh bỏ sót nguyên nhân không phải nhiễm trùng.
| Tên bệnh | Viêm thanh quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Laryngitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm hộp thanh âm; viêm dây thanh trong cách gọi phổ thông |
| Mã ICD-10 | J04.0 đối với viêm thanh quản cấp; thể mạn thường thuộc J37.0 và cần đối chiếu hồ sơ lâm sàng khi mã hóa. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh đường hô hấp trên; chuyên khoa Tai Mũi Họng và Hô hấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thanh quản và hai nếp thanh âm; viêm có thể đi kèm hầu, khí quản hoặc đường hô hấp trên tùy căn nguyên. |
| Tính chất bệnh | Có thể cấp hoặc mạn, do nhiễm trùng hay kích ứng. Khả năng lây phụ thuộc tác nhân gây viêm. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, nhất là trong hoặc sau nhiễm virus hô hấp và ở người sử dụng giọng nói nhiều. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Nếu do virus hoặc vi khuẩn hô hấp, tác nhân có thể lan qua giọt bắn, tiếp xúc gần và tay chạm dịch tiết. Viêm do quá tải giọng, trào ngược hoặc hóa chất không lây. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm thanh quản
Tác nhân nhiễm trùng, sang chấn do giọng nói hoặc chất kích thích làm hàng rào niêm mạc thanh quản tổn thương. Mạch máu giãn và tăng tính thấm tạo phù nề quanh nếp thanh. Khối lượng và độ cứng của nếp thanh thay đổi, làm dao động tạo âm mất cân xứng và sinh khàn tiếng. Ho, hắng giọng và cố nói tiếp có thể duy trì vòng xoắn kích ứng.
- Theo thời gian: cấp tính; mạn tính hoặc tái phát.
- Theo căn nguyên: nhiễm trùng, quá tải cơ học, hóa chất hoặc khói, dị ứng, trào ngược và liên quan thuốc.
- Ở trẻ: cần tách viêm thanh quản đơn thuần với croup và viêm nắp thanh quản vì nguy cơ hẹp đường thở khác nhau.
Viêm thanh quản cấp gặp ở mọi lứa tuổi và thường đi cùng mùa virus hô hấp. Giáo viên, ca sĩ và người phải nói liên tục có nguy cơ triệu chứng kéo dài hơn. Dữ liệu dịch tễ riêng cho Việt Nam còn hạn chế vì nhiều đợt nhẹ tự chăm sóc mà không đến cơ sở y tế.
Virus thường xâm nhập niêm mạc mũi họng qua giọt bắn hoặc tay nhiễm dịch tiết rồi lan xuống thanh quản. Trường hợp không nhiễm trùng hình thành khi nếp thanh chịu va chạm lặp lại, tiếp xúc chất kích thích hoặc dịch trào ngược.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm thanh quản
- Nhiễm trùng: phần lớn là virus cảm lạnh, cúm hoặc virus hô hấp khác.
- Quá tải giọng: nói liên tục, la hét, hát cường độ cao hoặc phát âm sai kỹ thuật.
- Kích ứng: khói thuốc, bụi, hơi hóa chất, không khí khô và rượu.
- Bệnh nền: trào ngược, dị ứng, viêm mũi xoang, thuốc hít hoặc tổn thương dây thanh.
- Có thể thay đổi: hút thuốc, uống rượu nhiều, thiếu nước, dùng giọng sai, làm việc trong bụi hóa chất, kiểm soát trào ngược kém và thường xuyên hắng giọng.
- Khó thay đổi: nghề bắt buộc nói nhiều, tiền sử phẫu thuật vùng cổ, bệnh thần kinh hoặc cấu trúc đường thở bất thường.
Người đang nhiễm virus hô hấp, giáo viên, ca sĩ, người hút thuốc, người làm việc trong môi trường ô nhiễm, người có trào ngược, dị ứng, dùng thuốc hít hoặc suy giảm miễn dịch dễ xuất hiện triệu chứng hoặc cần khám sớm hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm thanh quản
Bệnh thường khởi phát bằng thay đổi giọng, cảm giác khô hoặc vướng họng và ho khan. Nếu đi cùng nhiễm virus, có thể sổ mũi, đau họng, sốt nhẹ hoặc mệt. Triệu chứng tăng khi nói nhiều và giảm khi nghỉ. Khàn tiếng kéo dài ở người hút thuốc hoặc người cao tuổi không nên quy hoàn toàn cho cảm lạnh.
- Khàn tiếng: giọng rè, thô, yếu hoặc khó duy trì âm lượng.
- Mất tiếng tạm thời: chỉ phát được tiếng thì thào hoặc âm ngắn.
- Khô, rát hay vướng họng: thường tạo cảm giác muốn hắng giọng.
- Ho khan: tăng khi nói hoặc gặp không khí khô.
- Mỏi khi phát âm: nói lâu làm cổ họng căng và giọng giảm chất lượng.
- Sốt cao hoặc đau nhiều, gợi ý cần tìm nhiễm trùng khác.
- Nuốt đau, khó nuốt hoặc đau lan tai cần đánh giá vùng hầu thanh quản kỹ hơn.
- Ho ra máu, khối cổ, sụt cân hoặc khàn tiếng tiến triển không điển hình cho đợt viêm đơn giản.
- Thở rít và khó thở, nhất là ở trẻ, có thể phản ánh hẹp đường thở trên.
Nên đặt lịch khám: khàn tiếng không cải thiện sau đợt cảm lạnh, tái phát nhiều lần, ảnh hưởng công việc hoặc kéo dài khoảng bốn tuần.
Cần khám trong ngày: sốt cao, đau tăng, khó nuốt, mất nước, đau tai kèm khàn tiếng hoặc trẻ có tiếng thở ồn.
Cần tái khám sớm: triệu chứng nặng hơn dù đã nghỉ giọng, xuất hiện sau phẫu thuật, đặt ống đường thở hoặc ở người hút thuốc.
- Khó thở, thở rít khi nghỉ hoặc co lõm lồng ngực.
- Môi, mặt hoặc đầu chi tím; lơ mơ hay kiệt sức.
- Không thể nuốt nước bọt, chảy dãi nhiều hoặc đau cổ dữ dội.
- Trẻ kích thích bất thường, ngồi chồm để thở hoặc phát âm yếu dần.
Chẩn đoán Viêm thanh quản
Bác sĩ kết hợp thời điểm khởi phát, dấu hiệu nhiễm hô hấp, mức sử dụng giọng, thuốc đang dùng, hút thuốc, trào ngược và khám Tai Mũi Họng. Nhiều đợt cấp điển hình không cần xét nghiệm. Khàn tiếng kéo dài hoặc có yếu tố nguy cơ cần quan sát trực tiếp thanh quản để xác định tổn thương.
Bác sĩ đánh giá chất lượng giọng, nhịp thở, khả năng nuốt, sốt và mất nước; khám mũi, họng, hạch cổ và nghe phổi khi có ho. Họ hỏi nghề nghiệp, thói quen dùng giọng, trào ngược, hút thuốc, dị ứng, thuốc hít và phẫu thuật vùng cổ.
Xét nghiệm không làm thường quy cho viêm thanh quản cấp không biến chứng. Bác sĩ có thể xét nghiệm virus trong bối cảnh dịch, cấy bệnh phẩm khi nghi nhiễm khuẩn đặc hiệu hoặc kiểm tra bệnh nền nếu triệu chứng kéo dài. Kết quả phải được diễn giải cùng khám lâm sàng.
X-quang hoặc CT không cần thiết trong phần lớn trường hợp. Hình ảnh chỉ được cân nhắc khi nghi dị vật, áp-xe, khối vùng cổ, tổn thương sâu hoặc biến chứng sau thủ thuật. Nội soi thanh quản có giá trị trực tiếp hơn đối với bất thường nếp thanh.
Không có một bộ tiêu chuẩn để người bệnh tự xác định. Chẩn đoán lâm sàng phù hợp khi có khàn tiếng khởi phát cấp cùng dấu hiệu viêm hô hấp hoặc quá tải giọng, không có đe dọa đường thở. Hướng dẫn về khàn tiếng khuyến nghị khám thanh quản nếu không cải thiện trong bốn tuần hoặc sớm hơn khi nghi bệnh nghiêm trọng.
Điều trị Viêm thanh quản
Mục tiêu là giảm kích ứng, duy trì nước, bảo vệ nếp thanh và xử lý căn nguyên. Đợt nhẹ thường điều trị hỗ trợ. Bác sĩ cân nhắc nhiễm khuẩn, dị ứng, trào ngược, tổn thương nghề nghiệp hoặc bệnh cấu trúc trước thuốc đặc hiệu. Khó thở hoặc mất nước cần chuyển cấp cứu.
Thuốc giảm đau hoặc hạ sốt có thể dùng đúng hướng dẫn và phù hợp bệnh nền. Kháng sinh chỉ có vai trò khi bác sĩ xác định hoặc nghi hợp lý nhiễm khuẩn. Corticoid không nên dùng thường quy cho mọi trường hợp khàn tiếng trước đánh giá thanh quản. Điều trị trào ngược, dị ứng hay nấm phải dựa trên chẩn đoán.
Nội soi thanh quản mềm giúp quan sát nếp thanh và đánh giá vận động. Âm ngữ trị liệu được cân nhắc cho người dùng giọng nghề nghiệp hoặc có hành vi phát âm gây tổn thương. Thủ thuật bảo vệ đường thở chỉ áp dụng trong tình huống cấp cứu chuyên khoa.
Phẫu thuật không phải điều trị viêm thanh quản cấp đơn thuần. Can thiệp chỉ được cân nhắc nếu phát hiện polyp, nốt, u nang, tổn thương tiền ung thư, khối u hoặc hẹp đường thở.
Uống nước đều, nghỉ giọng tương đối, nói ở âm lượng thoải mái và tránh la hét. Không khí đủ ẩm có thể giảm cảm giác khô nhưng không thay thế điều trị nguyên nhân. Tránh khói thuốc, rượu, bụi và thức ăn làm trào ngược nếu có liên quan.
Theo dõi mức khàn tiếng, khả năng nói, đau họng, sốt, ho, nuốt và hô hấp. Ghi nhận yếu tố làm nặng như nói lâu, ăn sát giờ ngủ hoặc khói thuốc. Liên hệ bác sĩ nếu giọng xấu dần, ho ra máu, có khối cổ, khó nuốt hoặc khó thở.
Nhiều đợt cấp cải thiện trong vài ngày đến khoảng một hoặc hai tuần, nhưng thời gian khác nhau theo nguyên nhân và mức tiếp tục sử dụng giọng. Khàn tiếng kéo dài hơn cần đánh giá thay vì chỉ tiếp tục tự chăm sóc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng ít gặp ở đợt nhẹ nhưng có thể gồm mất giọng kéo dài, xuất huyết nếp thanh sau gắng giọng, nốt hoặc polyp, viêm mạn và ảnh hưởng nghề nghiệp. Ở trẻ có thể xuất hiện hẹp đường thở; bỏ sót ung thư hoặc liệt dây thanh là nguy cơ khi khàn tiếng kéo dài.
Tiên lượng viêm thanh quản cấp không biến chứng thường tốt khi giảm tải giọng và loại bỏ kích thích. Khả năng hồi phục phụ thuộc căn nguyên, hút thuốc, nghề dùng giọng và bệnh nền. Tổn thương cấu trúc hoặc thần kinh cần kế hoạch riêng.
Bệnh có thể tái phát nếu thường xuyên nhiễm virus, nói quá sức, hút thuốc, tiếp xúc hóa chất, kiểm soát trào ngược kém hoặc dùng thuốc hít không đúng. Đợt lặp lại nên được đánh giá Tai Mũi Họng.
Rửa tay, che miệng khi ho và hạn chế tiếp xúc gần lúc có triệu chứng giúp giảm lây virus. Bảo vệ giọng bằng nghỉ giữa các phiên nói, dùng micro khi cần và tránh cố nói trong môi trường ồn. Không hút thuốc, giảm bụi hóa chất và tiêm vaccine hô hấp theo khuyến cáo.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm thanh quản
Không có thực phẩm chữa viêm thanh quản. Nên ưu tiên nước, thức ăn mềm nếu đau họng và bữa ăn cân đối. Người có trào ngược nên tránh bữa lớn sát giờ ngủ và nhận diện món cá nhân làm triệu chứng nặng hơn thay vì kiêng rộng.
Nghỉ ngơi đủ và giảm nói trong giai đoạn giọng khàn. Có thể vận động nhẹ nếu không sốt, không khó thở và thể trạng cho phép; tránh tập cường độ cao trong không khí lạnh, khô hoặc ô nhiễm.
Có thể ghi mức khàn tiếng theo ngày, thời lượng nói, lượng nước uống và yếu tố kích thích. Quan sát khả năng nuốt, số lần tiểu ở trẻ, nhịp thở và tiếng thở. Theo dõi tại nhà không thay thế nội soi khi triệu chứng kéo dài.
- Không cố hét, hát cao hoặc nói liên tục khi giọng đang đau và yếu.
- Không thì thầm kéo dài vì vẫn có thể tạo căng cơ thanh quản.
- Không tự mua kháng sinh, corticoid hoặc thuốc cảm phối hợp cho trẻ.
- Không hút thuốc hay tiếp xúc khói thụ động.
- Không trì hoãn khám khi khàn tiếng kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có đường thở nhỏ nên phù nề thanh quản dễ tạo tiếng thở rít. Ho ông ổng, khàn tiếng và stridor gợi ý croup hơn viêm thanh quản đơn thuần. Trẻ chảy dãi, không nuốt được, tím tái hoặc kiệt sức phải cấp cứu.
Khàn tiếng ở người cao tuổi có thể liên quan teo nếp thanh, thuốc làm khô niêm mạc, trào ngược, bệnh thần kinh hoặc khối u. Cần rà soát đa thuốc, nguy cơ sặc, dinh dưỡng và tiền sử hút thuốc; ngưỡng nội soi thấp hơn khi giọng thay đổi kéo dài.
Thai kỳ có thể làm niêm mạc phù nề và trào ngược rõ hơn. Nghỉ giọng, uống đủ nước và tránh khói thường được ưu tiên. Thuốc giảm đau, dị ứng, trào ngược hoặc corticoid phải do bác sĩ cân nhắc theo tuổi thai.
Đa số trường hợp vẫn có thể tiếp tục cho con bú với vệ sinh tay và che ho nếu có nhiễm virus. Lựa chọn thuốc cần xem xét mức bài tiết vào sữa, tuổi trẻ và bệnh nền của mẹ; không mặc định ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc nhiễm nấm, vi khuẩn hoặc virus kéo dài với biểu hiện không điển hình. Khàn tiếng kèm sốt, đau nuốt, mảng trắng, khó thở hoặc tình trạng toàn thân xấu cần khám sớm.
Hen, bệnh phổi mạn, trào ngược, dị ứng, bệnh thần kinh và ung thư làm thay đổi cách đánh giá. Người dùng thuốc chống đông có nguy cơ chảy máu nếp thanh khi gắng giọng; người dùng corticoid hít cần kiểm tra kỹ thuật và súc miệng.
Khàn tiếng sau phẫu thuật có đặt ống thường liên quan kích ứng tạm thời nhưng cũng có thể do phù nề, tổn thương nếp thanh hoặc thần kinh quặt ngược. Cần liên hệ cơ sở điều trị nếu sặc, khó nuốt, khó thở hoặc không cải thiện.
Câu hỏi thường gặp về Viêm thanh quản
Phần lớn viêm thanh quản cấp do virus hoặc dùng giọng quá mức là tình trạng nhẹ và có thể tự cải thiện. Điều đáng lưu ý là khàn tiếng không chỉ do viêm; nếu kéo dài, tái diễn, xuất hiện ở người hút thuốc hoặc kèm khó nuốt, ho ra máu, khối cổ, sụt cân thì cần khám Tai Mũi Họng. Khó thở, thở rít, tím tái hay không nuốt được nước bọt là tình huống cấp cứu, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Bản thân tình trạng viêm không phải lúc nào cũng lây. Nếu nguyên nhân là virus hoặc vi khuẩn hô hấp, tác nhân có thể truyền qua giọt bắn, tiếp xúc gần và tay chạm dịch tiết. Viêm do nói quá nhiều, khói thuốc, hóa chất hoặc trào ngược không truyền giữa người với người. Khi có cảm lạnh kèm ho, nên rửa tay, che ho và hạn chế dùng chung đồ cá nhân.
Không nên coi thì thầm là cách nghỉ giọng hoàn toàn. Một số kiểu thì thầm làm cơ quanh thanh quản căng và khiến người bệnh cố phát âm nhiều hơn. Cách phù hợp hơn là giảm số lần nói, dùng câu ngắn, nói ở âm lượng thoải mái, không hét và dùng tin nhắn khi thuận tiện. Người dùng giọng nghề nghiệp có thể cần hướng dẫn âm ngữ trị liệu.
Đa số đợt cấp do virus nên kháng sinh không rút ngắn bệnh và có thể gây tác dụng phụ hoặc góp phần kháng thuốc. Bác sĩ chỉ cân nhắc kháng sinh khi có bằng chứng hoặc nghi hợp lý nhiễm khuẩn, hay một chẩn đoán khác cần thuốc. Không dùng đơn cũ, chia thuốc của người khác hoặc tự ngừng liệu trình đã được kê.
Khuyến cáo về khàn tiếng thường đề nghị quan sát thanh quản nếu giọng không cải thiện trong khoảng bốn tuần. Nội soi có thể cần sớm hơn khi có khó thở, khối cổ, ho ra máu, tiền sử hút thuốc, phẫu thuật vùng cổ hoặc đặt ống nội khí quản. Mốc thời gian chỉ là hướng dẫn chung; bác sĩ quyết định dựa trên nguy cơ cá nhân.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

