Bệnh lý đường tiêu hóa là một trong những nhóm bệnh phổ biến nhất tại các nước đang phát triển, trong đó, bệnh lỵ amip nổi lên như một “sát thủ thầm lặng” với những biến chứng khôn lường. Không đơn thuần chỉ gây tiêu chảy, ký sinh trùng amip có khả năng xuyên thủng thành ruột, chu du theo dòng máu và tàn phá các cơ quan nội tạng quan trọng như gan, phổi, thậm chí là não bộ.
Trong bài viết này, dưới góc độ chuyên môn của một Dược sĩ lâm sàng, chúng ta sẽ cùng bóc tách toàn diện về bệnh lỵ amip: từ cách thức loài ký sinh trùng này qua mặt hệ miễn dịch, các dấu hiệu nhận biết đặc trưng, cho đến phác đồ sử dụng thuốc đặc hiệu giúp tiêu diệt tận gốc mầm bệnh.
Bệnh lỵ amip là bệnh gì?

Bệnh lỵ amip (hay còn gọi là bệnh do amip) là một tình trạng nhiễm trùng đường ruột nghiêm trọng, mà thủ phạm chính gây bệnh là một loài ký sinh trùng đơn bào có tên khoa học là Entamoeba histolytica.
Trên thực tế, có đến 4 chủng Entamoeba ký sinh ở người rất khó phân biệt bằng kính hiển vi thông thường. Tuy nhiên, chỉ có E. histolytica là thủ phạm chính gây ra các tổn thương bệnh lý xâm lấn. Các chủng còn lại như E. dispar (loài ký sinh vô hại thường gặp nhất), E. moshkovskii và E. bangladeshi (ít phổ biến hơn) đa phần không gây ra các triệu chứng nghiêm trọng.
Căn bệnh này mang tính toàn cầu nhưng lại đặc biệt “ưa thích” những khu vực có điều kiện vệ sinh môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm còn yếu kém. Theo các thống kê y khoa toàn cầu, mỗi năm có đến khoảng 50 triệu người mắc bệnh viêm đại tràng do amip hoặc các biến chứng ngoài ruột, và hệ lụy đau lòng là có tới 73.000 người tử vong vì căn bệnh này. Tại các quốc gia phát triển, phần lớn các ca bệnh được ghi nhận ở những người mới nhập cư hoặc những khách du lịch vừa trở về từ các vùng dịch tễ.
Một số nguyên nhân gây ra bệnh lỵ amip

Bệnh lỵ amip không lây qua đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường. Con đường lây truyền của nó mang những nét đặc thù gắn liền với chu kỳ sống của ký sinh trùng E. histolytica.
Loài ký sinh trùng này tồn tại dưới 2 hình thái chính:
Thể bào nang (Kén): Đây là dạng “ngủ đông” mang tính lây nhiễm. Chúng tồn tại chủ yếu trong phân người bệnh và có sức sống vô cùng mãnh liệt, có thể tồn tại ngoài môi trường khắc nghiệt từ vài tuần đến vài tháng.
Thể tư dưỡng (Trophozoite): Đây là dạng hoạt động, sinh sản và gây ra các tổn thương xâm lấn. Khi ra khỏi cơ thể qua phân lỏng, chúng chết rất nhanh. Nếu con người vô tình nuốt trực tiếp thể này, chúng cũng sẽ bị axit dạ dày tiêu diệt ngay lập tức.
Nguyên nhân lây nhiễm: Bệnh khởi phát khi con người nuốt phải các thể bào nang (kén) của E. histolytica. Cơ chế lây truyền phổ biến bao gồm:
Đường phân – miệng (Trực tiếp hoặc Gián tiếp): Nguồn nước uống hoặc thực phẩm bị ô nhiễm bởi phân có chứa kén amip là nguyên nhân lây nhiễm gián tiếp phổ biến nhất.
Lây truyền qua đường tình dục: Sự tiếp xúc trực tiếp giữa miệng và hậu môn trong quá trình quan hệ tình dục cũng là một con đường lây truyền nguy hiểm đã được ghi nhận.
Cơ chế bệnh sinh của bệnh lỵ amip

Sự nguy hiểm của E. histolytica nằm ở khả năng “vượt ải” và xâm lấn mô một cách tàn độc. Khi một người nuốt phải thức ăn/nước uống chứa kén amip, các kén này sẽ an toàn đi qua môi trường axit của dạ dày. Khi đến đại tràng, chúng tiến hành “thoát kén” để biến đổi thành thể tư dưỡng hoạt động.
Tại lòng ruột và niêm mạc đại tràng, các thể tư dưỡng này bắt đầu định cư, sinh sản và lấy chất dinh dưỡng bằng cách ăn vi khuẩn và các mô xung quanh. Chúng có khả năng bám chặt và “ăn” luôn cả các tế bào biểu mô đại tràng cùng với các tế bào bạch cầu (PMNs).
Đáng sợ hơn, thể tư dưỡng còn tiết ra các men protease đặc hiệu giúp phân hủy cấu trúc chất nền ngoại bào. Sự phân hủy này tạo ra những “lỗ hổng” cho phép amip đục khoét, xâm nhập sâu vào thành ruột, gây ra những vết loét hình ống đặc trưng và từ đó di chuyển ra bên ngoài thành ruột.
Sau quá trình tàn phá, một số thể hoạt động trong lòng đại tràng lại thu mình trở thành thể bào nang (kén) và được đào thải ra ngoài qua phân, tiếp tục một chu kỳ lây nhiễm mới cho cộng đồng.
Một số triệu chứng của bệnh lỵ amip
Triệu chứng của bệnh lỵ amip vô cùng đa dạng, trải dài từ việc người mang mầm bệnh nhưng không hề hay biết, cho đến những hội chứng tiêu hóa cấp tính đe dọa tính mạng. Các chuyên gia y tế chia biểu hiện bệnh thành các nhóm chính sau:
Biểu hiện chung (Thể nhẹ)
Khoảng thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 1 đến 3 tuần kể từ khi người bệnh nuốt phải nang amip. Các triệu chứng ban đầu khi amip bắt đầu xâm lấn mô đại tràng bao gồm:
Đau bụng quặn thắt.
Cảm giác đầy hơi, chướng bụng.
Sự rối loạn đại tiện: tiêu chảy xen kẽ với những đợt táo bón.
Bụng có thể ấn đau ở vùng gan hoặc dọc theo đường đi của đại tràng lên.
Người bệnh có thể bị sốt, phân bắt đầu xuất hiện chất nhầy và máu.
Hội chứng lỵ amip cấp tính
Đây là biểu hiện rầm rộ và điển hình nhất. Bệnh nhân sẽ trải qua các đợt đi ngoài phân lỏng rất thường xuyên. Điểm khác biệt quan trọng là phân thường có lẫn máu, chất nhầy và chứa các thể tư dưỡng amip còn sống. Các cơn đau bụng xuất hiện với mức độ từ đau nhẹ (bụng mềm) đến đau quặn dữ dội. Đi kèm với đó là tình trạng sốt cao và xuất hiện các dấu hiệu nhiễm độc toàn thân.
Biểu hiện của nhiễm amip mạn tính
Nếu không được điều trị dứt điểm, bệnh sẽ chuyển sang giai đoạn mạn tính. Lúc này, bệnh nhân sẽ gặp phải các đợt tiêu chảy (không giống lỵ) lặp đi lặp lại. Kèm theo đó là các triệu chứng như đau bụng, phân nhầy, đầy hơi và sút cân rõ rệt. Ở giai đoạn này, các triệu chứng suy kiệt và tình trạng thiếu máu sẽ ngày càng nặng dần lên. Đôi khi, nhiễm trùng mạn tính tạo ra những khối u mềm (u amip) có thể sờ thấy, hoặc những vết loét lớn ở manh tràng. Những khối u amip này rất dễ bị nhầm lẫn với các khối u ung thư biểu mô đại tràng.
Biến chứng của bệnh lỵ amip gây nguy hiểm
Bệnh lỵ amip không chỉ giới hạn ở đường ruột. Một khi ký sinh trùng đã xuyên thủng thành ruột, chúng sẽ gây ra những biến chứng tàn khốc, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
1. Biến chứng tại ruột
Viêm đại tràng nhiễm độc và viêm phúc mạc: Tình trạng viêm loét quá nặng có thể gây nhiễm độc toàn bộ đại tràng, hoặc amip xuyên thủng ruột gây viêm phúc mạc cấp tính.
Viêm ruột thừa do amip: Các triệu chứng đôi khi gợi ý tình trạng viêm ruột thừa. Cảnh báo lâm sàng: Nếu bác sĩ phẫu thuật cắt ruột thừa trong trường hợp này, nó có thể dẫn đến hậu quả lan tràn amip ra khắp khoang phúc mạc.
2. Bệnh amip ngoại ruột (Biến chứng nội tạng)
Khi thể tư dưỡng xâm nhập vào tuần hoàn tĩnh mạch cửa, chúng sẽ theo dòng máu đi đến các cơ quan khác, đặc biệt là gan.
Áp xe gan do amip: Đây là biến chứng ngoài ruột phổ biến nhất. Thường gặp là áp xe một ổ, nằm ở thùy gan phải. Bệnh nhân sẽ có các biểu hiện như: đau tức vùng gan (có thể lan lên vai phải), sốt dai dẳng, vã mồ hôi, ớn lạnh, nôn mửa và sút cân nhanh chóng. Nếu không được can thiệp, ổ áp xe có thể vỡ tung vào dưới cơ hoành, tràn vào khoang màng phổi, phổi phải hoặc thậm chí là màng ngoài tim.
Áp xe não: Một biến chứng hiếm gặp nhưng cực kỳ chí mạng, thường chỉ xảy ra ở những bệnh nhân đã có áp xe gan trước đó.
Tổn thương da: Thể tư dưỡng có thể lan từ gan ra da, hoặc gây tổn thương đặc biệt quanh vùng mông, hậu môn sinh dục ở những bệnh nhân nhiễm trùng mạn tính.
Phương pháp chẩn đoán bệnh lỵ amip
Vì triệu chứng của lỵ amip rất dễ trùng lặp với các bệnh lý khác (như lỵ trực khuẩn Shigella, nhiễm Salmonella, viêm loét đại tràng hay ung thư), việc chẩn đoán chính xác là tối quan trọng để tránh phác đồ sai lầm.
1. Chẩn đoán nhiễm trùng đường ruột
Phân tích phân và Xét nghiệm phân tử: Việc kiểm tra bằng kính hiển vi để tìm thể hoạt động và bào nang amip trong phân là phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, do hình thái của E. histolytica quá giống với các loài vô hại, các xét nghiệm hiện đại như phản ứng chuỗi polymerase (PCR) tìm DNA và Xét nghiệm miễn dịch enzyme (EIA) tìm kháng nguyên đặc hiệu trong phân được xem là phương pháp nhạy cảm và chính xác nhất.
Nội soi đại tràng: Bác sĩ có thể tiến hành nội soi để quan sát các vết loét hình ống đặc trưng. Bệnh phẩm sinh thiết hoặc hút từ các vết loét này sẽ được kiểm tra để tìm amip thể hoạt động hoặc kháng nguyên DNA.
2. Chẩn đoán nhiễm trùng ngoài ruột (Áp xe gan)
Đối với biến chứng ngoài ruột, xét nghiệm phân thường sẽ cho kết quả âm tính. Lúc này, bác sĩ sẽ phải dựa vào:
Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm, chụp CT và MRI vùng bụng là các kỹ thuật bắt buộc để phát hiện ổ áp xe ở gan.
Xét nghiệm huyết thanh học: Hữu ích nhất để tìm kháng thể ở những bệnh nhân bị áp xe gan (khoảng 95% bệnh nhân cho kết quả dương tính). Tuy nhiên, kháng thể có thể tồn tại nhiều năm, nên khó phân biệt được nhiễm trùng cấp tính hay đã nhiễm trong quá khứ ở vùng dịch tễ.
Chọc hút dịch áp xe: Chỉ áp dụng trong một số trường hợp cụ thể (ổ áp xe sắp vỡ, không đáp ứng thuốc, hoặc nghi ngờ do vi khuẩn/nấm). Dịch áp xe amip đặc trưng có màu từ vàng đến nâu như sô-cô-la.
Một số cách điều trị bệnh lỵ amip
Dưới lăng kính Dược lâm sàng, mục tiêu điều trị bệnh lỵ amip không chỉ là dập tắt triệu chứng cấp tính (tiêu diệt thể hoạt động), mà còn phải “nhổ cỏ tận gốc” (tiêu diệt toàn bộ kén amip trong ruột) để ngăn chặn bệnh tái phát và lây lan cho cộng đồng. Do đó, phác đồ điều trị thường là sự kết hợp của 2 bước sử dụng thuốc.
Bước 1: Tiêu diệt thể hoạt động (Thể xâm lấn)
Bệnh nhân có triệu chứng tiêu hóa hoặc mắc bệnh amip ngoài ruột sẽ được chỉ định sử dụng một trong các loại thuốc kháng ký sinh trùng đường uống sau đây:
Metronidazole: Liệu trình kéo dài từ 7 ngày đến 10 ngày.
Tinidazole: Đây là lựa chọn có khả năng dung nạp ở đường tiêu hóa tốt hơn Metronidazole. Thời gian dùng thuốc là 3 ngày (đối với triệu chứng tiêu hóa nhẹ-trung bình), 5 ngày (triệu chứng nặng) và từ 3 đến 5 ngày (đối với áp xe gan).
Ornidazole: Liệu trình trong 5 ngày.
Secnidazole: Chỉ cần sử dụng một liều duy nhất.
Lưu ý từ Dược sĩ: Các thuốc nhóm Nitroimidazole này có tác dụng giống disulfiram. Do đó, bệnh nhân tuyệt đối phải tránh uống rượu trong suốt quá trình điều trị để phòng ngừa phản ứng ngộ độc nghiêm trọng. Nếu bệnh nhân không thể dùng các thuốc trên, Nitazoxanide có thể là một lựa chọn thay thế cho bệnh đường ruột không xâm lấn.
Bước 2: Liệu pháp diệt bào nang (Loại trừ nguồn lây)
Mặc dù các thuốc ở Bước 1 rất mạnh mẽ trong việc tiêu diệt thể hoạt động, nhưng chúng lại “bất lực” trước các kén amip cứng đầu còn sót lại trong ruột. Vì vậy, một loại thuốc uống thứ hai bắt buộc phải được sử dụng tiếp nối để diệt kén:
Paromomycin: Sử dụng liên tục trong 7 ngày (Đây là loại thuốc an toàn có thể dùng trong thai kỳ).
Iodoquinol: Liệu trình kéo dài 20 ngày.
Diloxanide furoate: Sử dụng trong 10 ngày.
Lưu ý y khoa: Ngay cả đối với những người mang mầm bệnh (có kén E. histolytica trong phân) nhưng hoàn toàn không có triệu chứng, họ vẫn phải được điều trị bằng một trong các loại thuốc diệt kén (Paromomycin, Iodoquinol hoặc Diloxanide furoate). Việc này nhằm ngăn chặn nguy cơ kén phát triển thành bệnh xâm lấn và lây lan cho cộng đồng.
Bên cạnh việc dùng thuốc đặc trị, bệnh nhân cần được bù nước, điện giải và các liệu pháp điều trị hỗ trợ khác.
Phòng ngừa bệnh lỵ amip
Bệnh lỵ amip lây truyền mạnh mẽ qua đường phân – miệng, do đó, cốt lõi của việc phòng ngừa là triệt tiêu con đường lây nhiễm này. Đây là một thách thức không nhỏ bởi có tỷ lệ lớn người mang mầm bệnh nhưng không hề có triệu chứng.
Để tự bảo vệ mình, đặc biệt khi đi du lịch hoặc sinh sống tại các khu vực có điều kiện vệ sinh chưa tốt, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Thực hành vệ sinh tay: Rửa tay kỹ bằng xà phòng trước khi ăn, trước khi chuẩn bị thực phẩm và đặc biệt là sau khi đi vệ sinh.
An toàn thực phẩm: Tránh tuyệt đối việc ăn các loại thực phẩm chưa được nấu chín kỹ, đặc biệt là các loại rau sống.
An toàn nguồn nước: Không uống nước chưa đun sôi hoặc sử dụng nước đá có nguy cơ bị ô nhiễm. Việc đun sôi nước là phương pháp hiệu quả nhất để tiêu diệt hoàn toàn các bào nang E. histolytica. Đối với phương pháp tiệt trùng bằng hóa chất (iod hoặc clo), hiệu quả của chúng còn phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ nước và lượng rác hữu cơ lẫn trong đó.
Quan hệ tình dục an toàn: Tránh các hành vi tiếp xúc với phân trong quá trình quan hệ tình dục.
Hiện tại, các nghiên cứu nhằm phát triển vắc-xin phòng bệnh lỵ amip vẫn đang được tiến hành nhưng chưa mang lại kết quả rõ rệt. Do đó, ý thức vệ sinh phòng bệnh vẫn là “vắc-xin” duy nhất và hiệu quả nhất tính đến thời điểm hiện tại.
Những thắc mắc về bệnh lỵ amip
1. Làm sao để phân biệt bệnh lỵ amip và lỵ trực khuẩn (Shigella)?
Dược sĩ trả lời: Mặc dù cả hai đều gây đau bụng và đi ngoài phân có máu, nhưng có những khác biệt lâm sàng quan trọng. Bệnh nhân lỵ amip thường đi ngoài ít lần hơn và phân ít nước hơn so với lỵ trực khuẩn. Xét nghiệm phân lỵ amip sẽ thấy phân có chất nhầy, vết máu, nhưng đặc biệt là rất ít số lượng bạch cầu (do amip thể hoạt động đã “ăn” mất bạch cầu). Trong khi đó, phân của bệnh lỵ trực khuẩn, nhiễm Salmonella hay viêm loét đại tràng thường có chứa lượng lớn bạch cầu.
2. Tôi xét nghiệm phân thấy có amip nhưng bác sĩ không cho thuốc điều trị, như vậy có nguy hiểm không?
Dược sĩ trả lời: Trong đường ruột có nhiều chủng Entamoeba ký sinh. Nếu xét nghiệm phân tử xác định chính xác bạn nhiễm chủng E. dispar (hoặc các chủng E. moshkovskii và E. bangladeshi mà bạn hoàn toàn không có triệu chứng), thì việc điều trị thuốc là không cần thiết cho đến khi y học hiểu rõ hơn về khả năng gây bệnh của chúng. Bạn chỉ bắt buộc phải điều trị khi xác định nhiễm chủng E. histolytica (kể cả khi không có triệu chứng) để diệt trừ mầm bệnh lây lan.
Tài liệu tham khảo
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23531-amoebic-dysentery
- https://www.cdc.gov/amebiasis/about/index.html
- https://www.news-medical.net/health/What-is-Amebiasis.aspx

