Iod

Iod, còn gọi là iốt hoặc iodine, là nguyên tố vi lượng thiết yếu để cơ thể tổng hợp hormone tuyến giáp T4 và T3. Các hormone này tham gia điều hòa chuyển hóa, tăng trưởng và sự phát triển hệ thần kinh của thai nhi và trẻ nhỏ. “Iod” không phải tên của một thuốc duy nhất. Trong dinh dưỡng, iod thường được cung cấp dưới dạng iodide hoặc iodate trong thực phẩm và muối iod. Trong y khoa, iod có thể xuất hiện dưới dạng kali iodid dùng bảo vệ tuyến giáp khi có sự cố phóng xạ, dung dịch iod sát khuẩn ngoài da hoặc sodium iodide I-131 dùng trong y học hạt nhân. Các dạng này không thể thay thế cho nhau. Thiếu iod có thể gây bướu cổ và suy giáp, nhưng dùng quá nhiều cũng có thể gây suy giáp, cường giáp hoặc viêm tuyến giáp. Không tự dùng iod liều cao để điều trị bệnh tuyến giáp hoặc “thải độc phóng xạ”.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Cập nhật lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Nguyên tố vi lượng thiết yếu, ký hiệu hóa học I, số hiệu nguyên tử 53.
  • Là thành phần bắt buộc để tuyến giáp tổng hợp T4 và T3.
  • Iodide, iodate, kali iodid, iod nguyên tố, iod phóng xạ và phức hợp giải phóng iod.
  • RDA của Hoa Kỳ là 150 microgam/ngày; nhu cầu tăng trong thai kỳ và cho con bú.
  • UL đối với người từ 19 tuổi là 1.100 microgam/ngày từ thực phẩm và sản phẩm bổ sung; không áp dụng cho điều trị có bác sĩ giám sát.
  • Chỉ bảo vệ tuyến giáp khỏi iod phóng xạ; không bảo vệ toàn thân và chỉ dùng khi cơ quan chức năng yêu cầu.
  • Suy giáp, cường giáp, bướu cổ, viêm tuyến giáp và ngộ độc cấp.
  • Dị ứng hải sản không đồng nghĩa dị ứng iod hoặc dị ứng thuốc cản quang.

Hoạt chất Iod là gì?

Iod là vi chất thiết yếu mà cơ thể không tự tổng hợp được. Tuyến giáp cần iod để tạo T4 và T3, hai hormone tham gia điều hòa chuyển hóa, tổng hợp protein, hoạt động enzyme, tăng trưởng xương và phát triển hệ thần kinh.

Trong thuốc, “iod” có thể đại diện cho nhiều dược chất khác nhau. Vì vậy, công dụng phải được xác định theo tên đầy đủ như potassium iodide, iodine tincture, povidone-iodine hoặc sodium iodide I-131.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Iod

INN Iodine

CAS 7553-56-2

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Iod

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Iodine

Tên khác / tên đồng nghĩa

Iốt; iod; iodine; iodum. Cần phân biệt: Iod nguyên tố thường tồn tại dưới dạng phân tử I₂. Iodide là ion I⁻, dạng cơ thể hấp thu và sử dụng phổ biến. Iodate được khử thành iodide trong đường tiêu hóa. Potassium iodide là kali iodid, công thức KI. Sodium iodide là natri iodid. Povidone-iodine là phức hợp giải phóng iod, không đồng nhất với iod nguyên tố hoặc kali iodid.

Tên Latinh / tên dược điển

Iodum

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

7553-56-2

UNII

9679TC07X4

PubChem CID

807

RxNorm CUI

5933

Dược động học của Iod

Thông tin này chủ yếu áp dụng cho iod ổn định dùng đường ăn uống:

  • Iodide được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn tại dạ dày và tá tràng.
  • Iodate được khử thành iodide trước khi hấp thu.
  • Tuyến giáp chủ động tập trung iodide để tổng hợp hormone tuyến giáp.
  • Phần iodide không được tuyến giáp sử dụng chủ yếu được đào thải qua nước tiểu.

Không thể áp dụng dược động học này nguyên vẹn cho cồn iod dùng ngoài da, thuốc cản quang hoặc iod phóng xạ.

Giai đoạn I: Hấp thu

Iodide được hấp thu chủ yếu ở dạ dày và tá tràng. Iodate trong thực phẩm hoặc muối tăng cường được khử thành iodide trong đường tiêu hóa rồi mới hấp thu.

Hấp thu toàn thân từ sản phẩm bôi ngoài da có thể tăng khi dùng trên diện tích rộng, da tổn thương, niêm mạc, vết bỏng hoặc trong thời gian kéo dài; mức độ phụ thuộc từng chế phẩm. Dữ liệu định lượng áp dụng chung.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Iodide đường uống được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn. Tuy nhiên, không có một giá trị sinh khả dụng chung cho mọi dạng “Iod” vì mức hấp thu phụ thuộc dạng hóa học, nền thực phẩm, đường dùng và chế phẩm.

Sinh khả dụng của dung dịch bôi ngoài da hoặc thuốc phóng xạ phải được đánh giá theo từng sản phẩm.

Giai đoạn II: Phân bố

Người trưởng thành đủ iod có khoảng 15–20 mg iod trong cơ thể; khoảng 70–80% nằm trong tuyến giáp. Iodide và iod phóng xạ còn có thể hiện diện ở tuyến nước bọt, niêm mạc dạ dày, nhau thai và sữa mẹ.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Iodate được chuyển thành iodide trong đường tiêu hóa. Sau khi iodide được tuyến giáp thu nhận, nó được oxy hóa và gắn vào các gốc tyrosine của thyroglobulin để tham gia hình thành T4 và T3.

Iod phóng xạ được tuyến giáp xử lý theo con đường sinh học tương tự iod ổn định, nhưng đồng vị phóng xạ đồng thời phát bức xạ.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Phần lớn iod hấp thu nhưng không được tuyến giáp giữ lại được đào thải qua thận. Hơn 90% lượng iod trong chế độ ăn thường được phản ánh qua bài tiết iod trong nước tiểu ở cấp độ quần thể.

Suy giảm chức năng thận có thể làm chậm loại bỏ iodide hoặc dược chất phóng xạ.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Iod ổn định không có một thời gian bán thải duy nhất có thể áp dụng cho mọi chế phẩm và mô cơ thể.

Iodine-131 có thời gian bán rã vật lý khoảng 8,02 ngày. Thời gian bán rã vật lý không đồng nghĩa thời gian bán thải sinh học vì sự đào thải còn phụ thuộc tuyến giáp và thận.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Không có một giá trị độ thanh thải chung cho mọi dạng iod. Độ thanh thải iodide phụ thuộc chức năng thận, lượng iod đưa vào, mức thu nhận của tuyến giáp, thai kỳ và bệnh tuyến giáp.

Với sodium iodide I-131, chức năng thận giảm có thể làm tăng thời gian lưu giữ và phơi nhiễm bức xạ, nên hoạt độ sử dụng phải được bác sĩ y học hạt nhân cân nhắc.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố ảnh hưởng gồm:

  • Dạng iodide, iodate, iod nguyên tố hay đồng vị phóng xạ.
  • Lượng iod trong chế độ ăn.
  • Tình trạng thiếu hoặc thừa iod trước đó.
  • Chức năng tuyến giáp và nồng độ TSH.
  • Thai kỳ và cho con bú.
  • Tuổi, đặc biệt giai đoạn sơ sinh.
  • Chức năng thận.
  • Thuốc kháng giáp, lithium, amiodarone và thuốc cản quang chứa iod.
  • Diện tích và tình trạng da khi sử dụng ngoài da.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Iod

Iod có thể thuộc nhiều nhóm tùy dạng:

  • Vi chất dinh dưỡng: phòng và khắc phục thiếu iod.
  • Chất bảo vệ tuyến giáp: kali iodid làm bão hòa tạm thời khả năng thu nhận iod của tuyến giáp trong sự cố iod phóng xạ.
  • Chất sát khuẩn: iod nguyên tố trong cồn iod được ghi nhãn là thuốc sát khuẩn sơ cứu.
  • Dược chất phóng xạ: sodium iodide I-131 tập trung tại mô tuyến giáp và tạo tác dụng điều trị bằng bức xạ.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Cơ chế phụ thuộc mục đích dùng:

  • Dinh dưỡng: iodide là nguyên liệu để tổng hợp T4 và T3.
  • Bảo vệ tuyến giáp khi có phóng xạ: liều kali iodid thích hợp làm tuyến giáp bão hòa iod ổn định, từ đó giảm thu nhận iod phóng xạ.
  • Sát khuẩn ngoài da: nhãn cồn iod 2% xác định chế phẩm là thuốc sát khuẩn sơ cứu; tác dụng và phạm vi dùng phụ thuộc đúng công thức sản phẩm.
  • Điều trị bằng I-131: tuyến giáp tập trung iod phóng xạ; bức xạ beta gây tổn thương có kiểm soát lên mô tuyến giáp.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Bổ sung đủ iod giúp duy trì tổng hợp hormone tuyến giáp bình thường. Khi iod thiếu nghiêm trọng, hormone tuyến giáp giảm, TSH tăng và có thể gây bướu cổ hoặc suy giáp.

Ngược lại, nạp iod quá mức có thể:

  • Ức chế tổng hợp hormone tuyến giáp và gây suy giáp ở người nhạy cảm.
  • Kích hoạt cường giáp do iod.
  • Gây bướu cổ hoặc viêm tuyến giáp.

Đáp ứng khác nhau tùy bệnh tuyến giáp nền, tuổi và tình trạng iod trước đó.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Iod

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Iod

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Iod

Các tương tác quan trọng gồm:

  • Thuốc kháng giáp như methimazole: iod liều cao có thể làm tăng tác dụng ức chế tuyến giáp và gây suy giáp.
  • Thuốc ức chế men chuyển: kali iodid có thể làm tăng nguy cơ tăng kali máu.
  • Thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hoặc amiloride: tăng nguy cơ tăng kali máu khi phối hợp kali iodid.
  • Lithium: có thể làm tăng nguy cơ suy giáp hoặc bướu cổ khi phơi nhiễm iod cao.
  • Amiodarone: chứa lượng iod lớn, có thể gây suy giáp hoặc cường giáp và làm thay đổi khả năng thu nhận iod phóng xạ.
  • Thuốc cản quang chứa iod và chế phẩm iod khác: có thể làm giảm khả năng hấp thu I-131 của tuyến giáp trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
  • Thuốc hormone tuyến giáp và thuốc kháng giáp: có thể cần tạm ngừng trước I-131 theo chỉ định của cơ sở y học hạt nhân.

Không tự ngừng bất kỳ thuốc tuyến giáp, amiodarone hoặc thuốc tim mạch nào trước khi xét nghiệm hay điều trị bằng iod phóng xạ.

Thắc mắc về hoạt chất Iod

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 2 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *