Diloxanide furoate là thuốc diệt amíp trong lòng ruột thuộc nhóm dẫn xuất dichloroacetamide. Thuốc chủ yếu được sử dụng để loại trừ Entamoeba histolytica còn khu trú trong lòng ruột, bao gồm người mang ký sinh trùng không có triệu chứng. Trong bệnh amíp có triệu chứng, viêm đại tràng xâm lấn hoặc áp xe gan do amíp, Diloxanide furoate không được dùng đơn độc mà thường được dùng sau thuốc tác động tại mô như metronidazole hoặc tinidazole.[3][4][8]
Tài liệu kê đơn lịch sử của Anh ghi nhận liều người lớn 500 mg, ngày 3 lần trong 10 ngày; liều trẻ em là 20 mg/kg/ngày chia 3 lần, nhưng viên 500 mg không phù hợp với trẻ dưới 25 kg.[1][2] Thuốc có thể gây đầy hơi, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, chóng mặt, ngứa hoặc phát ban.[1][2] Không nên tự dùng khi chưa xác nhận nhiễm E. histolytica vì xét nghiệm hình thái có thể nhầm với các loài Entamoeba không gây bệnh.[3][4]
Nội dung chính
- Diloxanide furoate là thuốc diệt amip trong lòng ruột, ít nhắm đến bệnh ngoài ruột.
- Hoạt chất thường được nhắc đến trong amip đường ruột hoặc giai đoạn loại trừ thể kén theo hướng dẫn.
- Cần dùng theo chỉ định và xét nghiệm/chẩn đoán phù hợp, không tự dùng cho tiêu chảy chưa rõ nguyên nhân.
- Có thể gây đầy hơi, buồn nôn, đau bụng, ngứa hoặc nổi ban ở một số người.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu có bệnh gan, thai kỳ, cho con bú, trẻ nhỏ sử dụng hoặc triệu chứng kéo dài.
Hoạt chất Diloxanide furoate là gì?
Diloxanide furoate là thuốc diệt amíp trong lòng ruột. Thuốc chủ yếu được dùng để loại trừ thể hoạt động hoặc dạng có khả năng tạo nang của Entamoeba histolytica còn nằm trong lòng ruột.[8][10]
Thuốc không đạt vai trò của một thuốc diệt amíp tại mô. Vì vậy, Diloxanide furoate không được dùng đơn độc cho viêm đại tràng amíp xâm lấn, áp xe gan do amíp hoặc bệnh amíp ngoài ruột.[3][4][8]
Diloxanide furoate
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Diloxanide furoate |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Diloxanide furoate |
| Tên chung quốc tế sửa đổi (INNM) | Diloxanide furoate |
| Tên IUPAC | [4-[(2,2-dichloroacetyl)-methylamino]phenyl] furan-2-carboxylate |
| Tên hóa học khác | 2,2-dichloro-4'-hydroxy-N-methylacetanilide 2-furoate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Diloxanide furoate còn được gọi là: * Diloxanide 2-furoate. Diloxanide là chất được giải phóng sau khi Diloxanide furoate bị thủy phân; hai tên không hoàn toàn đồng nghĩa về cấu trúc hóa học.[7][8] |
| Tên Latinh / tên dược điển | Diloxanidi furoas |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 3736-81-0 |
|---|---|
| UNII | YP4N72IW34 |
| PubChem CID | 19529 |
| RxNorm CUI | 23203 |
Dược động học của Diloxanide furoate
Diloxanide furoate được thủy phân phần lớn trong lòng ruột thành diloxanide và acid furoic. Diloxanide sau đó được hấp thu nhanh, liên hợp rộng rãi với acid glucuronic và hiện diện trong tuần hoàn chủ yếu dưới dạng glucuronide không hoạt tính.[8]
Khoảng 90% diloxanide được thải qua nước tiểu dưới dạng chất liên hợp glucuronide; khoảng 10% được thải qua phân dưới dạng diloxanide.[8]
Giai đoạn I: Hấp thu
Diloxanide furoate được hấp thu chậm từ đường tiêu hóa, giúp duy trì một phần thuốc trong lòng ruột. Sau khi ester bị thủy phân, diloxanide được hấp thu nhanh; thời gian đạt nồng độ đỉnh được ghi nhận khoảng 2 giờ sau khi uống.[8]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng của diloxanide được một chuyên khảo dược lý ghi nhận khoảng 90% sau khi Diloxanide furoate được thủy phân trong đường tiêu hóa.[8] Giá trị này đề cập phần diloxanide được hấp thu, không có nghĩa toàn bộ Diloxanide furoate nguyên dạng đạt tuần hoàn toàn thân.[8] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Dữ liệu đáng tin cậy về thể tích phân bố và tỷ lệ gắn protein huyết tương của Diloxanide furoate hoặc diloxanide ở người.
Diloxanide trong tuần hoàn tồn tại chủ yếu dưới dạng chất liên hợp glucuronide không hoạt tính.[8]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Diloxanide furoate được thủy phân trong lòng ruột thành:
- Diloxanide.
- Acid furoic.
Diloxanide được hấp thu sau đó liên hợp mạnh với acid glucuronic. Chuyên khảo ghi nhận khoảng 99% diloxanide trong tuần hoàn ở dạng glucuronide và khoảng 1% ở dạng tự do.[8]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng 90% diloxanide được thải nhanh qua nước tiểu dưới dạng chất chuyển hóa glucuronide. Khoảng 10% được thải qua phân dưới dạng diloxanide.[8]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải được xác minh trực tiếp từ nhãn hoặc tài liệu sản phẩm chính thức còn hiệu lực. Thời gian tác dụng khoảng 6 giờ được ghi nhận trong một chuyên khảo dược lý, nhưng không đồng nghĩa với thời gian bán thải.[8] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân hoặc độ thanh thải qua thận tiêu chuẩn để áp dụng trong thực hành lâm sàng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có khả năng ảnh hưởng đến mức độ phơi nhiễm hoặc độ an toàn gồm:
- Chức năng thận, vì phần lớn diloxanide được hấp thu được thải qua nước tiểu dưới dạng glucuronide.[8]
- Chức năng gan và khả năng liên hợp glucuronide, dù dữ liệu định lượng ở người suy gan còn hạn chế.[8]
- Dạng bào chế và khả năng chia liều chính xác ở trẻ em.
- Khả năng tuân thủ đủ liệu trình, vì tái nhiễm hoặc thất bại loại trừ ký sinh trùng có thể xảy ra.[8]
Mức độ ảnh hưởng cụ thể của suy gan, suy thận, tuổi cao hoặc thức ăn đến AUC và độ thanh thải.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Diloxanide furoate
Diloxanide furoate thuộc nhóm thuốc diệt amíp trong lòng ruột. Nhóm này tạo tác dụng chủ yếu tại đường tiêu hóa nhằm loại trừ E. histolytica còn tồn tại trong lòng ruột sau điều trị hoặc ở người mang ký sinh trùng không có triệu chứng.[5][6][8]
Khác với metronidazole hoặc tinidazole, Diloxanide furoate không được xem là thuốc có hiệu lực đầy đủ đối với ký sinh trùng đã xâm nhập mô.[8]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế phân tử chính xác của Diloxanide furoate chưa được xác định đầy đủ.[8][10]
Thuốc được cho là có tác dụng trực tiếp lên trophozoite E. histolytica trong lòng ruột, đặc biệt các trophozoite có khả năng phát triển thành nang. Những giả thuyết về tác động lên ribosome hoặc chuyển hóa của ký sinh trùng chưa đủ căn cứ để xem là cơ chế đã được xác lập.[8][10]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Diloxanide furoate có hoạt tính diệt amíp tại lòng ruột và giúp làm sạch tình trạng mang nang E. histolytica. Hiệu lực tại mô và đối với bệnh amíp ngoài ruột không đầy đủ.[8][10]
Dữ liệu hiện đại về mối liên hệ nồng độ – tác dụng, chỉ số dược lực học và cơ chế kháng thuốc.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Diloxanide furoate
Theo tài liệu kê đơn lịch sử của Anh, Diloxanide furoate được chỉ định điều trị:
- Bệnh amíp đường ruột cấp.
- Bệnh amíp đường ruột mạn.[1][2]
Trong thực hành chuyên môn, thuốc có vai trò trong:
- Người mang E. histolytica trong lòng ruột nhưng không có triệu chứng.
- Loại trừ E. histolytica còn trong lòng ruột sau khi đã dùng thuốc tác động tại mô cho bệnh amíp có triệu chứng hoặc ngoài ruột.[3][4][8]
Diloxanide furoate không nên dùng đơn độc cho áp xe gan do amíp hoặc bệnh amíp xâm lấn.[8]
Chỉ định được phê duyệt hiện hành tại Việt Nam.
Một số nghiên cứu cũ đã đánh giá Diloxanide furoate đơn độc hoặc phối hợp với metronidazole trong bệnh amíp có triệu chứng và giardiasis. Tuy nhiên, các ứng dụng ngoài bệnh amíp trong lòng ruột không được xem là chỉ định đã được xác lập rộng rãi.[10]
Vai trò hiện đại trong giardiasis, Blastocystis, Dientamoeba fragilis hoặc các bệnh ký sinh trùng khác.
Liều dùng và cách sử dụng
Các liều dưới đây được trích từ tài liệu kê đơn lịch sử và chỉ dùng để tham khảo chuyên môn. Không tự áp dụng khi chưa xác nhận nhiễm E. histolytica.[1][2]
Người lớn mắc bệnh amíp đường ruột
- 500 mg, uống 3 lần mỗi ngày trong 10 ngày.[1][2]
Trẻ em
- Tổng liều 20 mg/kg/ngày, chia thành 3 lần trong 10 ngày.[1][2][8]
- Viên 500 mg được ghi nhận là không phù hợp cho trẻ có cân nặng dưới 25 kg.[1][2]
- Một chuyên khảo cũ giới hạn tổng liều trẻ em tối đa 1,5 g/ngày.[8]
Bệnh amíp xâm lấn hoặc ngoài ruột
- Dùng thuốc tác động tại mô như metronidazole hoặc tinidazole trước hoặc theo phác đồ chuyên khoa, sau đó dùng một thuốc diệt amíp trong lòng ruột.[3][4][8]
- Không dùng Diloxanide furoate đơn độc.[8]
- Uống cùng bữa ăn để giảm kích ứng đường tiêu hóa.[8]
- Dùng đủ 10 ngày hoặc đúng thời gian được bác sĩ kê đơn.[1][2]
- Chia các liều tương đối đều trong ngày.
- Không uống gấp đôi để bù liều đã quên.[2]
- Không tự dùng cho tiêu chảy hoặc đau bụng chưa xác định nguyên nhân.
- Không dùng đơn độc cho áp xe gan do amíp hoặc lỵ amíp xâm lấn.[3][8]
- Cần xác nhận E. histolytica vì xét nghiệm kính hiển vi có thể không phân biệt được với E. dispar không gây bệnh.[3][4]
- Không tự nghiền hoặc chia viên 500 mg để ước tính liều cho trẻ nhỏ khi chưa có hướng dẫn của dược sĩ.
Có thể cần theo dõi:
- Số lần đi tiêu, đau bụng, sốt, máu trong phân và các biểu hiện mất nước.
- Tác dụng không mong muốn như đầy hơi, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, chóng mặt hoặc phát ban.[1][2]
- Dấu hiệu quá mẫn như mày đay, phù mặt, phù môi, khó nuốt hoặc khó thở.[2]
- Xét nghiệm phân hoặc PCR để xác nhận E. histolytica và đánh giá đáp ứng khi cần.[3][4]
- Hướng dẫn PHE năm 2017 khuyến nghị một mẫu phân kiểm tra sau khi hoàn tất điều trị 7 ngày trong bối cảnh quản lý tại Anh; việc áp dụng tại Việt Nam cần theo chỉ định chuyên khoa và khả năng xét nghiệm.[4]
Cảnh báo và lưu ý về Diloxanide furoate
Chống chỉ định được ghi nhận trong tài liệu sản phẩm lịch sử:
- Quá mẫn với Diloxanide furoate.
- Quá mẫn với bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.[1][2]
Tài liệu kê đơn lịch sử cũng chống chỉ định sử dụng sản phẩm trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú do chưa thiết lập được độ an toàn.[1][2]
Chống chỉ định của sản phẩm cụ thể đang lưu hành tại Việt Nam.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
- Đầy hơi hoặc trung tiện nhiều.
- Buồn nôn.
- Nôn.
- Tiêu chảy.
- Đau bụng hoặc co thắt bụng.
- Chán ăn.
- Đau đầu.
- Chóng mặt.
- Ngứa.
- Phát ban.
- Mày đay.[1][2][8]
Đầy hơi và buồn nôn được mô tả là các phản ứng gặp tương đối thường xuyên hơn trong chuyên khảo dược lý.[8]
Phản ứng nghiêm trọng nổi bật được ghi nhận là phản ứng quá mẫn, có thể biểu hiện:
- Phát ban lan rộng hoặc đỏ da.
- Ngứa hoặc mày đay.
- Phù mặt, môi, lưỡi hoặc họng.
- Khó nuốt.
- Khó thở.[2]
Khi có khó thở, phù vùng mặt – họng hoặc phát ban tiến triển nhanh, cần ngừng thuốc và được cấp cứu ngay.[2]
Dữ liệu hiện đại về tần suất phản vệ hoặc các biến cố nghiêm trọng hiếm gặp khác.
- Chỉ dùng sau khi đã xác nhận hoặc có căn cứ chuyên môn phù hợp về nhiễm E. histolytica.[3][4]
- Không dùng đơn độc cho bệnh amíp xâm lấn hoặc ngoài ruột.[8]
- Không tự lặp lại liệu trình nếu còn triệu chứng; cần đánh giá tái nhiễm, chẩn đoán sai hoặc nguyên nhân khác.
- Thận trọng nếu tiêu chảy nặng, có máu, sốt cao, đau bụng tăng, mất nước hoặc nghi áp xe gan.
- Viên 500 mg không phù hợp với trẻ dưới 25 kg theo tài liệu sản phẩm lịch sử.[1][2]
- Tránh dùng trong thai kỳ hoặc thời kỳ cho con bú theo nhãn lịch sử vì dữ liệu an toàn chưa được thiết lập.[1][2]
- Chóng mặt có thể ảnh hưởng khả năng lái xe và vận hành máy.[2]
- Tình trạng cấp phép và nguồn cung khác nhau đáng kể giữa các quốc gia.[5][9]
Tài liệu kê đơn lịch sử nhận định viên Diloxanide ít có khả năng gây nguy hiểm nghiêm trọng khi quá liều. Không có thuốc giải độc đặc hiệu; xử trí chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ.[1]
Tài liệu cũ đề cập rửa dạ dày sớm trong quá liều nặng, nhưng biện pháp này chỉ được cân nhắc bởi nhân viên y tế dựa trên thời điểm uống, lượng thuốc và nguy cơ hít sặc.[1]
Khi nghi ngờ quá liều:
- Không tự gây nôn.
- Liên hệ cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc.
- Mang theo vỏ hộp, tên thuốc và thông tin lượng đã uống.
- Theo dõi ý thức, hô hấp, tuần hoàn, nôn, tiêu chảy và phản ứng dị ứng.
Chuyên khảo dược lý hướng dẫn:
- Bảo quản trong bao bì đóng kín.
- Ưu tiên nhiệt độ 15–30°C.
- Tránh ánh sáng.
- Để ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em.[8]
Điều kiện bảo quản của từng sản phẩm phải tuân theo nhãn đã được cơ quan quản lý phê duyệt.
Đối tượng đặc biệt
Tài liệu kê đơn lịch sử ghi nhận liều trẻ em là 20 mg/kg/ngày, chia 3 lần trong 10 ngày.[1][2][8]
Viên Diloxanide furoate 500 mg không được xem là phù hợp cho trẻ dưới 25 kg vì khó cung cấp chính xác liều tính theo cân nặng.[1][2] WHO cũng ghi chú dạng viên 500 mg trong danh mục thuốc thiết yếu dành cho nhóm trên 25 kg.[5]
Không tự bẻ, nghiền hoặc chia viên để tính liều cho trẻ. Độ an toàn ở trẻ nhỏ và dạng bào chế phù hợp tại Việt Nam.
Tài liệu kê đơn năm 2014 ghi nhận không cần giảm liều chỉ vì tuổi cao.[1]
Tuy nhiên, dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt ở người cao tuổi còn hạn chế. Trước khi kê đơn cần đánh giá:
- Chức năng thận và gan.
- Khả năng nuốt thuốc.
- Mức độ mất nước.
- Bệnh đồng mắc.
- Các thuốc đang sử dụng.
- Nguy cơ chóng mặt và té ngã.
Độ an toàn của Diloxanide furoate trong thai kỳ chưa được xác lập đầy đủ. Tài liệu sản phẩm lịch sử của Furamide chống chỉ định sử dụng cho phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai.[1][2]
Một chuyên khảo cũ ghi nhận nghiên cứu trên chuột và thỏ không cho thấy độc tính phôi hoặc gây quái thai ở các liều được khảo sát, nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ trên người.[8] Dữ liệu động vật không đủ để kết luận thuốc an toàn cho thai phụ.[8]
Không tự dùng thuốc trong thai kỳ. Bác sĩ cần cân nhắc chẩn đoán, tuổi thai, mức độ bệnh và thuốc thay thế có dữ liệu an toàn phù hợp hơn.
Chưa xác định chắc chắn diloxanide có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Tài liệu sản phẩm lịch sử chống chỉ định sử dụng khi đang cho con bú do độ an toàn chưa được thiết lập.[1][2][8]
Người đang cho con bú không nên tự dùng. Việc lựa chọn thuốc cần do bác sĩ cân nhắc lợi ích điều trị, nguy cơ đối với trẻ và phương án thay thế.
Dữ liệu dược động học, độ an toàn và hướng dẫn điều chỉnh liều Diloxanide furoate ở người suy gan.
Do diloxanide được liên hợp rộng rãi với acid glucuronic, người suy gan cần được đánh giá thận trọng trước khi dùng.[8]
Dữ liệu hướng dẫn điều chỉnh liều theo mức lọc cầu thận.
Khoảng 90% diloxanide được hấp thu được đào thải qua nước tiểu dưới dạng glucuronide. Vì vậy, cần thận trọng ở người suy thận, dù chưa có bảng chỉnh liều được xác minh từ nhãn hiện hành.[8]
Chóng mặt là tác dụng không mong muốn được ghi nhận và có thể ảnh hưởng khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.[2]
Không lái xe, vận hành máy, làm việc trên cao hoặc thực hiện công việc cần phản xạ chính xác nếu xuất hiện chóng mặt, đau đầu, buồn nôn nhiều hoặc giảm tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Diloxanide furoate
Tài liệu kê đơn lịch sử ghi nhận chưa biết tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng rõ với Diloxanide furoate.[1]
Điều này không đồng nghĩa thuốc không có bất kỳ tương tác nào. Dữ liệu tương tác hiện đại với thuốc chống đông, thuốc chống động kinh, thuốc ảnh hưởng glucuronid hóa hoặc thuốc điều trị bệnh ký sinh trùng khác.
Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, dược liệu và thực phẩm bổ sung cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Diloxanide furoate
Diloxanide furoate là thuốc diệt amíp trong lòng ruột thuộc nhóm dẫn xuất dichloroacetamide. Thuốc được dùng để loại trừ Entamoeba histolytica còn nằm trong đường ruột, đặc biệt ở người mang ký sinh trùng không có triệu chứng hoặc sau điều trị bệnh amíp xâm lấn bằng thuốc tác động tại mô.[3][6][8]
Không được dùng đơn độc. Áp xe gan do amíp cần thuốc tác động tại mô như metronidazole hoặc tinidazole. Sau đó, người bệnh cần một thuốc diệt amíp trong lòng ruột để loại trừ E. histolytica còn trong ruột.[3][4][8]
Chuyên khảo dược lý khuyến nghị uống Diloxanide furoate cùng bữa ăn để giảm kích ứng đường tiêu hóa.[8]
Tài liệu lịch sử có liều trẻ em 20 mg/kg/ngày, chia 3 lần trong 10 ngày. Tuy nhiên, viên 500 mg không phù hợp với trẻ dưới 25 kg vì khó cung cấp liều chính xác.[1][2] Việc dùng cho trẻ phải theo chỉ định và tính liều của bác sĩ.[1][2]
WHO Electronic Essential Medicines List hiện vẫn liệt kê Diloxanide dạng viên 500 mg cho bệnh amíp.[5] Tuy nhiên, tình trạng lưu hành không đồng nhất giữa các quốc gia; một sản phẩm Furamide tại Ireland đã bị rút giấy phép từ năm 1999.[9] Tình trạng lưu hành tại Việt Nam.

