Iodoquinol, còn gọi là diiodohydroxyquinoline, là dẫn xuất 8-hydroxyquinoline chứa iốt có tác dụng diệt amíp trong lòng ruột. Thuốc được hấp thu kém qua đường tiêu hóa nên phần lớn tác dụng diễn ra tại lòng ruột. Trong bệnh amíp xâm lấn do Entamoeba histolytica, Iodoquinol không được dùng đơn độc; hướng dẫn CDC đề cập metronidazole hoặc tinidazole trước, sau đó dùng thuốc trong lòng ruột như Iodoquinol hoặc paromomycin để loại trừ ký sinh trùng còn lại.[2]
Liều uống lịch sử thường được ghi nhận là 630–650 mg, ngày 3 lần trong 20 ngày ở người lớn, nhưng sản phẩm uống Iodoquinol đã ngừng lưu hành tại Hoa Kỳ. FDA hiện xem các sản phẩm chứa Iodoquinol chưa có hồ sơ được phê duyệt là thuốc mới chưa được chấp thuận và đã yêu cầu các công ty liên quan ngừng phân phối từ năm 2024.[1][5][6]
Nội dung chính
- Iodoquinol là thuốc diệt amip trong lòng ruột, có chứa iod trong cấu trúc.
- Hoạt chất được nhắc đến trong một số nhiễm đơn bào đường ruột khi bác sĩ xác định phù hợp.
- Cần dùng theo đơn và không tự dùng kéo dài do có nguy cơ ảnh hưởng thần kinh hoặc tuyến giáp.
- Có thể gây buồn nôn, đau bụng, phát ban, ngứa hoặc rối loạn thị giác/thần kinh trong tình huống hiếm.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu có bệnh tuyến giáp, dị ứng iod, bệnh gan, bệnh mắt hoặc đang mang thai.
Hoạt chất Iodoquinol là gì?
Iodoquinol là thuốc diệt amíp trong lòng ruột thuộc nhóm 8-hydroxyquinoline chứa iốt. Thuốc tác động chủ yếu tại lòng ruột do hấp thu toàn thân kém.[6]
Iodoquinol không điều trị đầy đủ ký sinh trùng đã xâm nhập thành ruột, gan hoặc các cơ quan khác. Trong bệnh amíp có triệu chứng hoặc ngoài ruột, thuốc chỉ giữ vai trò thuốc trong lòng ruột dùng sau thuốc tác động tại mô.[2]
Iodoquinol
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Iodoquinol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Iodoquinol |
| Tên IUPAC | 5,7-diiodoquinolin-8-ol |
| Tên hóa học khác | 5,7-Diiodo-8-hydroxyquinoline |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Diiodohydroxyquinoline; diiodohydroxyquin; 5,7-diiodo-8-hydroxyquinoline; 5,7-diiodoquinolin-8-ol. Iodoquinol là tên USAN thường dùng, trong khi diiodohydroxyquinoline là tên được sử dụng trong hệ thống INN và ATC.[7][8] |
| Tên Latinh / tên dược điển | Iodoquinolum |
| Tên USAN | iodoquinol |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 83-73-8 |
|---|---|
| UNII | 63W7IE88K8 |
| PubChem CID | 3728 |
| RxNorm CUI | 3435 |
Dược động học của Iodoquinol
Iodoquinol được hấp thu kém và không đều qua đường tiêu hóa. Phần lớn liều uống lưu lại trong lòng ruột rồi được đào thải qua phân. Một phần thuốc có thể được hấp thu, thể hiện qua sự gia tăng iốt trong máu sau điều trị.[6]
Phần Iodoquinol được hấp thu có thể được liên hợp thành glucuronide hoặc sulfate và đào thải qua nước tiểu.[6]
Giai đoạn I: Hấp thu
Iodoquinol chỉ được hấp thu một phần và không ổn định qua đường tiêu hóa. Mức hấp thu thấp giúp tạo nồng độ thuốc chủ yếu trong lòng ruột, phù hợp với vai trò thuốc diệt amíp tại chỗ.[6]
Mặc dù hấp thu kém, thuốc vẫn có thể làm tăng nồng độ iốt trong máu và gây tác dụng không mong muốn toàn thân.[5][6]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của Iodoquinol đường uống chưa được xác định chắc chắn trong tài liệu chính thức hiện hành. Thuốc được mô tả là hấp thu kém qua đường tiêu hóa và phần lớn liều uống được thải qua phân.[6] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Dữ liệu định lượng về thể tích phân bố và tỷ lệ gắn protein huyết tương của Iodoquinol ở người.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy phần thuốc được hấp thu có thể phân bố vào mô. Iốt tự do có thể xuất hiện trong nước tiểu.[6]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Phần Iodoquinol được hấp thu có thể được chuyển hóa bằng phản ứng liên hợp glucuronide và sulfate.[6]
Thông tin đầy đủ về enzym chuyển hóa và tỷ lệ từng chất chuyển hóa ở người.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Iodoquinol không được hấp thu chủ yếu được đào thải qua phân. Các chất liên hợp glucuronide và sulfate của phần thuốc đã hấp thu được đào thải qua nước tiểu.[6]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải của Iodoquinol ở người chưa được xác định chắc chắn trong các nguồn chính thức được đối chiếu. Ảnh hưởng của Iodoquinol đối với iốt gắn protein và một số xét nghiệm chức năng tuyến giáp có thể kéo dài đến 6 tháng sau khi ngừng thuốc; khoảng thời gian này không phải là thời gian bán thải của thuốc.[5][6] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân hoặc độ thanh thải qua thận của Iodoquinol chưa được xác định đầy đủ để áp dụng trong thực hành lâm sàng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến mức độ phơi nhiễm hoặc nguy cơ tác dụng phụ gồm:
- Bệnh gan: được chuyên khảo AHFS xếp là chống chỉ định.[6]
- Bệnh thận: có thể làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn.[5]
- Bệnh tuyến giáp: làm tăng mức độ phức tạp khi đánh giá xét nghiệm và tác dụng của lượng iốt trong thuốc.[5][6]
- Bệnh mắt hoặc bệnh thần kinh có sẵn: có thể làm tăng hậu quả của độc tính trên thị giác và thần kinh.[5]
- Liều cao hoặc thời gian điều trị kéo dài: làm tăng nguy cơ viêm dây thần kinh thị giác, teo thị giác và bệnh lý thần kinh ngoại biên.[5][6]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Iodoquinol
Iodoquinol là thuốc diệt amíp tiếp xúc hoặc thuốc diệt amíp trong lòng ruột. Hoạt chất có tác dụng đối với thể hoạt động và thể nang của Entamoeba histolytica nằm trong lòng ruột.[6]
Thuốc không đạt nồng độ mô đáng tin cậy để điều trị bệnh amíp xâm lấn hoặc áp xe gan do amíp khi sử dụng đơn độc.[2][6]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế tác dụng chính xác của Iodoquinol chưa được xác định đầy đủ.[6]
Iodoquinol được xem là thuốc diệt amíp tiếp xúc, tác động chủ yếu lên Entamoeba histolytica trong lòng ruột. Một số giả thuyết cho rằng dẫn xuất 8-hydroxyquinoline có thể tạo phức với kim loại cần thiết cho chuyển hóa của ký sinh trùng, nhưng cơ chế này chưa được xác nhận đầy đủ để xem là kết luận tuyệt đối.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Iodoquinol có hoạt tính diệt amíp đối với thể trophozoite và thể nang Entamoeba histolytica trong lòng ruột. Việc loại trừ thể nang có thể liên quan đến sự tiêu diệt các trophozoite tạo nang.[6]
Dữ liệu hiện đại về mối liên hệ nồng độ – tác dụng, nồng độ ức chế tối thiểu và cơ chế kháng thuốc.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Iodoquinol
Vai trò được ghi nhận trong các chuyên khảo và hướng dẫn gồm:
- Điều trị bệnh amíp không triệu chứng hoặc nhiễm Entamoeba histolytica chỉ khu trú trong lòng ruột.[6]
- Thuốc trong lòng ruột dùng sau metronidazole hoặc tinidazole ở người mắc bệnh amíp đường ruột có triệu chứng hoặc bệnh amíp ngoài ruột.[2][6]
- Loại trừ ký sinh trùng còn tồn tại trong lòng ruột sau điều trị áp xe gan do amíp bằng thuốc tác động tại mô.[2]
Iodoquinol không nên được dùng đơn độc cho viêm đại tràng amíp xâm lấn hoặc áp xe gan do amíp.[2][6]
Chỉ định được phê duyệt hiện hành tại Việt Nam.
Các ứng dụng ngoài chỉ định hoặc có bằng chứng hạn chế gồm:
- Dientamoeba fragilis có triệu chứng: CDC ghi nhận Iodoquinol 650 mg, uống 3 lần/ngày trong 20 ngày đã cho thấy hiệu quả, nhưng không được FDA phê duyệt cho chỉ định này.[3]
- Blastocystis spp.: CDC cho biết Iodoquinol từng được sử dụng trong các báo cáo ca hoặc chuỗi ca nhỏ; ý nghĩa gây bệnh của Blastocystis và hiệu quả điều trị còn gây tranh luận.[4]
- Balantidiasis do Balantidium coli: được một số chuyên khảo đề cập như lựa chọn thay thế ngoài chỉ định.[6]
Các ứng dụng trên không nên tự áp dụng và không được trình bày như chỉ định đã được phê duyệt hiện hành.
Liều dùng và cách sử dụng
Các liều dưới đây là thông tin lịch sử hoặc thông tin từ chuyên khảo, không phải liều cá nhân hóa. Iodoquinol đường uống hiện không còn được lưu hành tại Hoa Kỳ.[1][6]
Bệnh amíp ở người lớn
- 630 mg hoặc 650 mg, uống 3 lần mỗi ngày trong 20 ngày.[5][6]
Bệnh amíp ở trẻ em
- 10–13,3 mg/kg mỗi lần, uống 3 lần mỗi ngày trong 20 ngày.[5]
- Cách trình bày tương đương trong chuyên khảo AHFS: tổng liều 30–40 mg/kg/ngày, chia 3 lần, tối đa khoảng 1,95–2 g/ngày, trong 20 ngày.[6]
Bệnh amíp có triệu chứng hoặc ngoài ruột
- Chỉ sử dụng Iodoquinol như thuốc trong lòng ruột sau khi đã điều trị bằng thuốc tác động tại mô như metronidazole hoặc tinidazole.[2][6]
Dientamoeba fragilis có triệu chứng ở người lớn – ngoài chỉ định
- 650 mg, uống 3 lần mỗi ngày trong 20 ngày theo thông tin CDC.[3]
Không tự áp dụng các liều trên, đặc biệt ở trẻ em, phụ nữ mang thai, người bệnh gan, thận, tuyến giáp, mắt hoặc thần kinh.
- Uống sau bữa ăn để giảm kích ứng đường tiêu hóa.[5][6]
- Dùng đủ liệu trình được bác sĩ chỉ định, ngay cả khi triệu chứng cải thiện sớm.[5][6]
- Không tự dùng Iodoquinol cho tiêu chảy chưa xác định nguyên nhân.[6]
- Không tự dùng đơn độc cho lỵ amíp nặng hoặc áp xe gan do amíp.[2][6]
- Nếu viên quá lớn, nguồn thông tin lịch sử cho phép nghiền và trộn với một lượng nhỏ thức ăn mềm; cần kiểm tra hướng dẫn của sản phẩm cụ thể trước khi thực hiện.[5][6]
- Báo cho bác sĩ nếu có bệnh mắt, gan, thận, tuyến giáp hoặc bệnh thần kinh.
- Báo cho cơ sở xét nghiệm nếu đang dùng hoặc đã dùng Iodoquinol trong vòng 6 tháng.[5][6]
Có thể cần theo dõi:
- Đáp ứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm phân khi cần.
- Thị lực, khả năng nhận biết màu sắc, đau mắt hoặc nhìn mờ.
- Dấu hiệu bệnh lý thần kinh ngoại biên như tê, đau, châm chích hoặc yếu tay chân.
- Dáng đi, khả năng phối hợp vận động và thăng bằng.
- Phản ứng quá mẫn như phát ban, mày đay, ngứa hoặc sưng vùng cổ.
- Chức năng gan và thận ở người có bệnh nền hoặc nguy cơ cao.
- Xét nghiệm tuyến giáp, đồng thời ghi nhận nguy cơ nhiễu do lượng iốt hữu cơ trong thuốc.[5][6]
Cảnh báo và lưu ý về Iodoquinol
Chống chỉ định được ghi nhận trong chuyên khảo AHFS gồm:
- Quá mẫn với iốt.
- Quá mẫn với Iodoquinol hoặc các dẫn xuất 8-hydroxyquinoline.
- Bệnh gan.[6]
Chống chỉ định của từng sản phẩm cụ thể có thể khác nhau. Do không có nhãn viên uống hiện hành được FDA phê duyệt, cần đối chiếu tài liệu pháp lý của sản phẩm tại quốc gia sử dụng.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
Thường gặp
- Tiêu chảy.
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Đau bụng hoặc co thắt bụng.[5]
Ít gặp
- Đau đầu.
- Ngứa vùng hậu môn.
- Sốt hoặc rét run.
- Phát ban, mày đay hoặc ngứa.
- Sưng vùng cổ.[5]
Phản ứng liên quan iốt
- Phản ứng da dạng trứng cá, mụn mủ, bóng nước hoặc iododerma.
- Ngứa, mày đay.
- Phì đại tuyến giáp hoặc biểu hiện iodism.[6]
Dùng liều cao hoặc kéo dài các dẫn xuất 8-hydroxyquinoline halogen hóa có thể gây:
- Viêm dây thần kinh thị giác.
- Teo dây thần kinh thị giác.
- Giảm hoặc mất thị lực.
- Đau mắt hoặc nhìn mờ.
- Bệnh lý thần kinh ngoại biên.
- Tê, đau, châm chích hoặc yếu tay chân.
- Vụng về, mất thăng bằng hoặc rối loạn phối hợp vận động.
- Yếu cơ tiến triển.[5][6]
Cần ngừng thuốc và được khám khẩn cấp nếu xuất hiện thay đổi thị lực, đau mắt, tê yếu chi, dáng đi không vững hoặc triệu chứng thần kinh tiến triển.[5][6]
- Không sử dụng kéo dài hoặc vượt liều tối đa do nguy cơ độc tính trên mắt và thần kinh.[5][6]
- Không dùng để điều trị tiêu chảy không đặc hiệu hoặc chưa xác định nguyên nhân.[6]
- Thận trọng ở người có bệnh mắt vì thuốc có thể gây hoặc làm nặng thêm tổn thương thị giác.[5]
- Thận trọng ở người có bệnh tuyến giáp do lượng iốt cao và nguy cơ nhiễu xét nghiệm.[5][6]
- Người bệnh gan không nên dùng theo chuyên khảo AHFS.[6]
- Người bệnh thận có thể có nguy cơ tác dụng phụ cao hơn.[5]
- Không dùng đơn độc trong bệnh amíp xâm lấn hoặc áp xe gan do amíp.[2]
- Việc sử dụng cần cân nhắc tình trạng Iodoquinol không còn sản phẩm uống được phê duyệt và lưu hành tại Hoa Kỳ.[1][6]
Dữ liệu hiện hành về biểu hiện và xử trí quá liều Iodoquinol còn hạn chế.
Quá liều hoặc dùng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ:
- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng.
- Phản ứng da liên quan iốt.
- Rối loạn chức năng tuyến giáp.
- Viêm hoặc teo dây thần kinh thị giác.
- Bệnh lý thần kinh ngoại biên.
- Rối loạn phối hợp vận động và yếu cơ.[5][6]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu được xác minh. Xử trí chủ yếu là ngừng thuốc, đánh giá thị lực và thần kinh, kiểm tra chức năng gan, thận, tuyến giáp, đồng thời điều trị hỗ trợ tại cơ sở y tế.
Không tự gây nôn khi nghi ngờ quá liều.
Theo chuyên khảo lịch sử:
- Bảo quản viên nén ở 15–30°C.
- Giữ trong bao bì đóng kín.
- Tránh nhiệt độ cao, độ ẩm và ánh sáng trực tiếp.
- Không để đông lạnh.
- Để thuốc ngoài tầm với của trẻ em.[5][6]
Điều kiện bảo quản của sản phẩm cụ thể phải tuân theo nhãn được cơ quan quản lý phê duyệt.
Đối tượng đặc biệt
Liều Iodoquinol ở trẻ em từng được tính theo cân nặng:
- 10–13,3 mg/kg mỗi lần, ngày 3 lần trong 20 ngày.[5]
- Tổng liều tương đương 30–40 mg/kg/ngày, chia 3 lần; không vượt quá khoảng 1,95–2 g/ngày.[6]
Không tự tính liều hoặc sử dụng công thức pha chế không có nhãn được phê duyệt cho trẻ. Paromomycin có thể được ưu tiên hơn Iodoquinol ở trẻ em trong một số hướng dẫn hoặc chuyên khảo do hồ sơ sử dụng phù hợp hơn.[6]
Không có dữ liệu đầy đủ để xác định người cao tuổi đáp ứng khác người trẻ hoặc cần một phác đồ liều riêng.
Trước khi kê đơn cần đánh giá chức năng gan, thận, tuyến giáp, thị lực, bệnh lý thần kinh, nguy cơ té ngã và thuốc đang dùng. Nguy cơ tác dụng phụ có thể tăng nếu người bệnh có suy giảm chức năng cơ quan.[5][6]
Dữ liệu về Iodoquinol ở phụ nữ mang thai còn hạn chế. Phân loại thai kỳ C từng được ghi nhận trong tài liệu lịch sử, nhưng hệ thống phân loại chữ cái này không còn được FDA sử dụng cho nhãn thuốc mới.[6]
Chưa có đủ nghiên cứu có kiểm soát để kết luận thuốc an toàn cho thai nhi. Paromomycin có thể được ưu tiên hơn Iodoquinol ở phụ nữ mang thai khi cần thuốc diệt amíp trong lòng ruột.[6]
Không tự dùng Iodoquinol trong thai kỳ. Quyết định điều trị phải dựa trên chẩn đoán xác định và đánh giá lợi ích – nguy cơ của bác sĩ.
Chưa xác định Iodoquinol có được bài tiết vào sữa mẹ hay không và độ an toàn ở trẻ bú mẹ chưa được thiết lập.[6]
Do thuốc chứa lượng iốt hữu cơ cao và có khả năng gây độc tính trên tuyến giáp, mắt hoặc hệ thần kinh, người đang cho con bú không nên tự dùng. Cần cân nhắc thuốc thay thế có dữ liệu an toàn phù hợp hơn.
Bệnh gan được chuyên khảo AHFS liệt kê là chống chỉ định của Iodoquinol.[6]
Không có phác đồ giảm liều được xác minh để làm cho thuốc an toàn ở người suy gan. Người bệnh gan không nên tự sử dụng Iodoquinol.
Dữ liệu dược động học và hướng dẫn điều chỉnh liều ở người suy thận chưa đầy đủ.
Mayo Clinic ghi nhận người mắc bệnh thận có thể tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn khi dùng Iodoquinol.[5]
Cần cân nhắc thuốc thay thế và theo dõi chức năng thận nếu bác sĩ quyết định sử dụng trong hoàn cảnh đặc biệt.
Iodoquinol có thể gây nhìn mờ, giảm thị lực, đau mắt, chóng mặt, vụng về hoặc mất thăng bằng.[5][6]
Không lái xe, vận hành máy móc, làm việc trên cao hoặc thực hiện công việc cần thị lực chính xác nếu xuất hiện các triệu chứng này. Thay đổi thị lực cần được khám khẩn cấp.
Tương tác thuốc của Iodoquinol
Tương tác thuốc – thuốc có ý nghĩa lâm sàng được xác minh đầy đủ.
Tương tác quan trọng nhất được ghi nhận là tương tác với xét nghiệm:
- Iodoquinol chứa lượng lớn iốt hữu cơ và có thể làm tăng iốt gắn protein trong huyết thanh.
- Thuốc có thể gây sai lệch một số xét nghiệm chức năng tuyến giáp.
- Ảnh hưởng có thể kéo dài đến 6 tháng sau khi ngừng Iodoquinol.[5][6]
Người bệnh cần thông báo với bác sĩ, dược sĩ và cơ sở xét nghiệm về tất cả thuốc đang sử dụng và việc đã từng dùng Iodoquinol.
Thắc mắc về hoạt chất Iodoquinol
Iodoquinol là thuốc diệt amíp trong lòng ruột thuộc nhóm dẫn xuất 8-hydroxyquinoline chứa iốt. Thuốc hấp thu kém qua đường tiêu hóa và chủ yếu tác động lên Entamoeba histolytica trong lòng ruột.[6]
Không được dùng đơn độc. Áp xe gan do amíp cần thuốc tác động tại mô như metronidazole hoặc tinidazole. Sau đó, bác sĩ có thể dùng thuốc trong lòng ruột như Iodoquinol hoặc paromomycin để loại trừ ký sinh trùng còn lại trong ruột.[2]
Các chuyên khảo lịch sử hướng dẫn uống Iodoquinol sau bữa ăn để giảm buồn nôn, nôn và khó chịu ở bụng.[5][6]
Có. Iodoquinol chứa lượng iốt hữu cơ cao và có thể làm tăng iốt gắn protein trong huyết thanh, từ đó làm sai lệch một số xét nghiệm tuyến giáp. Ảnh hưởng có thể kéo dài đến 6 tháng sau khi ngừng thuốc.[5][6]
Không có sản phẩm Iodoquinol uống đang lưu hành được chuyên khảo hiện hành ghi nhận tại Hoa Kỳ. FDA thông báo các sản phẩm chứa Iodoquinol không có đơn đăng ký thuốc mới được phê duyệt là thuốc chưa được chấp thuận và các công ty được liên hệ đã ngừng phân phối vào năm 2024.[1][6]

