Nitazoxanide là thuốc kháng đơn bào tổng hợp thuộc nhóm thiazolide. Theo nhãn thuốc tại Hoa Kỳ, thuốc được chỉ định điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum. Hỗn dịch uống được sử dụng cho người bệnh từ 1 tuổi trở lên, trong khi viên nén 500 mg được dùng cho người từ 12 tuổi trở lên.[1][2]
Nitazoxanide được chuyển hóa nhanh thành tizoxanide có hoạt tính. Chất chuyển hóa này tác động vào phản ứng vận chuyển electron phụ thuộc enzym pyruvate:ferredoxin oxidoreductase, cần thiết cho chuyển hóa năng lượng kỵ khí của ký sinh trùng.[1] Thuốc phải được uống cùng thức ăn vì thức ăn làm tăng đáng kể mức phơi nhiễm của các chất chuyển hóa.[1] Hiệu quả đối với cryptosporidiosis ở người nhiễm HIV hoặc suy giảm miễn dịch chưa được chứng minh rõ.[1][3] Không nên tự dùng Nitazoxanide cho mọi trường hợp tiêu chảy vì nguyên nhân có thể là virus, vi khuẩn, ký sinh trùng khác hoặc bệnh lý không nhiễm trùng.
Nội dung chính
- Nitazoxanide là thuốc kháng ký sinh trùng, chủ yếu được nhắc đến trong nhiễm trùng đường ruột.
- Hoạt chất thường liên quan đến tiêu chảy do Giardia hoặc Cryptosporidium khi có chẩn đoán phù hợp.
- Cần dùng theo hướng dẫn và bù nước đúng cách; không tự dùng cho tiêu chảy nặng hoặc kéo dài.
- Có thể gây đau bụng, buồn nôn, đau đầu, đổi màu nước tiểu hoặc phản ứng dị ứng.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu có suy giảm miễn dịch, bệnh gan thận, sốt cao, phân máu, thai kỳ hoặc trẻ nhỏ.
Hoạt chất Nitazoxanide là gì?
Nitazoxanide là thuốc kháng đơn bào dùng đường uống, được phê duyệt tại Hoa Kỳ để điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum.[1][2]
Thuốc không phải là thuốc điều trị chung cho mọi trường hợp tiêu chảy. Trước khi dùng cần đánh giá nguyên nhân, mức độ mất nước, độ tuổi, tình trạng miễn dịch và các bệnh lý đi kèm.[3][4]
Nitazoxanide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Nitazoxanide |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Nitazoxanide |
| Tên IUPAC | [2-[(5-nitro-1,3-thiazol-2-yl)carbamoyl]phenyl] acetate |
| Tên hóa học khác | Benzamide, 2-(acetyloxy)-N-(5-nitro-2-thiazolyl)- | 2-(Acetolyloxy)-N-(5-nitro-2-thiazolyl)benzamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên hóa học theo nhãn Hoa Kỳ: 2-acetyloxy-N-(5-nitro-2-thiazolyl)benzamide.[1] Tizoxanide, còn gọi là desacetyl-nitazoxanide, là chất chuyển hóa có hoạt tính của Nitazoxanide, không phải tên đồng nghĩa hoàn toàn của hoạt chất ban đầu.[1] |
| Tên viết tắt | NTZ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Nitazoxanidum |
| Tên USAN | nitazoxanide |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 55981-09-4 |
|---|---|
| UNII | SOA12P041N |
| PubChem CID | 41684 |
| RxNorm CUI | 31819 |
Dược động học của Nitazoxanide
Sau khi uống, Nitazoxanide được thủy phân nhanh thành chất chuyển hóa có hoạt tính tizoxanide. Nitazoxanide nguyên dạng không được phát hiện trong huyết tương. Tizoxanide tiếp tục được liên hợp, chủ yếu qua glucuronid hóa thành tizoxanide glucuronide.[1]
Tizoxanide gắn protein huyết tương trên 99%. Khoảng hai phần ba liều uống được đào thải qua phân và khoảng một phần ba qua nước tiểu.[1]
Giai đoạn I: Hấp thu
Nitazoxanide được chuyển hóa nhanh đến mức hoạt chất nguyên dạng không được phát hiện trong huyết tương sau khi uống. Ở người lớn dùng một viên 500 mg cùng thức ăn, tizoxanide thường đạt nồng độ đỉnh sau khoảng 3 giờ và tizoxanide glucuronide sau khoảng 4,5 giờ.[1]
Thức ăn làm tăng gần gấp đôi AUC và tăng khoảng 50% nồng độ đỉnh của các chất chuyển hóa sau khi dùng viên nén. Với hỗn dịch, thức ăn làm tăng AUC khoảng 45–50%.[1]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của Nitazoxanide. Hỗn dịch uống không tương đương sinh học với viên nén. Sinh khả dụng tương đối của hỗn dịch so với viên nén được ghi nhận khoảng 70%.[1] Vì vậy, không nên tự quy đổi hàm lượng giữa hai dạng bào chế.[1][2] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Tizoxanide, chất chuyển hóa có hoạt tính chính, gắn với protein huyết tương trên 99%.[1]
Thể tích phân bố biểu kiến và mức độ thấm vào từng mô ở người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Nitazoxanide được thủy phân nhanh thành tizoxanide, còn gọi là desacetyl-nitazoxanide. Tizoxanide sau đó được liên hợp, chủ yếu bằng phản ứng glucuronid hóa, tạo tizoxanide glucuronide.[1]
Các nghiên cứu in vitro cho thấy tizoxanide không ức chế đáng kể enzym cytochrome P450.[1]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Tizoxanide được đào thải qua nước tiểu, mật và phân. Tizoxanide glucuronide được bài tiết qua nước tiểu và mật. Khoảng hai phần ba liều Nitazoxanide uống được đào thải qua phân và khoảng một phần ba qua nước tiểu.[1]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải chính xác của Nitazoxanide, tizoxanide và tizoxanide glucuronide không được công bố trong nhãn Hoa Kỳ được đối chiếu.[1] Không nên dựa trên các giá trị bán thải từ nguồn không chính thức để tự điều chỉnh khoảng cách liều. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân tiêu chuẩn của Nitazoxanide hoặc tizoxanide áp dụng cho thực hành lâm sàng. Nhãn Hoa Kỳ không cung cấp giá trị độ thanh thải dùng để tự tính hoặc hiệu chỉnh liều.[1] |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố đã được xác minh gồm:
- Thức ăn: làm tăng đáng kể mức phơi nhiễm của tizoxanide và tizoxanide glucuronide.[1]
- Dạng bào chế: hỗn dịch có sinh khả dụng tương đối khoảng 70% so với viên nén và hai dạng không tương đương sinh học.[1]
- Độ tuổi: liều và dạng dùng khác nhau giữa nhóm 1–3 tuổi, 4–11 tuổi và từ 12 tuổi trở lên.[1]
- Suy gan hoặc suy thận: dược động học chưa được nghiên cứu đầy đủ.[1]
- Thuốc gắn protein mạnh: có thể cạnh tranh vị trí gắn với tizoxanide.[1]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Nitazoxanide
Nitazoxanide thuộc nhóm thiazolide và được phân loại là thuốc kháng đơn bào. Nitazoxanide cùng chất chuyển hóa tizoxanide có hoạt tính in vitro đối với:
- Thể sporozoite và oocyst của Cryptosporidium parvum.
- Thể trophozoite của Giardia lamblia.[1]
Hiện chưa có phương pháp thử độ nhạy tiêu chuẩn dùng thường quy trong phòng xét nghiệm lâm sàng đối với Giardia lamblia và Cryptosporidium parvum.[1]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Tác dụng kháng đơn bào của Nitazoxanide được cho là liên quan đến việc cản trở phản ứng vận chuyển electron phụ thuộc enzym pyruvate:ferredoxin oxidoreductase, viết tắt là PFOR. Phản ứng này cần thiết cho chuyển hóa năng lượng kỵ khí của ký sinh trùng.[1]
PFOR của Giardia lamblia có thể trực tiếp khử Nitazoxanide thông qua quá trình chuyển electron. Tuy nhiên, nhãn thuốc lưu ý đây có thể không phải là cơ chế tác dụng duy nhất.[1]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Nitazoxanide và chất chuyển hóa tizoxanide ức chế sự phát triển của Giardia lamblia và Cryptosporidium parvum trong điều kiện in vitro.[1]
Khả năng xuất hiện và cơ chế kháng Nitazoxanide ở Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum chưa được nghiên cứu đầy đủ.[1]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Nitazoxanide
Theo nhãn Hoa Kỳ, Nitazoxanide được chỉ định điều trị:
- Tiêu chảy do Giardia lamblia.
- Tiêu chảy do Cryptosporidium parvum.[1][2]
Hỗn dịch uống được chỉ định cho người từ 1 tuổi trở lên. Viên nén 500 mg được chỉ định cho người từ 12 tuổi trở lên.[1]
Đối với cryptosporidiosis, chỉ định và dữ liệu hiệu quả chủ yếu áp dụng cho người có hệ miễn dịch bình thường. Thuốc chưa được chứng minh hiệu quả ở người nhiễm HIV hoặc suy giảm miễn dịch.[1][3]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều sau đây được trích từ nhãn ALINIA và nhãn Nitazoxanide Tablets tại Hoa Kỳ, chỉ dùng để tham khảo chuyên môn. Không tự áp dụng khi chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá.[1][2]
Điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum
- Trẻ từ 1–3 tuổi: 100 mg, tương đương 5 mL hỗn dịch 100 mg/5 mL, uống mỗi 12 giờ cùng thức ăn trong 3 ngày.
- Trẻ từ 4–11 tuổi: 200 mg, tương đương 10 mL hỗn dịch 100 mg/5 mL, uống mỗi 12 giờ cùng thức ăn trong 3 ngày.
- Người từ 12 tuổi trở lên: 500 mg, tương đương một viên 500 mg hoặc 25 mL hỗn dịch 100 mg/5 mL, uống mỗi 12 giờ cùng thức ăn trong 3 ngày.[1][2]
Viên nén 500 mg không được dùng cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống vì hàm lượng trong một viên vượt quá liều khuyến cáo cho nhóm tuổi này. Viên nén và hỗn dịch không tương đương sinh học nên không tự thay thế theo thể tích hoặc số viên.[1][2]
- Uống Nitazoxanide cùng thức ăn để đạt mức hấp thu phù hợp.[1]
- Dùng đúng mỗi 12 giờ và đủ thời gian theo đơn.
- Lắc kỹ hỗn dịch trước mỗi lần uống.[1]
- Dùng dụng cụ đo liều chuyên dụng; không sử dụng thìa ăn thông thường.
- Không dùng viên nén 500 mg cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống.[1]
- Không tự đổi giữa viên nén và hỗn dịch vì hai dạng không tương đương sinh học.[1]
- Hỗn dịch sau pha chỉ được bảo quản trong 7 ngày ở nhiệt độ phòng; phần còn lại phải bỏ sau thời hạn này.[1]
- Bù nước và điện giải vẫn là biện pháp quan trọng khi bị tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai.[4]
Trong quá trình điều trị nên theo dõi:
- Số lần đi tiêu, tính chất phân và mức độ cải thiện triệu chứng.
- Dấu hiệu mất nước như khát nhiều, tiểu ít, khô miệng, chóng mặt hoặc lừ đừ.
- Đau bụng, buồn nôn, đau đầu hoặc nước tiểu đổi màu.
- Phát ban, mày đay, khó thở hoặc các dấu hiệu gợi ý quá mẫn.[1]
- Tác dụng không mong muốn khi dùng đồng thời warfarin hoặc thuốc gắn protein mạnh có khoảng điều trị hẹp.[1]
Với cryptosporidiosis, CDC cho biết có thể cân nhắc xét nghiệm lại phân ít nhất 1 tuần sau liều cuối nếu triệu chứng không cải thiện. Triệu chứng kéo dài cũng có thể do tái nhiễm hoặc nguyên nhân khác.[3]
Với giardiasis dai dẳng, CDC khuyến nghị xác nhận còn nhiễm bằng ba mẫu phân lấy vào các ngày khác nhau trước khi thay đổi phác đồ.[4]
Cảnh báo và lưu ý về Nitazoxanide
Chống chỉ định Nitazoxanide ở người có tiền sử quá mẫn với:
- Nitazoxanide.
- Bất kỳ thành phần nào trong công thức của sản phẩm.[1][2]
Các chống chỉ định bổ sung có thể khác theo nhãn của từng sản phẩm tại Việt Nam.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp với tỷ lệ từ 2% trở lên trong các thử nghiệm có đối chứng gồm:
- Đau bụng.
- Đau đầu.
- Nước tiểu đổi màu.
- Buồn nôn.[1][2]
Các phản ứng được báo cáo sau khi thuốc lưu hành gồm:
- Tiêu chảy.
- Trào ngược dạ dày – thực quản.
- Chóng mặt.
- Khó thở.
- Phát ban.
- Mày đay.[1][2]
Tần suất chính xác của các phản ứng sau lưu hành chưa thể xác định do dữ liệu được báo cáo tự nguyện.[1]
Nhãn thuốc không cung cấp danh sách riêng về các phản ứng nghiêm trọng có tần suất xác định. Tuy nhiên, cần ngừng thuốc và đi khám ngay nếu xuất hiện:
- Khó thở.
- Mày đay lan rộng.
- Phù mặt, môi, lưỡi hoặc họng.
- Phát ban tiến triển nhanh.
- Chóng mặt nặng hoặc ngất.
- Tiêu chảy nặng, mất nước hoặc không cải thiện.[1]
Khó thở, mày đay và phát ban đã được ghi nhận trong dữ liệu sau lưu hành và có thể là dấu hiệu của phản ứng quá mẫn cần đánh giá khẩn cấp.[1]
- Không dùng viên nén 500 mg cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống.[1]
- Không sử dụng cho trẻ dưới 1 tuổi vì độ an toàn và hiệu quả chưa được nghiên cứu.[1]
- Hiệu quả điều trị Cryptosporidium ở người nhiễm HIV hoặc suy giảm miễn dịch chưa được chứng minh.[1][3]
- Dược động học ở người suy gan hoặc suy thận chưa được nghiên cứu.[1]
- Thận trọng khi dùng đồng thời warfarin hoặc thuốc gắn protein mạnh có khoảng điều trị hẹp.[1]
- Cần bù nước và đánh giá nguyên nhân nếu tiêu chảy nặng, kéo dài, có máu, sốt cao hoặc dấu hiệu mất nước.
- Không tự kéo dài liệu trình hoặc lặp lại nhiều đợt điều trị khi chưa xác nhận còn nhiễm ký sinh trùng.
Thông tin về quá liều Nitazoxanide còn hạn chế. Trong nghiên cứu trên người tình nguyện khỏe mạnh, liều uống đơn đến 4.000 mg không gây tác dụng bất lợi đáng kể, nhưng dữ liệu này không chứng minh liều cao là an toàn để tự sử dụng.[1]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Khi quá liều, người bệnh cần được theo dõi và điều trị triệu chứng, hỗ trợ tại cơ sở y tế. Rửa dạ dày có thể được cân nhắc nếu người bệnh đến sớm sau khi uống, nhưng chỉ do nhân viên y tế thực hiện.[1]
Do tizoxanide gắn protein trên 99,9%, lọc máu ít có khả năng làm giảm đáng kể nồng độ thuốc trong huyết tương.[1]
Theo nhãn Hoa Kỳ:
- Bảo quản viên nén ở 25°C; cho phép dao động từ 15–30°C.
- Bảo quản bột chưa pha ở 25°C; cho phép dao động từ 15–30°C.
- Hỗn dịch sau pha có thể bảo quản trong 7 ngày ở nhiệt độ phòng.
- Bỏ phần hỗn dịch không sử dụng sau 7 ngày.
- Đậy kín chai và lắc kỹ trước mỗi lần dùng.[1]
Điều kiện bảo quản của sản phẩm tại Việt Nam phải tuân theo nhãn được phê duyệt của sản phẩm đó.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của hỗn dịch Nitazoxanide đã được xác lập cho trẻ từ 1–11 tuổi trong điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum.[1]
- Trẻ 1–3 tuổi: dùng hỗn dịch theo liều 100 mg mỗi 12 giờ.
- Trẻ 4–11 tuổi: dùng hỗn dịch theo liều 200 mg mỗi 12 giờ.
- Từ 12 tuổi: có thể dùng viên 500 mg hoặc hỗn dịch theo liều tương ứng.
- Trẻ dưới 1 tuổi: chưa được nghiên cứu đầy đủ.
- Không dùng viên 500 mg cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống.[1][2]
Liều trẻ em cần được đo chính xác bằng dụng cụ định liều và chỉ áp dụng theo đơn thuốc.
Các nghiên cứu lâm sàng không có đủ số người từ 65 tuổi trở lên để xác định họ có đáp ứng khác người trẻ hay không.[1]
Khi kê đơn cho người cao tuổi, cần xem xét chức năng gan, thận, tim, bệnh đồng mắc và các thuốc đang sử dụng, đặc biệt thuốc chống đông hoặc thuốc có khoảng điều trị hẹp.[1]
Chưa có dữ liệu đầy đủ về việc sử dụng Nitazoxanide ở phụ nữ mang thai để xác định nguy cơ liên quan đến thuốc.[1]
Trong nghiên cứu sinh sản trên chuột và thỏ, không ghi nhận tác dụng gây quái thai hoặc độc tính trên thai ở mức phơi nhiễm được nghiên cứu. Tuy nhiên, dữ liệu động vật không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ ở người.[1]
Nitazoxanide chỉ nên được sử dụng trong thai kỳ khi bác sĩ đánh giá lợi ích điều trị vượt trội nguy cơ tiềm ẩn. Mất nước do tiêu chảy cũng có thể gây nguy hiểm cho thai phụ và cần được xử trí kịp thời.[1][4]
Chưa có thông tin về:
- Nitazoxanide hoặc chất chuyển hóa trong sữa mẹ.
- Ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ.
- Ảnh hưởng đối với quá trình tiết sữa.[1]
Cần cân nhắc lợi ích của việc cho con bú, nhu cầu điều trị của người mẹ và nguy cơ tiềm ẩn đối với trẻ. Không tự dùng thuốc trong thời kỳ cho con bú.[1]
Dược động học của Nitazoxanide ở người suy gan chưa được nghiên cứu đầy đủ.[1]
Không có hướng dẫn điều chỉnh liều được xác minh trong nhãn Hoa Kỳ. Người suy gan cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng; liều và theo dõi cụ thể.
Dược động học của Nitazoxanide ở người suy thận chưa được nghiên cứu đầy đủ.[1]
Không có hướng dẫn điều chỉnh liều cụ thể được xác minh trong nhãn Hoa Kỳ. Do tizoxanide gắn protein rất mạnh, lọc máu ít có khả năng loại bỏ đáng kể thuốc.[1]
Liều ở từng mức độ suy thận.
Chóng mặt đã được báo cáo sau khi Nitazoxanide lưu hành.[1]
Nếu xuất hiện chóng mặt, đau đầu nhiều, mệt hoặc giảm khả năng tập trung, người bệnh không nên lái xe, vận hành máy móc hoặc làm công việc có nguy cơ cao cho đến khi triệu chứng hết.
Tương tác thuốc của Nitazoxanide
Tizoxanide gắn protein huyết tương trên 99,9%. Khi Nitazoxanide được dùng cùng các thuốc cũng gắn protein mạnh và có khoảng điều trị hẹp, có thể xảy ra cạnh tranh vị trí gắn protein.[1][2]
Ví dụ được nhãn thuốc nêu là warfarin. Khi phối hợp, cần theo dõi chặt các dấu hiệu bất lợi và các chỉ số liên quan theo chỉ định của bác sĩ.[1]
Nghiên cứu in vitro cho thấy tizoxanide không ức chế đáng kể các enzym cytochrome P450. Tuy nhiên, điều này không loại trừ mọi tương tác lâm sàng.[1]
Thắc mắc về hoạt chất Nitazoxanide
Nitazoxanide là thuốc kháng đơn bào thuộc nhóm thiazolide. Thuốc được phê duyệt tại Hoa Kỳ để điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum.[1][2]
Viên Nitazoxanide 500 mg được chỉ định cho người từ 12 tuổi trở lên để điều trị tiêu chảy do Giardia lamblia hoặc Cryptosporidium parvum.[1][2]
Thuốc không được dùng cho mọi trường hợp tiêu chảy và không nên tự uống khi chưa xác định nguyên nhân.
Nitazoxanide phải được uống cùng thức ăn. Thức ăn làm tăng đáng kể mức hấp thu của tizoxanide và tizoxanide glucuronide, là các chất chuyển hóa được đo trong huyết tương.[1]
Có thể dùng hỗn dịch uống cho trẻ từ 1 tuổi theo liều phù hợp độ tuổi. Trẻ dưới 1 tuổi chưa được nghiên cứu đầy đủ. Viên nén 500 mg không dùng cho trẻ từ 11 tuổi trở xuống vì hàm lượng trong một viên vượt quá liều khuyến cáo.[1][2]
Hiệu quả chưa được chứng minh. Nhãn thuốc và CDC cho biết Nitazoxanide không cho thấy ưu thế so với giả dược trong điều trị tiêu chảy do Cryptosporidium ở người nhiễm HIV hoặc suy giảm miễn dịch.[1][3]
Nhóm người bệnh này cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và điều trị theo hướng dẫn dành cho nhiễm trùng cơ hội.[3]

