Glucose, còn được gọi là dextrose hoặc D-glucose, là một đường đơn được tế bào sử dụng làm nguồn năng lượng. Trong y khoa, glucose có thể được dùng đường uống để xử trí hạ đường huyết ở người còn tỉnh và nuốt được; dùng truyền tĩnh mạch để cung cấp nước, năng lượng hoặc làm dung môi cho thuốc tương hợp; và được phối hợp trong công thức dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa. Dung dịch glucose có nhiều nồng độ, vì vậy chỉ định, đường truyền và tốc độ sử dụng không giống nhau. Dung dịch đậm đặc có thể gây tăng đường huyết, tăng áp lực thẩm thấu, tổn thương tĩnh mạch, rối loạn điện giải hoặc quá tải dịch nếu sử dụng không phù hợp. Người bệnh không nên tự tiêm, tự truyền hoặc tự điều chỉnh lượng glucose dựa trên thông tin chung; liều thực tế phải được xác định theo đường huyết, tuổi, cân nặng, tình trạng chuyển hóa và bệnh kèm theo.
Nội dung chính
- Bản chất: Glucose (dextrose) là D-glucose, một monosaccharide và nguồn năng lượng sinh lý của cơ thể.
- Công dụng chính: Xử trí hạ đường huyết, cung cấp carbohydrate và nước, làm dung môi pha thuốc tương hợp, thành phần của dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa.
- Đường dùng: Đường uống đối với một số chế phẩm; truyền hoặc tiêm tĩnh mạch đối với các chế phẩm vô khuẩn chuyên dụng.
- Nguy cơ quan trọng: Tăng đường huyết, tăng áp lực thẩm thấu, hạ natri máu, rối loạn kali và phosphat, quá tải dịch, viêm hoặc huyết khối tĩnh mạch.
- Lưu ý: Không uống dung dịch dành cho truyền tĩnh mạch; không tự tiêm hoặc tự truyền glucose tại nhà.
- Theo dõi: Đường huyết, điện giải, cân bằng dịch, chức năng thần kinh và vị trí truyền.
Hoạt chất Glucose (Dextrose) là gì?
Glucose (dextrose) là D-glucose, một loại đường đơn đóng vai trò cơ chất tạo năng lượng quan trọng của cơ thể. Trong điều trị, glucose được dùng để nâng đường huyết, cung cấp carbohydrate, bổ sung nước và làm thành phần của dịch truyền hoặc dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa. 13
Glucose (Dextrose)
INN Glucose; Dextrose; D-glucose
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Glucose (Dextrose) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Glucose; Dextrose; D-glucose |
| Tên IUPAC | (3R,4S,5S,6R)-6-(hydroxymethyl)oxane-2,3,4,5-tetrol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Dextrose monohydrate, glucose monohydrate, hydrous dextrose, đường nho, D-glucopyranose. |
| Tên viết tắt | Glc |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 50-99-7 |
|---|---|
| UNII | 5SL0G7R0OK |
| PubChem CID | 5793 |
| RxNorm CUI | 349730 |
| Công thức phân tử | C6H12O6 |
Dược động học của Glucose (Dextrose)
Khi truyền tĩnh mạch, glucose có sinh khả dụng 100%, phân bố trước tiên trong khoang nội mạch rồi được tế bào thu nhận. Glucose được chuyển hóa qua đường phân thành pyruvate; trong điều kiện hiếu khí, pyruvate được oxy hóa thành carbon dioxide và nước, còn trong thiếu oxy có thể chuyển thành lactate.
Giai đoạn I: Hấp thu
Glucose truyền tĩnh mạch đi trực tiếp vào tuần hoàn nên không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa. Glucose dùng đường uống là carbohydrate tác dụng nhanh và thường được sử dụng để nâng đường huyết ở người còn tỉnh, nhưng lượng sử dụng phải tuân theo kế hoạch điều trị hạ đường huyết. 4
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng của glucose truyền tĩnh mạch là 100%. Sinh khả dụng tuyệt đối của các chế phẩm đường uống cụ thể phụ thuộc dạng bào chế và tình trạng tiêu hóa; dữ liệu định lượng thống nhất. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau khi truyền, glucose phân bố ban đầu trong khoang nội mạch, sau đó được vận chuyển vào tế bào để chuyển hóa hoặc dự trữ. Insulin thúc đẩy sự thu nhận glucose và đồng thời làm kali di chuyển vào trong tế bào.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Glucose được chuyển hóa chủ yếu qua đường phân. Pyruvate tạo thành được oxy hóa hoàn toàn thành carbon dioxide và nước trong điều kiện hiếu khí; khi thiếu oxy, pyruvate có thể chuyển thành lactate và một phần lactate được tái sử dụng qua chu trình Cori.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sản phẩm cuối của quá trình oxy hóa glucose được thải qua phổi dưới dạng carbon dioxide và qua thận dưới dạng nước. Ở người khỏe mạnh, hầu như không có glucose nguyên dạng trong nước tiểu; glucose niệu có thể xuất hiện khi đường huyết vượt khả năng tái hấp thu của ống thận.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải thuốc chuẩn, có thể áp dụng chung cho mọi dạng glucose, chưa được xác định trong các nhãn và SmPC đã rà soát. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Glucose là cơ chất nội sinh nên độ thanh thải không thường được mô tả như một thuốc ngoại sinh. Tốc độ biến mất khỏi huyết tương phụ thuộc mức sử dụng glucose của mô, insulin, tốc độ truyền và tình trạng chuyển hóa. Giá trị độ thanh thải chuẩn hóa. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Khả năng sử dụng glucose có thể bị ảnh hưởng bởi đái tháo đường, giảm dung nạp glucose, stress sau phẫu thuật hoặc chấn thương, bệnh nặng, thiếu oxy, chức năng thận, tuổi, tình trạng dinh dưỡng, tốc độ truyền và điều trị insulin. Rối loạn kali, phosphat hoặc magnesi cũng có thể biểu hiện rõ hơn khi glucose thúc đẩy chuyển hóa đồng hóa. 1
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Glucose (Dextrose)
Glucose thuộc nhóm dung dịch carbohydrate dùng trong điều trị dịch truyền và dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa. Tùy nồng độ và mục đích sử dụng, chế phẩm có thể đóng vai trò nguồn năng lượng, nguồn nước, dung môi pha thuốc hoặc thuốc nâng đường huyết. 13
Phần III: Cơ chế tác dụng
Glucose dùng đường uống hoặc đường tĩnh mạch làm tăng lượng glucose sẵn có trong tuần hoàn. Tế bào thu nhận glucose để tạo ATP thông qua đường phân và quá trình oxy hóa; glucose truyền tĩnh mạch đồng thời cung cấp carbohydrate và có thể cung cấp nước tùy nồng độ, thể tích dịch. 13
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Glucose làm tăng đường huyết và cung cấp năng lượng chuyển hóa. Hiệu quả và nguy cơ phụ thuộc nồng độ, tốc độ truyền, khả năng dung nạp glucose và điều trị đồng thời; truyền vượt tốc độ sử dụng của cơ thể có thể gây tăng đường huyết và tăng áp lực thẩm thấu. Quan hệ phơi nhiễm–đáp ứng chưa được mô tả đầy đủ trong nhãn thuốc. 1
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Glucose (Dextrose)
Các chỉ định hoặc ứng dụng được mô tả trong nguồn chính thức gồm:
- Xử trí hạ đường huyết bằng carbohydrate tác dụng nhanh ở người còn tỉnh và có thể nuốt.
- Điều trị hạ đường huyết do insulin bằng glucose 50% đường tĩnh mạch ở người lớn và trẻ từ 2 tuổi trở lên theo nhãn sản phẩm cụ thể.
- Cung cấp nước và carbohydrate cho người lớn hoặc trẻ em bằng dung dịch glucose 5%.
- Làm dung môi pha hoặc đưa thuốc tương hợp vào cơ thể. 1
- Cung cấp năng lượng trong dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa khi đường ăn hoặc đường tiêu hóa không thể, không đủ hoặc chống chỉ định.
- Xử trí hoặc phòng hạ đường huyết trong phác đồ điều trị trẻ suy dinh dưỡng cấp nặng theo hướng dẫn WHO.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ phản ánh nhãn hoặc hướng dẫn được trích dẫn, không dùng để tự điều trị:
- Hạ đường huyết ở người còn tỉnh: ADA hướng dẫn phần lớn người bệnh sử dụng 15 g carbohydrate tác dụng nhanh, kiểm tra lại sau 15 phút và lặp lại nếu đường huyết vẫn dưới 70 mg/dL. Trẻ nhỏ có thể cần lượng khác và phải có kế hoạch riêng của nhân viên y tế.
- Glucose 50% cho người lớn và trẻ từ 12 tuổi: nhãn được rà soát khuyến cáo 10–25 g, tương đương 20–50 mL dung dịch 50%, truyền tĩnh mạch một lần; có thể lặp lại khi phù hợp về lâm sàng. Tốc độ tối đa nêu trong nhãn là 0,5 g/kg/giờ.
- Trẻ 2–11 tuổi dùng glucose 50%: liều phải cá thể hóa theo tuổi, cân nặng, tình trạng lâm sàng và chuyển hóa; nhãn yêu cầu truyền qua tĩnh mạch trung tâm.
- Glucose 5% và glucose dùng trong dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa: nồng độ, thể tích và tốc độ truyền phải cá thể hóa theo cân nặng, nhu cầu nước–năng lượng, đường huyết, điện giải và khả năng chuyển hóa. 1
Glucose đường uống chỉ phù hợp khi người bệnh còn tỉnh và có thể nuốt an toàn. Dung dịch dành cho tiêm hoặc truyền không được uống và chỉ được nhân viên y tế sử dụng. Glucose 50% phải truyền tĩnh mạch chậm, không tiêm bắp hoặc dưới da; nên dùng tĩnh mạch trung tâm hoặc tĩnh mạch ngoại biên lớn theo nhãn. Các dung dịch đậm đặc 20–70% dùng cho dinh dưỡng phải được pha loãng hoặc phối hợp trước khi truyền và không được truyền trực tiếp. Không truyền đồng thời glucose và máu qua cùng một bộ dây truyền. 13
Cần theo dõi đường huyết, glucose niệu khi phù hợp, natri, kali, phosphat, magnesi, cân bằng acid–base, lượng dịch vào–ra, cân nặng, dấu hiệu phù hoặc quá tải tuần hoàn, tình trạng thần kinh và vị trí truyền. Người suy dinh dưỡng nặng cần được theo dõi hội chứng nuôi ăn lại và thiếu thiamine. Trẻ sơ sinh, người cao tuổi, người suy thận và người có nguy cơ SIADH cần giám sát chặt hơn. 13
Cảnh báo và lưu ý về Glucose (Dextrose)
Chống chỉ định phụ thuộc nồng độ và nhãn từng chế phẩm:
- Glucose 5% theo nhãn DailyMed: tăng đường huyết có ý nghĩa lâm sàng và quá mẫn đã biết với dextrose.
- Glucose 50% theo nhãn được rà soát: xuất huyết nội sọ hoặc trong ống sống, mất nước nặng, hội chứng cai rượu và quá mẫn với dextrose.
- Glucose đậm đặc dùng cho dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa: mất nước nặng và quá mẫn với dextrose.
- SmPC Glucose 5% còn nêu tăng đường huyết không đáp ứng với insulin và nhiễm acid lactic; khi phải dùng thể tích lớn, quá tải dịch, suy tim sung huyết cấp hoặc phù phổi cũng là chống chỉ định.
Phải đọc đúng nhãn của sản phẩm thực tế trước khi sử dụng.
Các phản ứng có thể gặp gồm tăng đường huyết, glucose niệu, rối loạn natri, kali hoặc phosphat, quá tải dịch, phù, đau hoặc đỏ tại chỗ truyền, thoát mạch, viêm tĩnh mạch, tổn thương tĩnh mạch, huyết khối, phát ban, ngứa, sốt, rét run, buồn nôn và chóng mặt. Tần suất của nhiều phản ứng sau lưu hành chưa xác định được. 13
Tác dụng nghiêm trọng có thể gồm tăng đường huyết nặng, trạng thái tăng đường huyết tăng áp lực thẩm thấu, hạ natri máu kèm bệnh não, co giật, hôn mê, phù phổi hoặc phù não, phản vệ, huyết khối tĩnh mạch, hội chứng nuôi ăn lại, nhiễm trùng liên quan catheter và độc tính nhôm ở người suy thận hoặc trẻ sinh non khi phơi nhiễm kéo dài. Truyền quá nhanh cho trẻ sơ sinh rất nhẹ cân có thể làm tăng áp lực thẩm thấu huyết thanh và nguy cơ xuất huyết nội sọ. 13
Thận trọng ở người đái tháo đường, giảm dung nạp glucose, suy tim, suy thận, bệnh gan, bệnh thần kinh trung ương, nguy cơ hạ natri máu, rối loạn điện giải, phù hoặc quá tải dịch. Dung dịch 5% có thể trở nên nhược trương về mặt sinh lý sau khi glucose được chuyển hóa, làm tăng nguy cơ hạ natri máu. Người suy dinh dưỡng nặng cần đánh giá thiamine và nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại. Tránh truyền nhanh dung dịch ưu trương; kiểm tra đường truyền để hạn chế thoát mạch, viêm tĩnh mạch và huyết khối. 13
Quá liều hoặc truyền quá nhanh có thể gây tăng đường huyết, glucose niệu, tăng áp lực thẩm thấu, mất nước ưu trương, hôn mê tăng áp lực thẩm thấu, hạ natri máu do pha loãng, rối loạn kali, quá tải dịch, phù phổi hoặc phù não. Xử trí gồm ngừng hoặc giảm truyền ngay, đánh giá đường huyết, điện giải, cân bằng dịch và chức năng tim–phổi–thần kinh; insulin, điện giải hoặc thuốc lợi tiểu chỉ được sử dụng theo chỉ định chuyên môn. Việc ngừng đột ngột truyền glucose đậm đặc kéo dài có thể gây hạ đường huyết hồi ứng nên đôi khi cần giảm tốc độ từ từ. 13
Nhiều dung dịch glucose tiêm được bảo quản ở 20–25°C, có thể cho phép dao động 15–30°C theo nhãn; tránh nhiệt độ quá cao và bảo vệ khỏi đông lạnh. Một số SmPC yêu cầu không bảo quản trên 25°C. Chỉ sử dụng khi dung dịch trong, không có tiểu phân và bao bì nguyên vẹn; bao bì đơn liều phải bỏ phần còn thừa. Điều kiện cụ thể trên nhãn sản phẩm thực tế được ưu tiên. 13
Đối tượng đặc biệt
Glucose 5% được chỉ định làm nguồn nước và năng lượng cho trẻ em theo nhãn, nhưng trẻ sơ sinh, đặc biệt trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, có nguy cơ hạ hoặc tăng đường huyết và cần theo dõi liên tục. Glucose 50% trong nhãn được rà soát chỉ định cho trẻ từ 2 tuổi trở lên; không chỉ định cho trẻ dưới 2 tuổi do nguy cơ phơi nhiễm nhôm của sản phẩm cụ thể. Trẻ suy dinh dưỡng cấp nặng có thể được cho glucose hoặc sucrose đường uống, qua ống thông hoặc đường tĩnh mạch tùy mức độ tỉnh táo theo hướng dẫn WHO. 13
Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn về hạ natri máu, bệnh não do hạ natri, quá tải dịch và suy giảm chức năng thận. Tốc độ truyền nên bắt đầu thấp, tăng thận trọng và được điều chỉnh theo đường huyết, điện giải, cân bằng dịch và đáp ứng lâm sàng. 1
Việc sử dụng glucose phù hợp trong thai kỳ nhìn chung không được dự kiến gây dị tật lớn hoặc sẩy thai, nhưng dữ liệu nghiên cứu có kiểm soát còn hạn chế. Tăng đường huyết ở mẹ do truyền glucose quanh thời điểm sinh có thể liên quan đến hạ đường huyết sơ sinh. Cần theo dõi đường huyết, điện giải và cân bằng dịch, đặc biệt khi sử dụng trong chuyển dạ cùng oxytocin vì nguy cơ hạ natri máu. 1
Glucose và các chất chuyển hóa là thành phần sinh lý; ở liều điều trị, SmPC không dự kiến gây ảnh hưởng đến trẻ bú mẹ. Tuy nhiên, dữ liệu về tác động của glucose tiêm đối với nồng độ glucose trong sữa, trẻ bú và lượng sữa còn hạn chế. Cần cân nhắc nhu cầu điều trị của người mẹ và tình trạng bệnh nền. 1
Không có khuyến cáo hiệu chỉnh liều thống nhất chỉ dựa trên suy gan trong các nhãn đã rà soát. Người bệnh gan có thể tăng nguy cơ rối loạn dịch, hạ natri máu và giảm dung nạp glucose. Khi glucose là thành phần dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa kéo dài, cần theo dõi xét nghiệm chức năng gan vì đã ghi nhận bệnh gan liên quan dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa. 3
Suy thận làm tăng nguy cơ quá tải dịch, rối loạn điện giải, tăng áp lực thẩm thấu và độc tính nhôm đối với một số chế phẩm dùng kéo dài. Cần cá thể hóa thể tích và tốc độ truyền, đồng thời theo dõi đường huyết, natri, kali, phosphat, cân bằng dịch và lượng nước tiểu. 13
Bản thân dung dịch Glucose 5% không được ghi nhận ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy. Tuy nhiên, hạ đường huyết, tăng đường huyết, chóng mặt, lú lẫn hoặc bệnh nền có thể làm giảm khả năng thực hiện các hoạt động này; chỉ lái xe khi đường huyết ổn định và không còn triệu chứng. 4
Tương tác thuốc của Glucose (Dextrose)
Glucose có thể làm thay đổi kiểm soát đường huyết, do đó cần xem xét các thuốc hạ đường huyết, insulin, corticosteroid và các thuốc khác ảnh hưởng chuyển hóa glucose. Nguy cơ hạ natri máu tăng khi phối hợp với thuốc lợi tiểu hoặc thuốc gây SIADH/tăng tác dụng vasopressin như SSRI, SNRI, carbamazepine, oxcarbazepine, thuốc chống loạn thần, một số thuốc gây độc tế bào và các chất tương tự vasopressin. Dung dịch glucose không nên truyền đồng thời với máu trong cùng bộ dây; khả năng tương hợp của thuốc pha thêm phải được kiểm tra trước. 13
Thắc mắc về hoạt chất Glucose (Dextrose)
Có. Dextrose là tên thường dùng cho D-glucose, dạng glucose có hoạt tính sinh học được cơ thể sử dụng làm nguồn năng lượng. Trong thuốc tiêm, hoạt chất thường được ghi là dextrose monohydrate hoặc glucose monohydrate. 2
Glucose được dùng để nâng đường huyết, cung cấp năng lượng và nước, làm dung môi cho thuốc tương hợp và làm nguồn carbohydrate trong dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa. Chỉ định cụ thể phụ thuộc đường dùng, nồng độ và nhãn từng sản phẩm. 13
Không. Dung dịch glucose 5% được ghi nhãn dùng đường tĩnh mạch phải được sử dụng bằng bộ dây truyền phù hợp và dưới sự giám sát của nhân viên y tế. Chỉ sử dụng đường uống đối với sản phẩm được sản xuất, đóng gói và ghi nhãn dành riêng cho đường uống. 1
Glucose vẫn có thể được sử dụng để xử trí hạ đường huyết hoặc trong các tình huống y khoa cần thiết, nhưng người đái tháo đường có nguy cơ tăng đường huyết nếu dùng quá mức hoặc truyền quá nhanh. Việc sử dụng đường tĩnh mạch phải được theo dõi đường huyết và điều chỉnh bởi nhân viên y tế. 13
Truyền glucose có thể gây tăng đường huyết, hạ natri máu, giảm kali hoặc phosphat, quá tải dịch, đau và viêm tĩnh mạch. Các biến cố nghiêm trọng gồm trạng thái tăng áp lực thẩm thấu, bệnh não do hạ natri, phù phổi, phản vệ và huyết khối. 13

