Bệnh phổi nang là thuật ngữ chỉ một nhóm tình trạng tạo ra các khoang chứa khí hoặc dịch có thành rõ trong nhu mô phổi. Đây không phải một chẩn đoán duy nhất: hình ảnh nang có thể gặp trong lymphangioleiomyomatosis, bệnh mô bào Langerhans ở phổi, hội chứng Birt-Hogg-Dubé, viêm phổi kẽ lympho, nhiễm trùng hoặc tổn thương sau chấn thương. Người bệnh có thể không có triệu chứng, hoặc xuất hiện khó thở, ho, giảm khả năng gắng sức và tràn khí màng phổi tự phát. Chụp CT ngực độ phân giải cao là phương tiện quan trọng để đánh giá số lượng, hình dạng và phân bố nang, nhưng thường phải kết hợp bệnh sử, xét nghiệm, chức năng hô hấp, di truyền hoặc sinh thiết. Xác định đúng nguyên nhân giúp lựa chọn điều trị phù hợp và phát hiện sớm biến chứng.
Bệnh phổi nang là bệnh gì?
Bệnh phổi nang (Cystic lung disease) là tên gọi chung cho các rối loạn có một hoặc nhiều cấu trúc dạng nang trong nhu mô phổi. Theo thuật ngữ hình ảnh ngực, nang là một khoang được giới hạn rõ, thường chứa khí và có thành nhìn thấy được; khái niệm này khác với hang phổi hình thành trong nốt hoặc vùng đông đặc, và khác khí phế thũng vốn thường không có thành rõ.

Khi nang xuất hiện lan tỏa ở cả hai phổi, bác sĩ gọi là bệnh phổi nang lan tỏa. Mẫu phân bố trên CT chỉ là điểm khởi đầu: nang tròn đồng đều gợi ý khác với nang méo mó kèm nốt, nang tập trung đáy phổi hay nang đi cùng kính mờ. Vì nhiều bệnh có hình ảnh chồng lấp, chẩn đoán cuối cùng phải dựa trên sự thống nhất giữa lâm sàng, hình ảnh, xét nghiệm và đôi khi mô bệnh học.
| Tên bệnh | Bệnh phổi nang |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cystic lung disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh phổi dạng nang; bệnh phổi nang lan tỏa; diffuse cystic lung disease (DCLD) |
| Mã ICD-10 | Không có một mã ICD-10 duy nhất vì đây là nhóm hình thái gồm nhiều nguyên nhân; có thể được mã hóa theo bệnh căn cụ thể. J98.4 chỉ là mã nhóm tham khảo cho rối loạn phổi khác khi chưa xác định rõ. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhóm bệnh phổi mô kẽ và rối loạn cấu trúc nhu mô phổi; chuyên khoa Hô hấp, Chẩn đoán hình ảnh và Di truyền lâm sàng tùy nguyên nhân. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi là cơ quan chính. Một số nguyên nhân còn liên quan thận, da, hệ bạch huyết, xương, tuyến yên hoặc hệ miễn dịch. |
| Tính chất bệnh | Là một nhóm tình trạng cấp hoặc mạn, bẩm sinh hoặc mắc phải; tính lây, di truyền và mức độ tiến triển phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân nền. |
| Mức độ phổ biến | Các bệnh phổi nang lan tỏa riêng lẻ phần lớn hiếm gặp; tổng tần suất tại Việt Nam chưa được mô tả đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Bản thân nang phổi không lây. Chỉ một số nguyên nhân nhiễm trùng có thể lây theo đường của tác nhân gây bệnh; bác sĩ cần xác định bệnh căn trước khi tư vấn phòng lây. |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh phổi nang
Cơ chế hình thành nang thay đổi theo bệnh căn. Tắc nghẽn tiểu phế quản kiểu van một chiều có thể giữ khí và làm giãn các khoang xa; phá hủy thành phế nang bởi tế bào bất thường, viêm hoặc enzym phân hủy mô tạo ra các khoảng khí mới; thiếu máu mô, hoại tử hoặc nhiễm trùng có thể tạo nang tạm thời. Ở bệnh di truyền, bất thường tín hiệu tế bào hoặc cấu trúc mô liên kết khiến nhu mô dễ hình thành nang và tràn khí màng phổi.
Khi nang tăng về số lượng hoặc kích thước, diện tích trao đổi khí giảm, đường thở nhỏ dễ xẹp và mạch máu phổi có thể bị ảnh hưởng. Hậu quả là giảm khuếch tán oxy, rối loạn thông khí, giảm khả năng gắng sức và trong một số bệnh tiến triển thành suy hô hấp hoặc tăng áp phổi.
Có thể phân loại theo phạm vi và nguyên nhân. Theo phạm vi: nang khu trú, nhiều nang nhưng không lan tỏa, hoặc nang lan tỏa hai phổi. Theo bệnh căn: bệnh u/tăng sinh tế bào như LAM và PLCH; bệnh di truyền như Birt-Hogg-Dubé; bệnh miễn dịch hoặc mô liên kết như viêm phổi kẽ lympho; lắng đọng protein như amyloidosis; nhiễm trùng hoặc nang khí sau viêm; và các rối loạn phát triển bẩm sinh.
Trong thực hành, phân loại dựa trên hình thái CT gồm kích thước, độ dày thành, hình dạng, vùng phổi ưu thế và tổn thương đi kèm. Cách phân loại này giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt nhưng không thay thế xác nhận bệnh căn.
Bệnh phổi nang lan tỏa là nhóm hiếm và chưa có số liệu đại diện cho dân số Việt Nam. Dịch tễ phụ thuộc bệnh nền: LAM chủ yếu gặp ở phụ nữ trưởng thành; PLCH thường gặp ở người trẻ hoặc trung niên có phơi nhiễm thuốc lá; Birt-Hogg-Dubé có tính gia đình; viêm phổi kẽ lympho có thể liên quan bệnh tự miễn hoặc suy giảm miễn dịch.
Nhiều ca được phát hiện sau tràn khí màng phổi hoặc tình cờ trên CT. Do các biểu hiện ban đầu không đặc hiệu và các bệnh thành phần đều hiếm, chẩn đoán có thể bị chậm nếu chỉ dựa vào triệu chứng hô hấp thông thường.
Không có một đường gây bệnh chung. Các bệnh di truyền hình thành do biến thể gen ảnh hưởng ổn định mô; LAM liên quan hoạt hóa bất thường đường mTOR; PLCH liên quan tế bào mô bào mang hoạt hóa MAPK và phơi nhiễm khói thuốc; bệnh miễn dịch hình thành qua thâm nhiễm lympho và tổn thương mô; nhiễm trùng tạo nang sau viêm, hoại tử hoặc tắc nghẽn đường thở.
Đây không phải một quá trình lây lan từ người bệnh sang người lành, trừ khi nguyên nhân nền là tác nhân nhiễm trùng có khả năng truyền nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh phổi nang
Nguyên nhân gồm: di truyền như biến thể FLCN trong hội chứng Birt-Hogg-Dubé; tăng sinh hoặc tân sinh tế bào như LAM và PLCH; miễn dịch như viêm phổi kẽ lympho liên quan Sjögren; nhiễm trùng tạo nang khí; tổn thương đường thở, hít sặc, chấn thương hoặc thông khí áp lực dương; và lắng đọng như amyloid chuỗi nhẹ.
Một số trường hợp chưa xác định được bệnh căn ngay lần đánh giá đầu. Không nên mặc định mọi nang phổi là bẩm sinh hoặc là hậu quả hút thuốc.
- Có thể thay đổi: hút thuốc lá, thuốc lá điện tử hoặc phơi nhiễm khói; nguy cơ nhiễm trùng ở người chưa tiêm chủng phù hợp; sử dụng thuốc gây độc phổi mà không được theo dõi.
- Không thay đổi: giới nữ và tuổi sinh sản trong LAM; tiền sử gia đình tràn khí màng phổi hoặc u thận trong Birt-Hogg-Dubé; bệnh tự miễn, suy giảm miễn dịch hoặc đột biến soma của tế bào bệnh.
Nhóm cần được đánh giá kỹ gồm người có tràn khí màng phổi tự phát tái diễn; phụ nữ trẻ có nang lan tỏa; người hút thuốc có nốt và nang ưu thế thùy trên; người có tổn thương da, u thận hoặc tiền sử gia đình tương tự; người mắc Sjögren, HIV hoặc rối loạn miễn dịch; và người có CT cho thấy nang không giải thích được.
Nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn khi chức năng phổi giảm, thiếu oxy, tràn khí tái phát, tăng áp phổi, bệnh nền toàn thân hoặc tiếp tục phơi nhiễm khói thuốc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh phổi nang
Biểu hiện thay đổi từ hoàn toàn không triệu chứng đến khó thở tiến triển. Khởi phát có thể âm thầm với giảm sức bền, ho khan hoặc mệt khi leo cầu thang; cũng có thể đột ngột bằng đau ngực và khó thở do tràn khí màng phổi. Nhiễm trùng gây nang khí thường có sốt và triệu chứng cấp, trong khi bệnh di truyền hoặc tăng sinh tế bào thường kéo dài.
Mức độ triệu chứng không luôn tương ứng với số nang trên CT. Một người có nhiều nang vẫn có hô hấp ký gần bình thường, còn người khác có tổn thương ít hơn nhưng giảm khuếch tán khí hoặc giảm oxy khi vận động.
- Khó thở khi gắng sức: thường tăng dần khi diện tích trao đổi khí giảm hoặc xuất hiện tắc nghẽn đường thở.
- Ho: thường là ho khan kéo dài, nhưng có thể có đờm nếu kèm nhiễm trùng hoặc bệnh đường thở.
- Đau ngực kiểu màng phổi: đau tăng khi hít sâu, đặc biệt khi có tràn khí màng phổi.
- Giảm khả năng vận động: mệt sớm, hụt hơi khi đi nhanh hoặc lên dốc.
- Tràn khí màng phổi: có thể là biểu hiện đầu tiên và dễ tái phát ở một số bệnh căn.
- Ho ra máu, thường cần loại trừ nhiễm trùng, u hoặc tổn thương mạch máu đi kèm.
- Tràn dịch dưỡng chấp, phù bạch huyết hoặc khối ổ bụng trong các bệnh liên quan hệ bạch huyết.
- Đau xương, phát ban, khát nhiều và tiểu nhiều khi bệnh mô bào ảnh hưởng ngoài phổi.
- Triệu chứng tự miễn như khô mắt, khô miệng hoặc đau khớp trong viêm phổi kẽ lympho.
- Sốt, suy hô hấp cấp hoặc nang khí xuất hiện nhanh trong một số nhiễm trùng nặng.
Nên đặt lịch khám: khi ho hoặc khó thở kéo dài trên vài tuần, CT hoặc X-quang ghi nhận nang/bóng khí chưa rõ nguyên nhân, hoặc có tiền sử gia đình tràn khí màng phổi.
Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng rõ, đau ngực mới xuất hiện, sốt cao kèm ho, SpO2 thấp hơn mức thường ngày hoặc ho ra máu.
Cần tái khám sớm: khi khả năng vận động giảm, xuất hiện tác dụng không mong muốn của thuốc, tái hút thuốc, hoặc có thay đổi ở thận, da, xương hay thần kinh gợi ý bệnh toàn thân.
- Đau ngực đột ngột một bên kèm khó thở, thở nhanh hoặc cảm giác ngạt, có thể do tràn khí màng phổi.
- Tím môi, lú lẫn, lơ mơ, nói không thành câu hoặc SpO2 giảm rõ.
- Ho ra máu lượng nhiều, choáng, vã mồ hôi lạnh hoặc ngất.
- Khó thở tăng nhanh sau thủ thuật, chấn thương, chuyến bay hoặc gắng sức.
Chẩn đoán Bệnh phổi nang
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận tổn thương có thực sự là nang phổi hay một hình ảnh giống nang. Bác sĩ kết hợp CT ngực độ phân giải cao với tuổi, giới, hút thuốc, nghề nghiệp, thuốc đang dùng, bệnh tự miễn, nhiễm trùng, tiền sử gia đình và các biểu hiện ngoài phổi.
Sau khi nhận diện mẫu CT, các xét nghiệm được chọn theo giả thuyết bệnh căn, chẳng hạn chức năng hô hấp, HIV, tự kháng thể, VEGF-D, xét nghiệm gen hoặc khảo sát thận. Sinh thiết chỉ được cân nhắc khi kết quả không đủ đặc hiệu và chẩn đoán mô học có khả năng thay đổi điều trị. Người đọc không nên tự kết luận bệnh chỉ từ mô tả CT.
Bác sĩ hỏi về thời điểm khởi phát, khó thở, đau ngực, tràn khí trước đây, hút thuốc và thuốc lá điện tử, nhiễm trùng, thuốc gây độc phổi, bệnh tự miễn, ung thư và tiền sử gia đình. Khám tập trung vào nhịp thở, độ bão hòa oxy, ran phổi, dấu hiệu tràn khí hoặc tăng áp phổi.
Khám da tìm sẩn nang lông, phát ban hoặc tổn thương mô bào; khám hạch, xương, bụng và thần kinh nội tiết khi có chỉ điểm. Những dấu hiệu này giúp định hướng nhưng không đủ để tự chẩn đoán.
Đo chức năng hô hấp: đánh giá tắc nghẽn, hạn chế, thể tích khí và DLCO; có thể bình thường ở giai đoạn sớm. Đo oxy và nghiệm pháp đi bộ 6 phút: phát hiện giảm oxy khi gắng sức. Xét nghiệm máu theo định hướng: HIV, tự kháng thể, điện di protein hoặc VEGF-D khi nghi LAM. Xét nghiệm di truyền: được tư vấn khi nghi hội chứng di truyền như Birt-Hogg-Dubé.
Kết quả âm tính không loại trừ mọi nguyên nhân. Bác sĩ lựa chọn xét nghiệm dựa trên mẫu CT và biểu hiện toàn thân, tránh làm tràn lan.
CT ngực độ phân giải cao là phương tiện trọng tâm. Bác sĩ đánh giá nang tròn hay méo, thành mỏng hay dày, kích thước đồng đều hay khác nhau, phân bố thùy trên hay đáy phổi, vùng dưới màng phổi, và các dấu hiệu đi kèm như nốt, kính mờ, vách dày, hạch hoặc tràn dịch.
X-quang có thể bỏ sót nang nhỏ và không đủ để phân loại. CT không nên lặp lại quá thường xuyên nếu bệnh ổn định vì phơi nhiễm bức xạ. MRI hoặc siêu âm có vai trò khảo sát cơ quan ngoài phổi theo bệnh căn, không thay thế CT ngực trong đánh giá nang khí.
Không có một bộ tiêu chuẩn chung cho “bệnh phổi nang” vì đây là nhóm bệnh. Trước hết cần xác nhận nang thật theo thuật ngữ hình ảnh chuẩn, sau đó áp dụng tiêu chuẩn của nguyên nhân nghi ngờ. Ví dụ, LAM cần CT điển hình kèm dấu xác nhận như VEGF-D tăng, u mạch cơ mỡ thận, phức hợp xơ cứng củ hoặc mô bệnh học; PLCH có thể cần mô bệnh học CD1a/CD207 dương tính khi hình ảnh không điển hình.
Chẩn đoán đa chuyên khoa được ưu tiên khi lâm sàng, CT và xét nghiệm không thống nhất. Tiêu chuẩn chuyên biệt không được dùng như công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Bệnh phổi nang
Mục tiêu là xác định và điều trị đúng bệnh căn, giảm triệu chứng, bảo tồn chức năng phổi và phòng biến chứng. Người ổn định có thể theo dõi định kỳ; người giảm oxy, tràn khí, nhiễm trùng, suy hô hấp hoặc bệnh toàn thân cần xử trí tích cực hơn.
Cai thuốc lá và tránh khói là nền tảng khi có phơi nhiễm. Điều trị đặc hiệu có thể gồm thuốc ức chế mTOR trong LAM, liệu pháp miễn dịch hoặc huyết học trong bệnh mô bào, điều trị bệnh tự miễn, kháng nhiễm trùng, hoặc tư vấn di truyền. Nhập viện khi có suy hô hấp, tràn khí đáng kể, chảy máu hoặc nhiễm trùng nặng.
Không có một thuốc dùng cho mọi bệnh phổi nang. Thuốc giãn phế quản có thể được cân nhắc khi có tắc nghẽn và đáp ứng; kháng sinh, kháng nấm hoặc thuốc kháng virus chỉ dùng khi xác định hoặc nghi ngờ nhiễm trùng phù hợp. Thuốc ức chế mTOR, thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị hoặc thuốc nhắm trúng đích chỉ dành cho các chẩn đoán cụ thể và phải do chuyên khoa theo dõi.
Oxy được chỉ định khi có thiếu oxy theo đánh giá y tế. Không nên tự dùng corticosteroid, doxycycline, thuốc nội tiết hoặc thuốc “tiêu nang” vì có thể không hiệu quả và gây hại.
Tràn khí màng phổi có thể cần chọc hút, đặt dẫn lưu màng phổi và biện pháp giảm tái phát tùy kích thước, triệu chứng và bệnh căn. Tràn dịch dưỡng chấp có thể cần dẫn lưu, can thiệp bạch huyết hoặc nút mạch sau khi đánh giá chuyên sâu.
Sinh thiết qua nội soi phế quản hoặc sinh thiết phổi ngoại khoa chỉ được cân nhắc khi lợi ích chẩn đoán vượt nguy cơ, vì phổi có nhiều nang có thể tăng nguy cơ rò khí. Lựa chọn thủ thuật nên được thảo luận đa chuyên khoa.
Phẫu thuật có thể nhằm xử trí tràn khí tái phát, cắt tổn thương khu trú, lấy mô chẩn đoán hoặc điều trị cơ quan ngoài phổi. Cắt bỏ nhiều mô phổi không phải giải pháp cho bệnh nang lan tỏa.
Ghép phổi được cân nhắc ở bệnh giai đoạn cuối có suy hô hấp hoặc suy giảm chất lượng sống nặng dù đã điều trị tối ưu. Chỉ định phụ thuộc chức năng phổi, biến chứng, tuổi, bệnh kèm và khả năng tuân thủ theo dõi sau ghép.
Chăm sóc hỗ trợ gồm cai thuốc lá có tư vấn, phục hồi chức năng hô hấp, vận động theo khả năng, dinh dưỡng đủ năng lượng và protein, tiêm chủng theo hướng dẫn, điều trị loãng xương và hỗ trợ tâm lý. Kỹ thuật thở chúm môi có thể giúp một số người có tắc nghẽn đường thở nhưng không làm biến mất nang.
Người có giảm oxy cần đánh giá nhu cầu oxy khi nghỉ, vận động và đi máy bay. Kế hoạch du lịch hoặc lặn biển phải được trao đổi với bác sĩ nếu từng tràn khí màng phổi.
Thời gian điều trị thay đổi lớn. Nang khí sau nhiễm trùng có thể thu nhỏ trong vài tuần đến vài tháng, trong khi bệnh di truyền, LAM, PLCH hoặc bệnh tự miễn thường cần theo dõi nhiều năm. Thuốc đặc hiệu có thể dùng theo đợt hoặc kéo dài tùy đáp ứng và độc tính.
Không thể dự đoán thời điểm khỏi chỉ từ số lượng nang trên CT. Quyết định giảm hoặc ngừng thuốc phải dựa trên chẩn đoán, chức năng phổi, biến chứng và ý kiến chuyên khoa.
Thời gian điều trị thay đổi lớn. Nang khí sau nhiễm trùng có thể thu nhỏ trong vài tuần đến vài tháng, trong khi bệnh di truyền, LAM, PLCH hoặc bệnh tự miễn thường cần theo dõi nhiều năm. Thuốc đặc hiệu có thể dùng theo đợt hoặc kéo dài tùy đáp ứng và độc tính.
Không thể dự đoán thời điểm khỏi chỉ từ số lượng nang trên CT. Quyết định giảm hoặc ngừng thuốc phải dựa trên chẩn đoán, chức năng phổi, biến chứng và ý kiến chuyên khoa.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tràn khí màng phổi: có thể tái phát và gây suy hô hấp cấp.
- Suy giảm chức năng phổi: tắc nghẽn, hạn chế hoặc giảm khuếch tán khí tiến triển.
- Nhiễm trùng hô hấp: đặc biệt khi có bệnh đường thở, suy giảm miễn dịch hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Tăng áp phổi và suy tim phải: gặp ở bệnh tiến triển hoặc tổn thương mạch máu phổi.
- Biến chứng ngoài phổi: xuất huyết u thận, tổn thương xương, rối loạn nội tiết hoặc ung thư tùy bệnh căn.
- Biến chứng điều trị: rò khí sau thủ thuật, độc tính thuốc và nhiễm trùng cơ hội.
Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, mức độ suy giảm chức năng, biến chứng và khả năng loại bỏ yếu tố thúc đẩy. Một số nang sau viêm có thể thoái lui; nhiều bệnh di truyền ổn định lâu dài; LAM có thể được làm chậm bằng điều trị phù hợp; PLCH có thể cải thiện sau cai thuốc nhưng vẫn có nhóm tiến triển.
CT nhiều nang không đồng nghĩa chắc chắn suy hô hấp. Các dấu hiệu như FEV1 hoặc DLCO giảm nhanh, thiếu oxy, tràn khí tái diễn, tăng áp phổi và bệnh đa cơ quan thường liên quan nhu cầu theo dõi sát hơn. Không nên dùng số liệu quần thể để dự đoán tuổi thọ của một cá nhân.
Nang có thể tồn tại, tăng lên hoặc tái xuất hiện tùy nguyên nhân. Tràn khí màng phổi dễ tái phát ở LAM, Birt-Hogg-Dubé và PLCH; tiếp tục hút thuốc làm tăng nguy cơ PLCH hoạt động trở lại. Nhiễm trùng hoặc bệnh tự miễn cũng có thể gây đợt nặng lên.
Giảm nguy cơ bằng cách bỏ thuốc lá, tuân thủ theo dõi, điều trị bệnh nền, tiêm chủng và báo sớm triệu chứng mới. Biện pháp dự phòng tràn khí được lựa chọn riêng, không nên trì hoãn trao đổi với bác sĩ sau lần tràn khí đầu tiên.
Không thể phòng hoàn toàn các nguyên nhân di truyền hoặc đột biến soma. Có thể giảm nguy cơ mắc và biến chứng bằng cách không hút thuốc, tránh khói và hóa chất hô hấp, phòng nhiễm trùng bằng vệ sinh và tiêm chủng phù hợp, điều trị tốt bệnh tự miễn và không tự dùng thuốc gây độc phổi.
Người có tiền sử gia đình tràn khí, nang phổi, u thận hoặc tổn thương da đặc trưng nên được tư vấn di truyền trước khi sàng lọc người thân. Phòng tái phát tập trung vào bệnh căn và xử trí sớm tràn khí, không dựa vào thực phẩm chức năng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh phổi nang
Không có chế độ ăn nào làm mất nang phổi. Nên ăn đa dạng, đủ đạm và năng lượng, tăng rau quả, hạn chế thực phẩm siêu chế biến và duy trì cân nặng phù hợp để hỗ trợ hô hấp. Người khó thở khi ăn có thể chia nhỏ bữa và tránh ăn quá no.
Chế độ ít chất béo chuỗi dài chỉ được dùng trong một số trường hợp tràn dịch dưỡng chấp theo hướng dẫn dinh dưỡng chuyên khoa. Nếu dùng thuốc đặc hiệu, cần hỏi bác sĩ về tương tác với bưởi, rượu hoặc thực phẩm bổ sung; không tự kiêng khem kéo dài.
Vận động đều, tăng dần theo khả năng giúp duy trì sức cơ và sức bền. Người ổn định có thể đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc tập sức mạnh có giám sát; dừng tập và đi khám nếu đau ngực, chóng mặt, khó thở bất thường hoặc SpO2 giảm đáng kể.
Tránh hút thuốc, môi trường bụi khói và lặn bình khí nếu có nguy cơ tràn khí. Sau tràn khí hoặc thủ thuật màng phổi, chỉ trở lại tập nặng, bay hoặc lao động áp suất khi bác sĩ xác nhận an toàn.
Có thể ghi nhật ký mức khó thở, quãng đường đi bộ, ho, đau ngực, số lần dùng thuốc cắt triệu chứng và SpO2 nếu đã được hướng dẫn. So sánh với mức nền của chính mình quan trọng hơn một giá trị đơn lẻ.
Máy đo SpO2 tại nhà có thể sai do tay lạnh, sơn móng hoặc chuyển động; kết quả không thay thế khám. Đau ngực đột ngột, khó thở tăng nhanh, ngất hoặc tím tái phải được xử trí cấp cứu thay vì chờ theo dõi thêm.
- Không tự kết luận loại bệnh chỉ từ cụm từ “nang phổi” trong kết quả CT.
- Không hút thuốc lá, thuốc lá điện tử hoặc cần sa và không tiếp xúc khói thụ động.
- Không tự dùng corticosteroid, kháng sinh, thuốc nội tiết hay thuốc ức chế miễn dịch.
- Không tự ngừng thuốc đặc hiệu khi triệu chứng đỡ vì một số thuốc chỉ kiểm soát bệnh trong thời gian sử dụng.
- Không lặn bình khí hoặc đi máy bay khi đang có tràn khí chưa điều trị hay triệu chứng hô hấp mới chưa được đánh giá.
- Không trì hoãn cấp cứu khi đau ngực đột ngột kèm khó thở.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh phổi nang lan tỏa ở trẻ em hiếm và phổ nguyên nhân khác người lớn, gồm bất thường phát triển phổi, rối loạn protein surfactant, bệnh mô bào đa hệ, suy giảm miễn dịch và nang khí sau nhiễm trùng. Hút thuốc liên quan PLCH kiểu người lớn hầu như không phải giải thích chính.
Trẻ cần được đánh giá tại chuyên khoa Hô hấp nhi, Di truyền hoặc Huyết học nhi. Liều bức xạ CT phải được tối ưu; tăng trưởng, phát triển và tiêm chủng cần theo dõi song song. Không áp dụng phác đồ người lớn cho trẻ.
Ở người cao tuổi, cần phân biệt nang thật với khí phế thũng, giãn phế quản, tổ ong do xơ phổi và tổn thương sau nhiễm trùng. Triệu chứng có thể bị che lấp bởi suy tim, COPD, thiếu máu hoặc giảm thể lực.
Đánh giá điều trị phải tính đến đa bệnh lý, chức năng gan thận, nguy cơ té ngã, tương tác thuốc và khả năng phục hồi sau thủ thuật. Mục tiêu thường ưu tiên kiểm soát triệu chứng, phòng tràn khí và duy trì khả năng sinh hoạt.
Thai kỳ có thể làm thay đổi triệu chứng và nguy cơ biến chứng ở một số bệnh phổi nang, đặc biệt LAM. Người có chẩn đoán hoặc tràn khí trước đây nên trao đổi với bác sĩ hô hấp và sản khoa trước khi mang thai để đánh giá chức năng phổi, thuốc đang dùng và kế hoạch theo dõi.
CT chỉ được thực hiện khi lợi ích vượt nguy cơ và có tối ưu liều. Không tự ngừng thuốc vì một số thuốc cần giảm dần hoặc thay thế có kế hoạch, trong khi một số thuốc đặc hiệu không phù hợp với thai kỳ.
Khả năng cho con bú phụ thuộc bệnh căn, tình trạng hô hấp và thuốc điều trị. Nhiều biện pháp hỗ trợ không cản trở cho bú, nhưng thuốc ức chế mTOR, hóa trị, thuốc nhắm trúng đích hoặc một số kháng nhiễm trùng cần đánh giá riêng về bài tiết qua sữa.
Không mặc định phải ngừng cho bú và cũng không tự tiếp tục thuốc mà chưa hỏi bác sĩ. Cần cân bằng lợi ích dinh dưỡng của sữa mẹ với nguy cơ cho trẻ và nguy cơ ngừng điều trị đối với người mẹ.
Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng đi khám thấp hơn vì nhiễm trùng cơ hội có thể tạo nang khí, tiến triển nhanh và biểu hiện không điển hình. Bác sĩ có thể cần xét nghiệm vi sinh, HIV, miễn dịch học và nội soi phế quản sớm hơn.
Thuốc ức chế miễn dịch điều trị một bệnh phổi nang khác cũng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Sốt, giảm oxy hoặc tổn thương CT mới cần được đánh giá kịp thời, không tự tăng liều thuốc chống viêm.
Bệnh tự miễn, HIV, COPD, hen, suy tim, bệnh thận và ung thư có thể thay đổi chẩn đoán và điều trị. Ví dụ, Sjögren gợi ý viêm phổi kẽ lympho; u thận và tổn thương da gợi ý hội chứng di truyền; bệnh thận ảnh hưởng lựa chọn thuốc và cản quang.
Kế hoạch điều trị cần phối hợp nhiều chuyên khoa, rà soát tương tác thuốc và phân biệt khó thở do phổi nang với khó thở do tim, thiếu máu hoặc mất điều kiện thể lực.
Người có nhiều nang phổi cần thông báo cho bác sĩ gây mê và phẫu thuật vì thông khí áp lực dương có thể làm tăng nguy cơ vỡ nang hoặc tràn khí ở một số trường hợp. Kế hoạch gây mê, áp lực đường thở và theo dõi sau mổ phải được cá thể hóa.
Sau phẫu thuật, đau ngực, khó thở, giảm oxy hoặc khí dưới da cần đánh giá ngay. Vận động sớm và tập thở phải theo hướng dẫn, không tự thực hiện các bài thổi mạnh nếu chưa được cho phép.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh phổi nang
Không. “Bệnh phổi nang” là tên chung của nhiều tình trạng có nang trong phổi, phần lớn không phải ung thư phổi. Tuy nhiên, một số nguyên nhân là rối loạn tăng sinh hoặc tân sinh tế bào mức độ thấp, chẳng hạn LAM hoặc bệnh mô bào Langerhans, và một số hội chứng di truyền có thể làm tăng nguy cơ u thận. Vì vậy, ý nghĩa của nang phụ thuộc vào hình dạng, phân bố và dấu hiệu ngoài phổi. Bác sĩ cần xác định bệnh căn trước khi kết luận mức độ nguy hiểm hoặc lập kế hoạch tầm soát.
Khả năng hồi phục tùy nguyên nhân. Nang khí sau một số nhiễm trùng hoặc chấn thương có thể nhỏ dần, trong khi nang do bệnh di truyền hoặc bệnh mạn thường tồn tại. Mục tiêu điều trị có thể là ngăn bệnh tiến triển, giảm khó thở và phòng tràn khí thay vì làm biến mất mọi nang trên CT. Cai thuốc giúp nhiều người mắc PLCH ổn định hoặc cải thiện; thuốc ức chế mTOR có thể kiểm soát LAM ở nhóm phù hợp. Không nên đánh giá hiệu quả chỉ bằng một lần chụp CT mà cần theo dõi chức năng phổi và triệu chứng.
Bản thân cấu trúc nang trong phổi không lây. LAM, PLCH, Birt-Hogg-Dubé và các bệnh tự miễn không truyền qua tiếp xúc, ho hay dùng chung đồ dùng. Riêng khi nang hình thành do nhiễm trùng, tác nhân gây nhiễm có thể lây theo đường riêng của nó, nhưng người tiếp xúc không “lây nang phổi”. Bác sĩ sẽ dựa vào sốt, đờm, xét nghiệm vi sinh và hình ảnh để xác định có cần biện pháp phòng lây hay không. Không nên tự cách ly kéo dài chỉ vì báo cáo CT ghi có nang.
Phần lớn người bệnh ổn định vẫn nên vận động phù hợp để duy trì sức cơ và khả năng gắng sức. Cường độ cần dựa trên triệu chứng, SpO2, chức năng phổi và tiền sử tràn khí. Đi bộ, xe đạp nhẹ và phục hồi chức năng hô hấp thường dễ điều chỉnh hơn các môn gắng sức đột ngột. Tránh lặn bình khí và không tập khi đang đau ngực, khó thở mới hoặc sau tràn khí chưa được bác sĩ cho phép. Dừng tập và đi khám nếu xuất hiện chóng mặt, tím tái, đau ngực hoặc hụt hơi khác thường.
Sinh thiết không phải lúc nào cũng cần. Nếu CT có mẫu rất điển hình và có dấu xác nhận ngoài phổi hoặc xét nghiệm đặc hiệu, bác sĩ có thể chẩn đoán mà không lấy mô. Sinh thiết được cân nhắc khi hình ảnh chồng lấp, có nốt hoặc khối đáng ngờ, xét nghiệm không kết luận và kết quả mô bệnh học sẽ thay đổi điều trị. Vì phổi nhiều nang có nguy cơ rò khí hoặc tràn khí sau thủ thuật, vị trí và phương pháp lấy mẫu phải được lựa chọn cẩn thận trong hội chẩn đa chuyên khoa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

