Lymphangioleiomyomatosis (LAM) là bệnh hiếm trong đó các tế bào LAM bất thường phát triển dọc đường thở nhỏ, mạch máu và mạch bạch huyết, làm hình thành nhiều nang thành mỏng ở hai phổi. Bệnh gần như chỉ gặp ở phụ nữ, có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc cùng phức hợp xơ cứng củ. Triệu chứng thường gồm khó thở khi gắng sức, ho, đau ngực và tràn khí màng phổi tái diễn; một số người còn có tràn dịch dưỡng chấp hoặc u mạch cơ mỡ thận. CT ngực độ phân giải cao, xét nghiệm VEGF-D, đánh giá thận và dấu hiệu xơ cứng củ giúp xác nhận chẩn đoán mà không phải sinh thiết ở nhiều trường hợp. Điều trị bằng thuốc ức chế mTOR như sirolimus có thể ổn định chức năng phổi ở nhóm phù hợp, nhưng cần theo dõi chuyên khoa lâu dài vì bệnh có thể tiến triển hoặc tái phát biến chứng.
Lymphangioleiomyomatosis là bệnh gì?
Lymphangioleiomyomatosis (LAM) là một bệnh tân sinh hệ thống hiếm, đặc trưng bởi sự tăng sinh của các tế bào dạng cơ trơn quanh mạch, thường mang bất thường TSC1 hoặc TSC2 và hoạt hóa quá mức đường tín hiệu mTOR. Trong phổi, các tế bào này xâm nhập quanh tiểu phế quản, mạch máu và mạch bạch huyết, gây phá hủy nhu mô và tạo nhiều nang tròn, thành mỏng, phân bố lan tỏa.

LAM không đồng nghĩa với “u lympho” và không phải ung thư phổi thường gặp. Bệnh có hành vi tân sinh mức độ thấp, có khả năng lan theo đường máu hoặc bạch huyết nhưng thường tiến triển chậm hơn ung thư ác tính. Hai thể chính là LAM rải rác và LAM liên quan phức hợp xơ cứng củ. Việc phân biệt quan trọng vì người có xơ cứng củ cần đánh giá đa cơ quan và tư vấn di truyền.
| Tên bệnh | Lymphangioleiomyomatosis |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Lymphangioleiomyomatosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | LAM; u cơ mạch bạch huyết phổi; lymphangiomyomatosis |
| Mã ICD-10 | J84.81 trong ICD-10-CM; trong hệ ICD-10 WHO có thể được xếp trong nhóm J84.8 về bệnh phổi kẽ xác định khác. Cần dùng hệ mã hóa đang áp dụng tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh phổi nang hiếm và bệnh tân sinh quanh mạch; chuyên khoa Hô hấp, Bệnh phổi mô kẽ, Di truyền và Thận–Tiết niệu khi liên quan phức hợp xơ cứng củ. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi, hệ bạch huyết và thận là các cơ quan thường liên quan; có thể gặp u mạch cơ mỡ thận, lymphangioleiomyoma, tràn dịch dưỡng chấp và biểu hiện của phức hợp xơ cứng củ. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, có tính tân sinh mức độ thấp và tiến triển rất khác nhau giữa từng người; gồm thể rải rác và thể liên quan phức hợp xơ cứng củ. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp, chủ yếu ở phụ nữ trưởng thành; ước tính trong hướng dẫn quốc tế khoảng vài trường hợp trên một triệu phụ nữ, nhưng số liệu tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Lymphangioleiomyomatosis
Trong LAM rải rác, tế bào bệnh thường mất chức năng TSC2 do đột biến soma; trong phức hợp xơ cứng củ, đột biến mầm TSC1 hoặc TSC2 tạo nền nguy cơ. Mất kiểm soát phức hợp TSC1–TSC2 làm mTORC1 hoạt hóa liên tục, thúc đẩy tăng trưởng, sống sót và di chuyển của tế bào LAM.
Tế bào LAM tiết protease và yếu tố tạo mạch bạch huyết như VEGF-D, làm tổn thương chất nền quanh đường thở và mạch. Tắc đường thở nhỏ gây giữ khí, phá hủy mô tạo nang; tắc mạch bạch huyết gây tràn dịch dưỡng chấp và lymphangioleiomyoma. Estrogen có thể hỗ trợ tăng trưởng hoặc di chuyển của tế bào bệnh, giải thích sự ưu thế ở nữ và nguy cơ nặng lên trong thai kỳ.
LAM rải rác: xuất hiện ở người không có tiêu chuẩn phức hợp xơ cứng củ; đột biến TSC2 thường là soma nên không truyền cho con. TSC-LAM: LAM ở người mắc phức hợp xơ cứng củ do biến thể mầm TSC1/TSC2, có thể đi kèm tổn thương da, não, thận và tim.
Về mức độ, bác sĩ đánh giá dựa trên triệu chứng, FEV1, DLCO, giảm oxy khi gắng sức, tốc độ giảm chức năng, gánh nặng nang và biến chứng bạch huyết hoặc thận. Không có một hệ “giai đoạn” duy nhất được dùng như trong ung thư.
LAM gần như chỉ gặp ở phụ nữ, thường được chẩn đoán trong độ tuổi sinh sản nhưng cũng có thể phát hiện sau mãn kinh. Hướng dẫn ATS/JRS nêu tần suất xấp xỉ 5 trên một triệu phụ nữ; LAM ở nam rất hiếm và thường liên quan phức hợp xơ cứng củ hoặc khảm gen.
Trong phức hợp xơ cứng củ, tổn thương nang phổi kiểu LAM tăng theo tuổi ở phụ nữ và có thể được phát hiện khi chưa có triệu chứng. Chưa có nghiên cứu dịch tễ quy mô quốc gia tại Việt Nam, nên mức độ bỏ sót chẩn đoán có thể đáng kể.
LAM không có đường lây nhiễm. Tế bào LAM được cho là có thể xuất phát ngoài phổi và di chuyển qua máu hoặc hệ bạch huyết đến phổi, nơi chúng tăng sinh quanh tiểu phế quản và mạch. Quá trình này gây tắc nghẽn, phá hủy mô đàn hồi và hình thành nang lan tỏa.
Ở TSC-LAM, biến thể gen có thể được truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường của phức hợp xơ cứng củ; tuy nhiên mức độ biểu hiện rất khác nhau. LAM rải rác không được xem là bệnh di truyền cho con vì đột biến thường chỉ hiện diện trong tế bào bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Lymphangioleiomyomatosis
Nguyên nhân trực tiếp là mất chức năng gen ức chế khối u TSC1 hoặc TSC2 trong tế bào LAM, dẫn đến hoạt hóa mTOR. LAM rải rác thường liên quan đột biến soma TSC2 chỉ có trong tế bào bệnh; TSC-LAM xuất hiện trên nền phức hợp xơ cứng củ di truyền.
Estrogen không phải nguyên nhân duy nhất nhưng có vai trò thúc đẩy bệnh. Hút thuốc không gây LAM, dù khói thuốc có thể làm giảm thêm chức năng hô hấp. Không có bằng chứng LAM do nhiễm trùng, ăn uống hay lây từ người khác.
- Không thay đổi: giới nữ, độ tuổi sinh sản, mắc phức hợp xơ cứng củ và mang biến thể TSC1/TSC2.
- Yếu tố có thể làm nặng: thai kỳ, liệu pháp chứa estrogen và một số kích thích nội tiết hỗ trợ sinh sản.
- Yếu tố làm giảm dự trữ hô hấp: hút thuốc, béo phì, mất điều kiện thể lực, bệnh phổi hoặc tim kèm theo.
Nhóm cần nghĩ đến LAM gồm phụ nữ có nang tròn thành mỏng lan tỏa trên CT, tràn khí màng phổi tự phát tái diễn, tràn dịch dưỡng chấp, u mạch cơ mỡ thận hoặc lymphangioleiomyoma. Phụ nữ mắc phức hợp xơ cứng củ cần được sàng lọc phổi theo hướng dẫn chuyên khoa ngay cả khi chưa khó thở.
Nguy cơ tiến triển đáng lưu ý hơn khi FEV1 hoặc DLCO giảm, chức năng giảm nhanh qua nhiều lần đo, có thiếu oxy, gánh nặng nang lớn, tràn dịch dưỡng chấp dai dẳng hoặc biến chứng thận.
Triệu chứng và dấu hiệu của Lymphangioleiomyomatosis
LAM thường khởi phát âm thầm với khó thở khi gắng sức và giảm sức bền, nhưng nhiều người được phát hiện lần đầu sau tràn khí màng phổi. Triệu chứng có thể dao động và không phản ánh chính xác mức độ nang. Một số bệnh nhân có hô hấp ký gần bình thường nhưng DLCO giảm hoặc giảm oxy khi vận động.
Biểu hiện ngoài phổi gồm đau bụng hoặc hông do u mạch cơ mỡ thận, bụng chướng do dịch dưỡng chấp, phù bạch huyết và triệu chứng của phức hợp xơ cứng củ. Bệnh tiến triển khác nhau: có người ổn định nhiều năm, trong khi người khác giảm chức năng nhanh hơn.
- Khó thở khi gắng sức: thường tăng dần do tắc nghẽn đường thở và giảm trao đổi khí.
- Tràn khí màng phổi: gây đau ngực đột ngột và hụt hơi, dễ tái phát nếu không có biện pháp phòng tái phát phù hợp.
- Ho khan hoặc khò khè: có thể giống hen hoặc COPD nhưng xảy ra ở người không hút thuốc.
- Giảm sức bền: mệt khi đi nhanh, leo cầu thang hoặc làm việc thường ngày.
- Tràn dịch dưỡng chấp: gây khó thở, nặng ngực hoặc bụng to khi dịch tích tụ trong ngực hay ổ bụng.
- Ho ra máu nhẹ hoặc cảm giác đau ngực mạn tính.
- Phù chân hoặc phù bạch huyết do tắc hệ bạch huyết.
- Đau hông, tiểu máu hoặc tụt huyết áp do xuất huyết u mạch cơ mỡ thận.
- Khối bụng hoặc vùng chậu do lymphangioleiomyoma.
- Biểu hiện phức hợp xơ cứng củ như co giật, tổn thương da, u thận hai bên hoặc tổn thương não.
Nên đặt lịch khám: khi có khó thở kéo dài, tràn khí trước đây, CT cho thấy nang lan tỏa hoặc phát hiện u mạch cơ mỡ thận.
Cần khám trong ngày: khi hụt hơi tăng rõ, đau ngực mới, SpO2 thấp hơn bình thường, bụng chướng nhanh, tiểu máu hoặc đau hông.
Cần tái khám sớm: khi chức năng vận động giảm, dự định mang thai, cần tránh thai hoặc điều trị nội tiết, chuẩn bị bay xa, hoặc xuất hiện sốt và dấu nhiễm trùng trong khi dùng thuốc ức chế mTOR.
- Đau ngực đột ngột một bên kèm khó thở, thở nhanh hoặc giảm SpO2, gợi ý tràn khí màng phổi.
- Khó thở dữ dội, tím tái, lơ mơ hoặc không thể nói trọn câu.
- Đau bụng hoặc hông dữ dội, choáng, ngất, tiểu máu nhiều, có thể do xuất huyết u mạch cơ mỡ thận.
- Khó thở tăng nhanh trong thai kỳ hoặc sau sinh.
Chẩn đoán Lymphangioleiomyomatosis
Chẩn đoán LAM dựa trên CT ngực độ phân giải cao cho thấy nhiều nang tròn, thành mỏng, phân bố lan tỏa, kết hợp ít nhất một dấu xác nhận. Dấu xác nhận gồm phức hợp xơ cứng củ, u mạch cơ mỡ thận, tràn dịch dưỡng chấp, lymphangioleiomyoma, VEGF-D huyết thanh tăng hoặc mô bệnh học phù hợp.
Nếu CT điển hình nhưng chưa có dấu xác nhận, ATS/JRS khuyến nghị xét nghiệm VEGF-D trước khi cân nhắc sinh thiết. Bác sĩ đồng thời đánh giá chức năng phổi, thận, hệ bạch huyết và dấu hiệu xơ cứng củ. Chẩn đoán chỉ dựa CT có thể sai với các bệnh phổi nang khác.
Bác sĩ hỏi về tràn khí, thai kỳ, tránh thai và hormone, khó thở, ho, đau hông, tiểu máu, co giật và tiền sử gia đình xơ cứng củ. Khám ghi nhận nhịp thở, SpO2, tiếng phổi, tràn dịch màng phổi, phù bạch huyết và dấu tăng áp phổi.
Khám da tìm dát giảm sắc tố, u sợi mạch mặt, mảng da shagreen hoặc u xơ quanh móng; khám bụng tìm khối hoặc đau vùng thận. Không phải mọi người mắc LAM đều có dấu khám bất thường.
VEGF-D huyết thanh: mức từ 800 pg/mL trở lên trong bối cảnh CT phù hợp có độ đặc hiệu cao và có thể xác nhận LAM; giá trị bình thường không loại trừ bệnh. Chức năng hô hấp: hô hấp ký, thể tích phổi và DLCO theo dõi mức độ và tốc độ giảm. Đi bộ 6 phút/đo oxy: phát hiện giảm oxy khi gắng sức.
Xét nghiệm máu nền gồm công thức máu, gan, thận, lipid và nước tiểu trước hoặc trong điều trị mTOR. Xét nghiệm gen TSC1/TSC2 được cân nhắc khi có dấu phức hợp xơ cứng củ, không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi LAM rải rác.
CT ngực độ phân giải cao thường cho thấy nhiều nang tròn hoặc hơi bầu dục, thành mỏng, kích thước khác nhau nhưng phân bố tương đối đồng đều từ đỉnh đến đáy phổi, kể cả góc sườn hoành. Nhu mô giữa các nang có thể gần bình thường.
MRI hoặc CT bụng–chậu đánh giá u mạch cơ mỡ thận, lymphangioleiomyoma và dịch dưỡng chấp. MRI được ưu tiên khi theo dõi dài hạn để giảm bức xạ. Hình ảnh não, tim hoặc thận mở rộng được chỉ định nếu nghi phức hợp xơ cứng củ.
Chẩn đoán xác định thường cần CT ngực điển hình kèm ít nhất một trong các yếu tố: u mạch cơ mỡ thận; lymphangioleiomyoma vùng chậu hoặc sau phúc mạc; tràn dịch hoặc cổ trướng dưỡng chấp; phức hợp xơ cứng củ; VEGF-D huyết thanh từ 800 pg/mL trở lên; hoặc mô học LAM do bác sĩ giải phẫu bệnh chuyên sâu xác nhận.
Nếu thiếu yếu tố xác nhận, CT đơn thuần chỉ gợi ý. VEGF-D nên được làm trước sinh thiết; sinh thiết xuyên phế quản hoặc phổi được cân nhắc khi lợi ích vượt nguy cơ và kết quả sẽ thay đổi quản lý.
Điều trị Lymphangioleiomyomatosis
Mục tiêu là làm chậm mất chức năng phổi, kiểm soát khó thở và biến chứng bạch huyết, phòng tràn khí tái phát và xử trí u mạch cơ mỡ thận. Người bệnh nên được theo dõi tại cơ sở có kinh nghiệm về bệnh phổi hiếm.
Sirolimus được khuyến nghị khi chức năng phổi bất thường hoặc giảm dần; cũng có thể được cân nhắc trước can thiệp xâm lấn ở tràn dịch dưỡng chấp có triệu chứng. Tràn khí cần xử trí sớm và biện pháp giảm tái phát thường được xem xét ngay từ đợt đầu. Ghép phổi là lựa chọn cho suy hô hấp giai đoạn cuối.
Sirolimus: thuốc ức chế mTOR có bằng chứng giúp ổn định FEV1, cải thiện một số chỉ số chức năng và giảm tổn thương bạch huyết hoặc u mạch cơ mỡ ở người phù hợp. Thuốc cần theo dõi nồng độ, công thức máu, gan thận, lipid, protein niệu, nhiễm trùng và viêm phổi do thuốc. Everolimus có thể được cân nhắc trong một số bối cảnh chuyên khoa.
Thuốc giãn phế quản chỉ dùng nếu có lợi ích hoặc tắc nghẽn hồi phục. Doxycycline, progestin liều cao, chất đồng vận GnRH, tamoxifen và cắt buồng trứng không được khuyến nghị như điều trị đặc hiệu LAM.
Tràn khí có thể cần dẫn lưu màng phổi. Do nguy cơ tái phát cao, gây dính màng phổi hoặc phẫu thuật màng phổi thường được thảo luận từ lần đầu thay vì chỉ chờ tái phát; tiền sử gây dính không tự động loại trừ ghép phổi.
Tràn dịch dưỡng chấp có thể cần dẫn lưu, can thiệp hệ bạch huyết hoặc phẫu thuật khi thuốc và chế độ dinh dưỡng không đủ. U mạch cơ mỡ thận có nguy cơ chảy máu có thể được nút động mạch chọn lọc; cắt thận toàn bộ được tránh khi có thể để bảo tồn chức năng thận.
Phẫu thuật lồng ngực được cân nhắc cho tràn khí tái diễn, rò khí kéo dài hoặc kiểm soát biến chứng màng phổi. Sinh thiết phổi ngoại khoa chỉ dùng khi không thể xác nhận bằng phương pháp ít xâm lấn hơn.
Ghép phổi là điều trị đã được công nhận cho LAM giai đoạn cuối có suy hô hấp, giảm chất lượng sống nặng hoặc tăng áp phổi phù hợp. Đánh giá trước ghép bao gồm chức năng thận, u mạch cơ mỡ, tiền sử can thiệp màng phổi và bệnh của phức hợp xơ cứng củ.
Phục hồi chức năng hô hấp, tập sức bền và sức mạnh, cai thuốc lá, duy trì cân nặng, tiêm vaccine cúm, phế cầu và COVID-19 theo chỉ định giúp bảo tồn thể lực. Oxy được dùng khi có thiếu oxy lúc nghỉ, vận động hoặc đi máy bay.
Cần đánh giá sức khỏe xương vì giảm vận động, mãn kinh và điều trị sau ghép có thể làm tăng nguy cơ loãng xương. Hỗ trợ tâm lý, tư vấn sinh sản và kết nối nhóm bệnh hiếm giúp người bệnh thích nghi với theo dõi lâu dài.
LAM là bệnh mạn cần theo dõi lâu dài. Sirolimus chủ yếu ức chế hoạt động bệnh chứ không loại bỏ hoàn toàn tế bào LAM; lợi ích có thể mất dần sau khi ngừng, vì vậy thời gian dùng thường kéo dài và phải cá thể hóa theo hiệu quả, tác dụng phụ, kế hoạch mang thai và mức độ bệnh.
Tràn khí, tràn dịch dưỡng chấp hoặc u mạch cơ mỡ có thời gian xử trí riêng. Không nên tự ngừng thuốc khi chức năng phổi ổn định vì sự ổn định có thể là kết quả của điều trị.
LAM là bệnh mạn cần theo dõi lâu dài. Sirolimus chủ yếu ức chế hoạt động bệnh chứ không loại bỏ hoàn toàn tế bào LAM; lợi ích có thể mất dần sau khi ngừng, vì vậy thời gian dùng thường kéo dài và phải cá thể hóa theo hiệu quả, tác dụng phụ, kế hoạch mang thai và mức độ bệnh.
Tràn khí, tràn dịch dưỡng chấp hoặc u mạch cơ mỡ có thời gian xử trí riêng. Không nên tự ngừng thuốc khi chức năng phổi ổn định vì sự ổn định có thể là kết quả của điều trị.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tràn khí màng phổi tái diễn: biến chứng thường gặp và có thể xảy ra hai bên.
- Tràn dịch hoặc cổ trướng dưỡng chấp: gây khó thở, suy dinh dưỡng và mất protein.
- Suy hô hấp mạn: do phá hủy nang tiến triển và giảm trao đổi khí.
- Tăng áp phổi: thường ở bệnh tiến triển, làm giảm khả năng gắng sức.
- Xuất huyết u mạch cơ mỡ thận: có thể gây đau, tiểu máu, choáng và đe dọa tính mạng.
- Biến chứng thuốc mTOR: loét miệng, rối loạn lipid, phù, protein niệu, nhiễm trùng và viêm phổi do thuốc.
Diễn tiến LAM rất khác nhau. Một số người duy trì chức năng tốt trong nhiều năm, trong khi người khác giảm FEV1 nhanh hơn và cần oxy hoặc ghép phổi. Tốc độ giảm chức năng qua nhiều lần đo có giá trị hơn một kết quả đơn lẻ.
Sirolimus có thể ổn định chức năng phổi và cải thiện một số biểu hiện ở nhóm có chỉ định, giúp thay đổi đáng kể tiên lượng. Yếu tố bất lợi gồm chức năng thấp, giảm nhanh, giảm DLCO, thiếu oxy, nhiều biến chứng màng phổi hoặc bạch huyết và tăng áp phổi. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ CT.
Tràn khí màng phổi và tràn dịch dưỡng chấp có thể tái phát. Bệnh phổi thường hoạt động trở lại sau ngừng thuốc mTOR, vì thuốc có tác dụng kiểm soát hơn là chữa khỏi. U mạch cơ mỡ cũng có thể tăng kích thước nếu không được theo dõi.
Giảm nguy cơ bằng điều trị màng phổi phù hợp từ sớm, theo dõi chức năng đều đặn, tuân thủ thuốc và tránh estrogen không cần thiết. Đau ngực mới luôn cần đánh giá, kể cả sau gây dính màng phổi.
Không có cách phòng LAM rải rác và không thể ngăn hoàn toàn TSC-LAM ở người mang biến thể gen. Có thể phòng biến chứng bằng sàng lọc phổi ở phụ nữ mắc phức hợp xơ cứng củ, phát hiện u mạch cơ mỡ thận, tiêm chủng, không hút thuốc và điều trị tràn khí đúng.
Nên tránh thuốc tránh thai phối hợp và liệu pháp hormone chứa estrogen trừ khi chuyên gia đánh giá lợi ích vượt nguy cơ. Người mắc TSC cần tư vấn di truyền trước mang thai; LAM rải rác thường không truyền cho con.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Lymphangioleiomyomatosis
Không có thực phẩm chữa LAM. Chế độ ăn nên đủ năng lượng, protein và vi chất, ưu tiên thực phẩm ít chế biến, giữ cân nặng phù hợp. Người khó thở nên chia bữa nhỏ để tránh căng bụng.
Khi có tràn dịch dưỡng chấp, chuyên gia dinh dưỡng có thể chỉ định hạn chế chất béo chuỗi dài và dùng chất béo chuỗi trung bình trong thời gian nhất định; không tự áp dụng kéo dài vì nguy cơ thiếu dinh dưỡng. Sirolimus có tương tác với bưởi và nhiều thuốc, cần hỏi bác sĩ trước khi dùng thực phẩm bổ sung.
Vận động đều có lợi cho sức bền và sức khỏe xương. Nên bắt đầu ở mức có thể nói chuyện được, tăng dần và cân nhắc phục hồi chức năng hô hấp nếu hụt hơi đáng kể. Oxy khi vận động chỉ dùng sau đánh giá.
Không lặn bình khí do thay đổi áp suất và nguy cơ tràn khí. Không bay khi đang có tràn khí chưa điều trị hoặc mới điều trị trong khoảng thời gian bác sĩ chưa xác nhận an toàn. Người bệnh nhẹ, chức năng tốt thường không phải tránh bay thường quy.
Ghi nhận khó thở, đau ngực, quãng đường đi bộ, SpO2 nếu được hướng dẫn, phù chân, bụng chướng, tiểu máu và tác dụng phụ thuốc. Theo dõi chu kỳ kinh, kế hoạch nội tiết và nhiễm trùng cũng quan trọng khi dùng mTOR.
Không tự đoán tràn khí qua máy đo oxy; SpO2 có thể bình thường ở tràn khí nhỏ. Đau ngực đột ngột hoặc hụt hơi khác thường cần đánh giá ngay. Báo bác sĩ nếu có loét miệng nặng, sốt, ho mới, phù, nước tiểu bọt hoặc phát ban.
- Không hút thuốc hoặc dùng thuốc lá điện tử.
- Không tự dùng thuốc tránh thai phối hợp, liệu pháp estrogen hoặc kích thích nội tiết mà chưa trao đổi chuyên gia.
- Không tự ngừng sirolimus khi thấy ổn định và không tự điều chỉnh liều theo triệu chứng.
- Không dùng doxycycline, corticosteroid hoặc thuốc nội tiết như phương pháp “điều trị LAM” nếu không có chỉ định khác.
- Không lặn bình khí và không bay khi có tràn khí chưa điều trị hoặc triệu chứng hô hấp mới.
- Không trì hoãn cấp cứu khi đau ngực đột ngột, khó thở hoặc đau hông kèm choáng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
LAM ở trẻ em cực hiếm. Khi phát hiện nang phổi ở trẻ, cần ưu tiên tìm nguyên nhân phát triển, di truyền, nhiễm trùng hoặc LCH. Trẻ có phức hợp xơ cứng củ được theo dõi đa cơ quan, nhưng sàng lọc LAM thường trở nên quan trọng hơn ở nữ khi bước vào tuổi trưởng thành.
Không áp dụng tiêu chuẩn điều trị và liều thuốc của người lớn cho trẻ. Trường hợp nghi LAM cần hội chẩn Hô hấp nhi, Di truyền và trung tâm bệnh hiếm.
LAM có thể được phát hiện sau mãn kinh, thường do CT tình cờ hoặc triệu chứng đã kéo dài. Tốc độ giảm chức năng có xu hướng chậm hơn sau mãn kinh ở nhiều người nhưng không đồng nghĩa bệnh ngừng tiến triển.
Cần phân biệt LAM với khí phế thũng và các bệnh phổi nang khác, đồng thời xem xét loãng xương, bệnh tim, thận và đa thuốc. Quyết định mTOR dựa trên gánh nặng bệnh và tốc độ giảm chứ không chỉ tuổi.
Thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ giảm chức năng phổi, tràn khí màng phổi và tràn dịch dưỡng chấp. Nên lập kế hoạch trước thai kỳ với bác sĩ hô hấp và sản khoa, đánh giá chức năng phổi, biến chứng, u mạch cơ mỡ thận và thuốc đang dùng.
Thuốc ức chế mTOR thường được tránh trong thai kỳ; việc ngừng hoặc chuyển thuốc phải được thảo luận cá thể hóa, không tự dừng. Người có TSC cần tư vấn di truyền. Bệnh tiến triển hoặc chức năng phổi thấp có thể khiến thai kỳ rủi ro cao hơn.
Dữ liệu về sirolimus trong sữa mẹ và an toàn cho trẻ còn hạn chế; quyết định cho bú khi dùng thuốc cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ cùng bác sĩ. Không tự ngừng điều trị chỉ để cho bú và không mặc định thuốc an toàn vì dùng đường uống.
Nếu không dùng thuốc chống chỉ định và tình trạng hô hấp ổn định, cho con bú có thể được xem xét. Cần theo dõi sức khỏe người mẹ sau sinh vì thay đổi nội tiết và gánh nặng chăm sóc có thể làm triệu chứng rõ hơn.
Bản thân LAM không phải suy giảm miễn dịch, nhưng sirolimus và everolimus có tác dụng ức chế miễn dịch. Người dùng thuốc có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn và đáp ứng vaccine sống không an toàn; lịch vaccine cần được rà soát trước điều trị.
Sốt, ho mới, khó thở tăng hoặc hình ảnh phổi thay đổi phải phân biệt nhiễm trùng với viêm phổi do thuốc hoặc tiến triển LAM. Không tự dùng kháng sinh hay tăng giảm thuốc mTOR.
Phức hợp xơ cứng củ, u mạch cơ mỡ thận, loãng xương, hen/COPD, tăng áp phổi và bệnh thận ảnh hưởng trực tiếp đến quản lý. TSC cần theo dõi não, thận, da và tim theo hướng dẫn riêng.
Rối loạn lipid, bệnh gan hoặc protein niệu có thể bị ảnh hưởng bởi mTOR; bệnh tim và béo phì làm giảm khả năng gắng sức. Kế hoạch điều trị nên phối hợp Hô hấp, Thận–Tiết niệu, Sản khoa và Di truyền khi cần.
Sau can thiệp màng phổi hoặc phẫu thuật, đau ngực và khó thở tăng cần loại trừ rò khí, tràn khí hoặc nhiễm trùng. Vận động và tập thở được tăng dần theo hướng dẫn phẫu thuật viên.
Tiền sử gây dính màng phổi có thể làm ghép phổi phức tạp hơn nhưng không phải chống chỉ định tuyệt đối. Người dùng sirolimus có thể cần kế hoạch điều chỉnh quanh phẫu thuật vì nguy cơ lành vết thương và nhiễm trùng; chỉ bác sĩ điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Lymphangioleiomyomatosis
LAM được xem là một bệnh tân sinh hệ thống mức độ thấp vì tế bào LAM có khả năng tăng sinh và lan theo máu hoặc bạch huyết, nhưng bệnh không giống ung thư phổi thông thường. Tế bào bệnh thường liên quan mất chức năng TSC1/TSC2 và hoạt hóa mTOR. Diễn tiến thường mạn tính, không tạo khối phổi điển hình và có thể kiểm soát bằng thuốc ức chế mTOR ở người có chỉ định. Cách gọi “tân sinh” giúp giải thích cơ chế và lựa chọn điều trị, không có nghĩa mọi người mắc LAM sẽ diễn tiến nhanh hoặc cần hóa trị.
Hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn tế bào LAM. Mục tiêu là làm chậm hoặc ổn định suy giảm chức năng, kiểm soát tràn dịch dưỡng chấp, xử trí tràn khí và bảo tồn chất lượng sống. Sirolimus có thể ổn định chức năng phổi trong thời gian sử dụng ở nhóm phù hợp, nhưng bệnh có thể hoạt động trở lại sau ngừng thuốc. Ghép phổi là lựa chọn cho giai đoạn cuối chứ không cần cho mọi người. Nhiều bệnh nhân sống và sinh hoạt lâu dài với kế hoạch theo dõi cá thể hóa.
LAM không lây qua hô hấp, tiếp xúc hay quan hệ tình dục. LAM rải rác thường do đột biến soma chỉ có trong tế bào bệnh nên không được xem là truyền cho con. Ngược lại, LAM liên quan phức hợp xơ cứng củ xảy ra trên nền biến thể mầm TSC1 hoặc TSC2, có thể di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Vì vậy, người mắc TSC nên được tư vấn di truyền trước mang thai. Xét nghiệm và tư vấn cần dựa trên dấu lâm sàng, không tự suy luận từ chẩn đoán LAM.
Mang thai vẫn có thể xảy ra, nhưng LAM làm tăng nguy cơ tràn khí, tràn dịch dưỡng chấp và giảm chức năng phổi ở một số người. Nguy cơ phụ thuộc FEV1, DLCO, tốc độ tiến triển, tiền sử tràn khí, u mạch cơ mỡ và thuốc đang dùng. Nên đánh giá trước khi thụ thai và theo dõi phối hợp Hô hấp–Sản khoa trong thai kỳ. Thuốc mTOR thường không dùng khi mang thai, nhưng không tự ngừng vì việc dừng thuốc cũng có thể làm bệnh hoạt động trở lại. Quyết định phải cá thể hóa.
Không có một thời hạn giống nhau cho mọi người. Sirolimus thường được dùng kéo dài khi chức năng phổi bất thường hoặc giảm dần, hoặc khi có biến chứng phù hợp, vì lợi ích chủ yếu duy trì trong thời gian điều trị. Bác sĩ cân nhắc đáp ứng, tác dụng phụ, nhiễm trùng, kế hoạch phẫu thuật và sinh sản trước khi tiếp tục, giảm hoặc tạm ngừng. Người có chức năng bình thường và ổn định có thể được theo dõi trước khi dùng thuốc. Tuyệt đối không tự thay đổi liều hoặc ngừng thuốc dựa trên cảm giác khỏe hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

