Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh hô hấp kéo dài làm luồng khí ra khỏi phổi bị hạn chế do tổn thương đường thở nhỏ, phế nang hoặc cả hai. Người bệnh thường ho dai dẳng, khạc đờm, thở khò khè, mệt và khó thở tăng dần khi gắng sức. Khói thuốc lá, thuốc lào, khói bếp, ô nhiễm không khí và bụi nghề nghiệp là những yếu tố quan trọng; một số ít trường hợp liên quan đến thiếu alpha-1 antitrypsin.
COPD không lây và tổn thương phổi đã hình thành thường không hồi phục hoàn toàn, nhưng bệnh có thể kiểm soát. Đo chức năng hô hấp bằng hô hấp ký giúp xác nhận tắc nghẽn luồng khí. Cai thuốc, dùng thuốc hít đúng kỹ thuật, tiêm chủng phù hợp, phục hồi chức năng hô hấp và theo dõi đợt cấp có thể cải thiện khả năng vận động, giảm nhập viện và bảo vệ chất lượng sống.
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là bệnh gì?
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là tình trạng có triệu chứng hô hấp dai dẳng và luồng khí thở ra bị cản trở do bất thường ở đường dẫn khí, phế nang hoặc cả hai. Tổn thương thường hình thành sau nhiều năm tiếp xúc với hạt và khí độc hại, nhưng còn chịu ảnh hưởng của di truyền, phát triển phổi từ sớm, nhiễm trùng hô hấp và tuổi hóa.
COPD là tên bao quát, không đồng nghĩa hoàn toàn với viêm phế quản mạn hay khí phế thũng. Viêm phế quản mạn mô tả kiểu ho khạc đờm kéo dài; khí phế thũng mô tả sự phá hủy cấu trúc phế nang. Một người có thể có một hoặc cả hai biểu hiện. Hen phế quản cũng gây tắc nghẽn đường thở nhưng thường biến thiên hơn; hai bệnh có thể đồng mắc và cần đánh giá riêng.
| Tên bệnh | Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic obstructive pulmonary disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | COPD, BPTNMT, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính |
| Mã ICD-10 | J44.9 – Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh hô hấp mạn tính không lây; chuyên khoa Hô hấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phế quản nhỏ, nhu mô phổi và phế nang là các cấu trúc bị ảnh hưởng chính; bệnh tiến triển có thể tác động đến mạch máu phổi, tim phải, cơ hô hấp và toàn trạng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, tiến triển, không lây; có thể phòng ngừa và điều trị để giảm triệu chứng, hạn chế đợt cấp và làm chậm suy giảm chức năng. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, đặc biệt từ tuổi trung niên trở lên và ở người từng tiếp xúc lâu dài với khói thuốc, khói sinh khối, bụi hoặc hóa chất nghề nghiệp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Phơi nhiễm kéo dài kích hoạt viêm tại đường thở và nhu mô phổi. Thành phế quản nhỏ dày lên, tăng tiết nhầy và giảm khả năng quét chất bẩn; đồng thời các vách phế nang có thể bị phá hủy, làm mất độ đàn hồi giữ cho đường thở mở khi thở ra. Luồng khí thoát ra chậm gây bẫy khí và căng phồng phổi, khiến cơ hô hấp phải làm việc nhiều hơn.
Khi trao đổi khí giảm, người bệnh có thể thiếu oxy hoặc giữ carbon dioxide. Viêm toàn thân, giảm vận động và dinh dưỡng kém góp phần gây yếu cơ. Ở giai đoạn tiến triển, giảm giường mao mạch phổi và thiếu oxy kéo dài có thể làm tăng áp động mạch phổi, tạo gánh nặng cho tim phải.
Sau khi xác nhận COPD, bác sĩ đánh giá theo nhiều trục thay vì chỉ dựa vào một con số. Mức tắc nghẽn luồng khí thường được chia GOLD 1 đến GOLD 4 dựa trên FEV1 sau thuốc giãn phế quản. Gánh nặng triệu chứng được đo bằng thang mMRC hoặc CAT, còn nguy cơ tương lai dựa nhiều vào tiền sử đợt cấp và nhập viện.
Phân nhóm A, B và E giúp định hướng điều trị ban đầu: nhóm A ít triệu chứng và ít đợt cấp; nhóm B nhiều triệu chứng nhưng ít đợt cấp; nhóm E có nguy cơ đợt cấp cao. Kiểu hình khí phế thũng, viêm phế quản mạn, tăng bạch cầu ái toan hoặc thiếu alpha-1 antitrypsin có thể làm thay đổi lựa chọn điều trị.
COPD là một trong những bệnh hô hấp mạn gây gánh nặng lớn trên toàn cầu. WHO ghi nhận bệnh gây khoảng 3,4 triệu ca tử vong năm 2023 và phần lớn tử vong sớm xảy ra tại các quốc gia thu nhập thấp hoặc trung bình. Bệnh thường biểu hiện từ tuổi trung niên, nhưng tổn thương có thể bắt đầu sớm hơn nhiều năm.
Tại Việt Nam, hút thuốc lá, thuốc lào, khói bếp sinh khối, bụi nghề nghiệp và ô nhiễm không khí đều đáng lưu ý. Tỷ lệ mắc thay đổi theo khu vực, độ tuổi, giới, tiêu chuẩn hô hấp ký và mức độ tiếp cận chẩn đoán; vì vậy không nên áp dụng một tỷ lệ cũ cho mọi quần thể.
COPD không hình thành qua một lần tiếp xúc đơn lẻ ở đa số người bệnh. Các hạt và khí kích thích được hít vào lặp đi lặp lại, lắng đọng tại đường thở nhỏ và phế nang, gây viêm dai dẳng, rối loạn sửa chữa mô và mất cân bằng men phân hủy protein. Theo thời gian, lòng đường thở hẹp, chất nhầy ứ đọng và nhu mô mất độ đàn hồi.
Mức tổn thương phụ thuộc tổng liều phơi nhiễm, tính nhạy cảm cá thể và khả năng phát triển phổi trước đó. Ngừng phơi nhiễm không khôi phục hoàn toàn cấu trúc đã mất nhưng có thể làm chậm quá trình tiếp tục tổn thương.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
- Khói thuốc: hút chủ động, hút thụ động, thuốc lào và các sản phẩm tạo khí dung có thể gây tổn thương đường thở.
- Ô nhiễm trong nhà: khói từ củi, than, phụ phẩm nông nghiệp hoặc bếp thông khí kém.
- Phơi nhiễm nghề nghiệp: bụi khoáng, khói hàn, hơi hóa chất và khí kích thích kéo dài.
- Yếu tố cơ địa: thiếu alpha-1 antitrypsin, phát triển phổi kém, sinh non, hen hoặc nhiễm trùng hô hấp nặng từ nhỏ.
- Lão hóa và tương tác nhiều yếu tố: làm giảm dự trữ phổi và tăng tác động tích lũy của phơi nhiễm.
Có thể thay đổi: hút thuốc, tiếp xúc khói bếp, ô nhiễm, bụi hoặc hóa chất tại nơi làm việc; ít vận động; kỹ thuật dùng thuốc hít sai; không tiêm chủng phù hợp và điều trị bệnh nền chưa tối ưu.
Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi, tiền sử gia đình, thiếu alpha-1 antitrypsin, sinh non, phổi phát triển không tối ưu, nhiễm trùng hô hấp nặng thời thơ ấu và cơ địa tăng phản ứng đường thở. Một yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.
- Người trên 40 tuổi có khó thở, ho hoặc khạc đờm kéo dài.
- Người đang hoặc từng hút thuốc lá, thuốc lào, kể cả phơi nhiễm thụ động đáng kể.
- Người nấu ăn lâu năm bằng nhiên liệu sinh khối trong không gian kém thông khí.
- Công nhân mỏ, xây dựng, hàn, sơn, dệt, nông nghiệp hoặc ngành có bụi và hơi hóa chất.
- Người có COPD khởi phát sớm, tiền sử gia đình hoặc nghi ngờ thiếu alpha-1 antitrypsin.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
COPD thường khởi phát âm thầm. Người bệnh có thể tự giảm tốc độ đi bộ, tránh cầu thang hoặc hạn chế công việc nên không nhận ra khó thở đã tăng. Ho và đờm có thể xuất hiện trước khi hô hấp ký giảm rõ, trong khi một số người tắc nghẽn đáng kể nhưng ít ho.
Triệu chứng tiến triển theo năm và có thể dao động theo thời tiết, ô nhiễm hoặc nhiễm trùng. Những giai đoạn xấu đi nhanh được gọi là đợt cấp. Ở bệnh nặng, khó thở có thể xuất hiện khi mặc quần áo, tắm hoặc nói chuyện; sút cân, yếu cơ và lo âu thường làm giảm thêm khả năng hoạt động.
- Khó thở khi gắng sức: tăng dần, ban đầu khi đi nhanh hoặc leo dốc, sau đó xuất hiện với hoạt động nhẹ.
- Ho mạn tính: có thể từng đợt hoặc hằng ngày, không nhất thiết luôn kèm đờm.
- Khạc đờm: lượng và màu thay đổi; đờm tăng hoặc đổi màu có thể báo hiệu đợt cấp.
- Khò khè, nặng ngực: thường biến thiên và không đặc hiệu riêng cho COPD.
- Mệt, giảm sức bền: do tăng công hô hấp, giảm vận động, thiếu oxy hoặc bệnh đồng mắc.
- Nhiễm trùng hô hấp tái diễn: có thể làm triệu chứng nặng lên và thúc đẩy nhập viện.
- Ho ra máu: cần tìm nguyên nhân khác như giãn phế quản, lao hoặc ung thư phổi, không nên mặc định do COPD.
- Sưng mắt cá chân: có thể liên quan suy tim phải hoặc bệnh tim đồng mắc ở giai đoạn tiến triển.
- Sụt cân không chủ ý: gợi ý bệnh nặng, tiêu hao năng lượng hoặc chẩn đoán khác cần loại trừ.
- Đau ngực khu trú: không điển hình cho COPD và cần đánh giá tim, màng phổi, cơ xương hoặc thuyên tắc phổi.
Nên đặt lịch khám: khi ho, đờm hoặc khó thở kéo dài; khả năng vận động giảm; có tiền sử hút thuốc hay phơi nhiễm nghề nghiệp; hoặc thường xuyên bị nhiễm trùng ngực.
Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng so với nền, đờm tăng rõ hoặc chuyển mủ, sốt, khò khè nhiều, ăn uống kém hay thuốc cắt cơn không còn hiệu quả như trước.
Cần tái khám sớm: sau đợt cấp, sau thay đổi thuốc hít, khi xuất hiện tác dụng phụ, sụt cân, phù chân hoặc phải giảm hoạt động vì khó thở.
- Khó thở dữ dội, thở gắng sức hoặc không thể nói thành câu.
- Môi, đầu ngón tay hoặc da chuyển xanh xám; lơ mơ, lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường.
- Đau hoặc đè nặng ngực mới xuất hiện, ngất, tim đập rất nhanh hoặc ho ra nhiều máu.
- Triệu chứng tăng nhanh dù đã dùng thuốc cứu nguy theo kế hoạch được bác sĩ hướng dẫn.
Chẩn đoán Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Chẩn đoán bắt đầu bằng việc xác định triệu chứng mạn tính và mức phơi nhiễm, sau đó loại trừ các nguyên nhân khác như hen, suy tim, lao, giãn phế quản hoặc bệnh phổi kẽ. Hô hấp ký sau thuốc giãn phế quản là xét nghiệm trung tâm để xác nhận tắc nghẽn luồng khí kéo dài.
Sau khi chẩn đoán, bác sĩ đánh giá mức khó thở, điểm CAT, tiền sử đợt cấp, oxy máu, dinh dưỡng, khả năng vận động và bệnh đồng mắc. X-quang hoặc CT không thay thế hô hấp ký nhưng có thể giải thích triệu chứng, tìm khí phế thũng, ung thư, giãn phế quản hoặc bất thường khác. Không nên tự kết luận COPD chỉ từ phim phổi hay một lần đo lưu lượng đỉnh.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát, mức độ khó thở trong sinh hoạt, đặc điểm ho đờm, số đợt cấp, nhập viện, nghề nghiệp, nhiên liệu nấu ăn, hút thuốc và kỹ thuật dùng thuốc hít. Các bệnh tim mạch, loãng xương, lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và sụt cân cũng được rà soát.
Khám có thể ghi nhận nhịp thở, độ bão hòa oxy, lồng ngực căng, thì thở ra kéo dài, ran rít, giảm rì rào phế nang, sử dụng cơ hô hấp phụ, tím tái hoặc phù chân. Khám bình thường không loại trừ COPD giai đoạn sớm.
- Hô hấp ký: đo FEV1, FVC và tỷ số FEV1/FVC trước hoặc sau thuốc giãn phế quản; chất lượng thao tác quyết định độ tin cậy.
- Đo oxy và khí máu động mạch: dùng khi nghi thiếu oxy, giữ carbon dioxide hoặc bệnh nặng; máy đo tại ngón tay có giới hạn.
- Công thức máu: tìm thiếu máu, đa hồng cầu và bạch cầu ái toan hỗ trợ một số quyết định điều trị.
- Alpha-1 antitrypsin: cân nhắc, đặc biệt ở người trẻ, ít hút thuốc, khí phế thũng đáy phổi hoặc có tiền sử gia đình.
- Điện tâm đồ, siêu âm tim và xét nghiệm khác: thực hiện theo triệu chứng để đánh giá bệnh đồng mắc hoặc chẩn đoán phân biệt.
X-quang ngực có thể cho thấy phổi tăng sáng, cơ hoành dẹt hoặc tim hình giọt nước ở bệnh tiến triển, nhưng phim bình thường không loại trừ COPD. Giá trị chính của X-quang là tìm viêm phổi, suy tim, tràn khí màng phổi, khối u hoặc bệnh khác.
CT ngực mô tả rõ khí phế thũng, thành phế quản, giãn phế quản và phân bố tổn thương; hữu ích khi triệu chứng không tương xứng, cần đánh giá can thiệp giảm thể tích phổi hoặc sàng lọc ung thư theo tiêu chuẩn. CT không được dùng đơn độc để xác nhận tắc nghẽn chức năng.
Ở người có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ phù hợp, tiêu chuẩn hô hấp ký thường dùng là tỷ số FEV1/FVC sau thuốc giãn phế quản dưới 0,70. Kết quả gần ngưỡng có thể cần đo lại vào thời điểm khác, nhất là ở người trẻ hoặc cao tuổi, vì một lần đo có thể bị ảnh hưởng bởi kỹ thuật, nhiễm trùng hoặc thuốc đang dùng.
Chẩn đoán phải kết hợp bối cảnh lâm sàng. Tắc nghẽn trên hô hấp ký cũng gặp trong hen, giãn phế quản và một số bệnh khác; ngược lại, khí phế thũng trên CT có thể tồn tại trước khi tỷ số giảm dưới ngưỡng.
Điều trị Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Mục tiêu là giảm khó thở, tăng khả năng hoạt động, ngăn đợt cấp, làm chậm suy giảm chức năng và xử lý bệnh đồng mắc. Nền tảng gồm chấm dứt phơi nhiễm, giáo dục tự quản lý, kiểm tra kỹ thuật dụng cụ hít, vận động có hướng dẫn, dinh dưỡng và tiêm chủng.
Thuốc được chọn theo mức triệu chứng, tiền sử đợt cấp, bạch cầu ái toan, khả năng sử dụng thiết bị và tác dụng phụ. Oxy dài hạn chỉ dùng khi xác nhận thiếu oxy mạn theo tiêu chuẩn. Nhập viện được cân nhắc khi đợt cấp nặng, suy hô hấp, bệnh đồng mắc mất ổn định hoặc không thể chăm sóc an toàn tại nhà.
- Thuốc giãn phế quản tác dụng dài: nhóm kháng muscarinic hoặc chủ vận beta-2 là nền tảng kiểm soát triệu chứng; có thể phối hợp khi một thuốc chưa đủ.
- Thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn: dùng giảm triệu chứng nhanh theo kế hoạch cá nhân, không thay thế điều trị duy trì khi bệnh có triệu chứng thường xuyên.
- Corticosteroid dạng hít: chỉ phù hợp với nhóm được lựa chọn, nhất là có đợt cấp và đặc điểm viêm ái toan hoặc đồng mắc hen; không dùng đơn độc thường quy.
- Thuốc bổ sung chuyên khoa: thuốc ức chế phosphodiesterase-4, macrolide kéo dài hoặc thuốc mới chỉ cân nhắc ở người được chọn sau đánh giá lợi ích, nguy cơ và tương tác.
Ở người có khí phế thũng nặng, tăng căng phổi rõ và phân bố tổn thương phù hợp, hội đồng chuyên khoa có thể xem xét van nội phế quản hoặc kỹ thuật giảm thể tích phổi qua nội soi. Lựa chọn phụ thuộc CT định lượng, thông khí bàng hệ, chức năng hô hấp, khả năng gắng sức, cai thuốc và nguy cơ biến chứng như tràn khí màng phổi.
Thông khí không xâm nhập được dùng trong một số đợt cấp có toan hô hấp; ở bệnh ổn định tăng carbon dioxide kéo dài, chỉ định dài hạn cần đánh giá tại trung tâm có kinh nghiệm.
Phẫu thuật giảm thể tích phổi có thể giúp một số người khí phế thũng phân bố ưu thế thùy trên và giới hạn vận động dù đã điều trị tối ưu. Cắt bóng khí được cân nhắc khi bóng khí lớn chèn ép phần phổi còn hoạt động. Ghép phổi dành cho bệnh rất nặng, tiên lượng xấu nhưng còn đủ điều kiện toàn thân.
Các lựa chọn này không phù hợp cho đa số người bệnh. Quyết định cần đánh giá đa chuyên khoa về lợi ích kỳ vọng, nguy cơ tử vong, biến chứng, phục hồi chức năng và khả năng theo dõi lâu dài.
- Cai thuốc có hỗ trợ hành vi và thuốc theo chỉ định là biện pháp làm chậm tổn thương quan trọng nhất ở người còn hút.
- Phục hồi chức năng hô hấp kết hợp vận động, giáo dục, kỹ thuật thở và hỗ trợ tâm lý giúp cải thiện sức bền.
- Tiêm vaccine cúm, phế cầu, COVID-19 và các vaccine khác theo tuổi, bệnh nền và khuyến cáo hiện hành giúp giảm nhiễm trùng có thể phòng.
- Oxy, hỗ trợ dinh dưỡng, chăm sóc giảm nhẹ và điều trị lo âu hoặc trầm cảm được cá thể hóa theo nhu cầu.
Mỗi lần tái khám nên ghi nhận mức khó thở, điểm triệu chứng, số đợt cấp, nhập viện, nhu cầu thuốc cứu nguy, hoạt động hằng ngày, cân nặng và tác dụng phụ. Bác sĩ kiểm tra kỹ thuật hít, tuân thủ, hút thuốc, oxy máu và các bệnh đồng mắc trước khi tăng bậc điều trị.
Hô hấp ký được lặp lại định kỳ khi có ý nghĩa lâm sàng, không nhất thiết ở mọi lần khám. Người có oxy tại nhà, thông khí không xâm nhập hoặc thuốc nguy cơ cao cần theo dõi chuyên biệt. Kế hoạch hành động phải nêu rõ dấu hiệu liên hệ bác sĩ và dấu hiệu gọi cấp cứu.
COPD cần quản lý lâu dài, thường suốt đời. Thuốc hít duy trì được đánh giá lại sau một khoảng đủ để quan sát triệu chứng, kỹ thuật và tác dụng phụ; phục hồi chức năng thường triển khai theo chương trình rồi duy trì vận động tại nhà. Sau đợt cấp, việc hồi phục có thể kéo dài nhiều tuần và một số người không trở về hoàn toàn mức nền.
Thời gian của từng can thiệp phụ thuộc mức bệnh, đợt cấp, bệnh đồng mắc và đáp ứng. Không có mốc cố định bảo đảm hết khó thở hoặc ngừng điều trị.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Đợt cấp tái diễn: làm giảm chất lượng sống, tăng tốc suy giảm và có thể gây suy hô hấp.
- Thiếu oxy, tăng carbon dioxide: xuất hiện ở bệnh tiến triển hoặc trong đợt nặng.
- Tăng áp phổi và tâm phế mạn: gây phù chân, gan to và giảm khả năng gắng sức.
- Nhiễm trùng, tràn khí màng phổi: nguy cơ tăng khi có khí phế thũng hoặc bóng khí.
- Hậu quả toàn thân: suy dinh dưỡng, yếu cơ, loãng xương, lo âu, trầm cảm và giảm độc lập.
- Bệnh đồng mắc: tim mạch, ung thư phổi, rối loạn chuyển hóa và rối loạn giấc ngủ ảnh hưởng tiên lượng.
COPD không hồi phục hoàn toàn nhưng diễn tiến khác nhau giữa từng người. Tiên lượng tốt hơn khi ngừng hút thuốc, duy trì vận động, dùng thuốc đúng, ít đợt cấp, dinh dưỡng ổn và bệnh tim mạch được kiểm soát. Tần suất nhập viện, mức khó thở, FEV1, oxy máu, khả năng đi bộ, khối cơ và bệnh đồng mắc đều cung cấp thông tin.
Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ một chỉ số. Đánh giá định kỳ giúp nhận ra người suy giảm nhanh và điều chỉnh mục tiêu chăm sóc, kể cả phục hồi chức năng hoặc chăm sóc giảm nhẹ khi triệu chứng dai dẳng.
COPD là bệnh mạn nên không “tái phát” theo nghĩa khỏi rồi mắc lại; vấn đề chính là các đợt cấp lặp lại. Nguy cơ cao hơn ở người từng có đợt cấp, còn hút thuốc, dùng thuốc không đều, kỹ thuật hít sai, có giãn phế quản, trào ngược, suy tim hoặc tiếp xúc ô nhiễm.
Giảm nguy cơ bằng cai thuốc, điều trị duy trì phù hợp, tiêm chủng, rửa tay, vận động, xử lý bệnh nền và có kế hoạch hành động sớm. Không tự dùng kháng sinh hoặc corticosteroid dự phòng nếu chưa được bác sĩ chỉ định.
Phòng mắc bệnh: không hút thuốc, tránh khói thụ động, cải thiện thông khí bếp, dùng bảo hộ nghề nghiệp và kiểm soát bụi, hơi hóa chất. Trẻ em cần được bảo vệ khỏi khói thuốc, dinh dưỡng kém và nhiễm trùng hô hấp nặng để hỗ trợ phát triển phổi.
Phòng biến chứng: chẩn đoán bằng hô hấp ký, dùng thuốc đúng kỹ thuật, tiêm chủng phù hợp và duy trì vận động. Phòng đợt cấp: nhận biết thay đổi triệu chứng sớm, hạn chế tiếp xúc người đang mắc bệnh hô hấp, điều trị bệnh đồng mắc và tái khám theo kế hoạch.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Không có thực phẩm chữa COPD. Chế độ ăn nên đủ năng lượng, protein, rau quả và vi chất, đồng thời phù hợp bệnh tim, thận hoặc đái tháo đường. Người gầy nên được đánh giá suy dinh dưỡng; người thừa cân cần giảm cân từ từ để bớt gánh nặng hô hấp mà không mất cơ.
Nếu ăn gây hụt hơi, có thể chia nhỏ bữa, nghỉ trước khi ăn và chọn món dễ nhai. Hạn chế rượu, tránh bữa quá lớn và không tự dùng thực phẩm bổ sung quảng cáo “bổ phổi”. Lượng muối, nước hoặc kali phải cá thể hóa khi có phù, suy tim hay bệnh thận.
Vận động đều là một phần điều trị, không phải điều cần tránh. Chương trình nên kết hợp đi bộ hoặc đạp xe, tập sức mạnh, thăng bằng và kỹ thuật thở, bắt đầu theo khả năng rồi tăng từ từ. Phục hồi chức năng hô hấp đặc biệt hữu ích sau nhập viện hoặc khi khó thở hạn chế sinh hoạt.
Người bệnh nên phân chia công việc, nghỉ xen kẽ và tránh không khí ô nhiễm hoặc quá nóng lạnh. Dừng tập và đi khám khi đau ngực, choáng, khó thở khác thường hoặc oxy giảm dưới ngưỡng bác sĩ đã hướng dẫn.
Có thể ghi nhật ký mức khó thở, số lần dùng thuốc cứu nguy, màu và lượng đờm, nhiệt độ, khả năng đi lại, giấc ngủ và cân nặng. Người được chỉ định máy đo SpO2 cần biết ngưỡng riêng và hiểu rằng tay lạnh, sơn móng, chuyển động hoặc sắc tố da có thể làm số đo sai.
Kiểm tra số liều còn lại, vệ sinh dụng cụ theo hướng dẫn và mang thuốc đến mỗi lần khám. Lưu kế hoạch hành động cùng số điện thoại liên hệ. Không dựa vào một chỉ số tại nhà để trì hoãn cấp cứu khi biểu hiện lâm sàng nặng.
- Không tiếp tục hút thuốc hoặc ở lâu trong không gian có khói thuốc, khói bếp và bụi kích thích.
- Không tự mua kháng sinh, corticosteroid, thuốc ho hoặc khí dung để dùng kéo dài.
- Không đổi dụng cụ hít, tăng số nhát, ngừng thuốc duy trì hay ngừng oxy khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không nằm bất động kéo dài chỉ vì sợ khó thở; giảm vận động làm yếu cơ và tăng mất độc lập.
- Không dùng oxy gần lửa, bếp, thuốc lá hoặc nguồn nhiệt và không thay lưu lượng tùy ý.
- Không cho rằng ho, sút cân, đau ngực hoặc ho ra máu mới xuất hiện đều là do COPD.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
COPD theo định nghĩa người lớn rất hiếm ở trẻ em. Trẻ ho, khò khè hoặc tắc nghẽn kéo dài cần đánh giá hen, xơ nang, giãn phế quản, loạn sản phế quản phổi, dị tật đường thở, hít dị vật hoặc rối loạn lông chuyển. Không nên gắn nhãn COPD chỉ dựa vào việc trẻ tiếp xúc khói thuốc.
Bảo vệ trẻ khỏi khói thuốc và ô nhiễm, tiêm chủng, dinh dưỡng tốt và điều trị nhiễm trùng đúng giúp tối ưu phát triển phổi. Trẻ có tiền sử sinh non hoặc bệnh phổi sơ sinh cần theo dõi chuyên khoa.
Người cao tuổi có thể biểu hiện bằng giảm đi lại, mệt, lú lẫn khi thiếu oxy hoặc mất khả năng tự chăm sóc thay vì chỉ than khó thở. Suy tim, rung nhĩ, loãng xương, suy thận, giảm thính lực và suy giảm nhận thức dễ làm chẩn đoán và điều trị phức tạp.
Dụng cụ hít phải phù hợp lực hít, khéo léo tay và khả năng ghi nhớ. Cần rà soát đa thuốc, nguy cơ té ngã, dinh dưỡng và hỗ trợ người chăm sóc. Mục tiêu ưu tiên chức năng, giảm đợt cấp và tác dụng phụ thay vì chỉ tối đa hóa một chỉ số hô hấp.
COPD hiếm gặp ở tuổi mang thai, nhưng có thể xảy ra ở người thiếu alpha-1 antitrypsin, bệnh phổi từ nhỏ hoặc phơi nhiễm đáng kể. Khó thở khi mang thai không nên tự quy cho thai kỳ nếu kèm ho, khò khè, giảm oxy hoặc hạn chế hoạt động.
Quản lý cần phối hợp sản khoa và hô hấp, ưu tiên cai thuốc, tránh phơi nhiễm, duy trì oxy hóa và kiểm soát đợt cấp. Không tự ngừng thuốc hít vì lo cho thai; bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và nguy cơ của từng thuốc, xét nghiệm và thời điểm sinh.
Phần lớn quyết định điều trị trong thời kỳ cho con bú dựa trên mức hấp thu toàn thân, tình trạng hô hấp của mẹ và dữ liệu an toàn của từng hoạt chất. Thuốc hít thường tạo nồng độ toàn thân thấp hơn thuốc uống, nhưng không phải mọi sản phẩm đều giống nhau.
Người mẹ không nên ngừng thuốc duy trì hoặc ngừng cho bú một cách mặc định. Cần trao đổi với bác sĩ và dược sĩ, đặc biệt khi dùng corticosteroid toàn thân, kháng sinh, thuốc mới hoặc khi trẻ sinh non và có bệnh nền.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng hô hấp nặng và biểu hiện không điển hình. Sốt có thể không rõ, trong khi khó thở, mệt, giảm oxy hoặc thay đổi đờm tiến triển nhanh. Ngưỡng liên hệ bác sĩ và làm hình ảnh, cấy bệnh phẩm thường thấp hơn.
Corticosteroid và kháng sinh cần được lựa chọn thận trọng theo nguyên nhân, vi sinh và tương tác với thuốc ức chế miễn dịch. Tiêm chủng, dự phòng nhiễm trùng và kế hoạch xử trí phải phối hợp với chuyên khoa đang quản lý bệnh nền.
Tim thiếu máu cục bộ, suy tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, ung thư phổi, ngưng thở khi ngủ, lo âu và trầm cảm thường đồng mắc. Chúng có thể gây khó thở giống COPD, làm tăng nhập viện hoặc hạn chế lựa chọn thuốc.
Điều trị nên đồng thời kiểm soát bệnh nền, tránh tương tác và không ngừng thuốc tim mạch chỉ vì có COPD. Phù chân, đau ngực, hồi hộp, thiếu máu hoặc giảm cân cần được đánh giá riêng thay vì quy hoàn toàn cho bệnh phổi.
COPD làm tăng nguy cơ xẹp phổi, viêm phổi, giữ đờm và thở máy kéo dài sau phẫu thuật, nhất là mổ ngực hoặc bụng trên. Trước mổ cần tối ưu thuốc hít, cai thuốc càng sớm càng tốt, điều trị nhiễm trùng đang hoạt động và đánh giá khả năng vận động, oxy máu.
Sau mổ, giảm đau phù hợp, vận động sớm, tập thở, ho khạc đờm và vật lý trị liệu giúp hạn chế biến chứng. Đợt cấp chưa ổn định có thể khiến phẫu thuật chương trình phải hoãn theo đánh giá của đội điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
COPD có thể nguy hiểm vì làm giảm dần dự trữ hô hấp, tăng nguy cơ đợt cấp, nhập viện và bệnh tim phổi. Mức độ nguy hiểm không giống nhau ở mọi người: người còn hút thuốc, thường xuyên đợt cấp, oxy máu thấp, suy dinh dưỡng hoặc nhiều bệnh đồng mắc thường có nguy cơ cao hơn. Dù tổn thương đã có không hồi phục hoàn toàn, điều trị đúng vẫn tạo khác biệt lớn. Cai thuốc, thuốc hít phù hợp, phục hồi chức năng, tiêm chủng và nhận biết sớm dấu hiệu xấu giúp giảm biến chứng và duy trì độc lập lâu hơn.
COPD hiện chưa có phương pháp phục hồi hoàn toàn phần đường thở hoặc phế nang đã bị tổn thương, vì vậy không được xem là bệnh có thể chữa khỏi dứt điểm. Tuy nhiên, “không chữa khỏi” không có nghĩa là không điều trị được. Nhiều người kiểm soát triệu chứng tốt, làm việc và vận động lâu dài khi ngừng hút thuốc, dùng thuốc đúng, tập phục hồi chức năng và điều trị bệnh đồng mắc. Mục tiêu thực tế là giảm khó thở, ngăn đợt cấp, làm chậm suy giảm và cải thiện chất lượng sống; kế hoạch cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn.
COPD không lây vì đây là bệnh mạn do tổn thương đường thở và phế nang, không phải một tác nhân truyền nhiễm. Người sống cùng không mắc COPD do tiếp xúc với người bệnh. Tuy vậy, virus hoặc vi khuẩn gây nhiễm trùng hô hấp có thể lây và kích hoạt đợt cấp ở người có COPD. Gia đình nên rửa tay, che miệng khi ho, hạn chế tiếp xúc gần khi đang sốt hoặc cảm cúm và giữ nhà thông thoáng. Quan trọng hơn, mọi người cần tránh hút thuốc trong nhà để không làm bệnh nặng thêm và giảm nguy cơ cho trẻ em.
Phần lớn người mắc COPD nên vận động, vì bất động làm cơ yếu và khiến cùng một hoạt động gây khó thở nhiều hơn. Bài tập cần phù hợp mức bệnh, thường gồm đi bộ hoặc đạp xe, tập sức mạnh và kỹ thuật thở. Người khó thở đáng kể nên tham gia phục hồi chức năng hô hấp để được đánh giá và hướng dẫn an toàn. Khởi động chậm, nghỉ xen kẽ và dùng thuốc theo kế hoạch đã được kê. Ngừng tập, liên hệ y tế nếu xuất hiện đau ngực, choáng, tím tái, khó thở tăng bất thường hoặc độ bão hòa oxy thấp hơn ngưỡng cá nhân.
COPD là bệnh mạn nên nhiều người cần điều trị duy trì lâu dài, nhưng loại thuốc và mức độ dùng có thể thay đổi theo triệu chứng, số đợt cấp, kỹ thuật hít và tác dụng phụ. Một số thuốc dùng hằng ngày để giữ đường thở mở; thuốc cắt cơn chỉ giải quyết triệu chứng nhanh. Bác sĩ có thể tăng, giảm hoặc đổi phác đồ sau khi đánh giá đầy đủ, không nên tự ngừng khi thấy đỡ. Các biện pháp không dùng thuốc như cai thuốc, vận động, tiêm chủng và phục hồi chức năng cũng là phần điều trị lâu dài, không thể thay bằng thuốc đơn thuần.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

