Tăng áp động mạch phổi là tình trạng sức cản trong các động mạch nhỏ của phổi tăng bất thường, khiến thất phải phải tạo áp lực cao hơn để đưa máu qua phổi. Người bệnh thường khó thở khi gắng sức, nhanh mệt, đau tức ngực, choáng hoặc phù chân; giai đoạn đầu các biểu hiện có thể kín đáo và dễ nhầm với thiếu máu, hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc suy tim. Đây là một thể tăng áp phổi hiếm nhưng có khả năng tiến triển, gây giãn thất phải và suy tim phải nếu không được nhận diện đúng. Siêu âm tim giúp ước tính nguy cơ, còn thông tim phải là phương pháp xác nhận huyết động. Việc tìm nguyên nhân, phân tầng nguy cơ và điều trị tại cơ sở có kinh nghiệm có thể cải thiện khả năng vận động, chất lượng sống và giảm nguy cơ bệnh diễn biến xấu.
Tăng áp động mạch phổi là bệnh gì?
Tăng áp động mạch phổi là một hội chứng huyết động thuộc nhóm 1 của phân loại tăng áp phổi. Điểm cốt lõi là tổn thương ở hệ tiểu động mạch phổi làm sức cản mạch phổi tăng, trong khi áp lực đổ đầy tim trái không tăng. Bệnh khác với khái niệm rộng hơn là tăng áp phổi, vốn còn bao gồm tăng áp do bệnh tim trái, bệnh phổi hoặc thiếu oxy, tắc mạch phổi mạn và nhiều cơ chế hỗn hợp.

Chẩn đoán không thể dựa riêng vào con số ước tính trên siêu âm. Thông tim phải phải cho thấy áp lực động mạch phổi trung bình trên 20 mmHg, áp lực bít động mạch phổi không quá 15 mmHg và sức cản mạch phổi trên 2 đơn vị Wood, đồng thời bác sĩ cần xác định bệnh thuộc đúng nhóm 1. Sự phân biệt này quan trọng vì thuốc chuyên biệt cho tăng áp động mạch phổi không được dùng giống nhau cho mọi thể tăng áp phổi.
| Tên bệnh | Tăng áp động mạch phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pulmonary arterial hypertension |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PAH; tăng áp phổi nhóm 1; tăng huyết áp động mạch phổi |
| Mã ICD-10 | I27.0 áp dụng cho tăng áp phổi nguyên phát hoặc vô căn; trường hợp tăng áp động mạch phổi thứ phát có thể cần I27.2 và mã bệnh nguyên nhân |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch – tuần hoàn phổi; bệnh mạch máu phổi; tăng áp phổi nhóm 1 |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các tiểu động mạch phổi là vị trí tổn thương chính; thất phải, nhĩ phải, van ba lá, gan, thận và các mô ngoại vi có thể bị ảnh hưởng khi bệnh tiến triển |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây; có thể vô căn, di truyền, liên quan thuốc hoặc đi kèm bệnh hệ thống, tim bẩm sinh, tăng áp cửa, HIV hay sán máng |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp trong cộng đồng; tần suất thay đổi theo nguyên nhân và quần thể, trong khi dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam còn hạn chế |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Tăng áp động mạch phổi
Bất thường tín hiệu nội mô, viêm, di truyền hoặc tác nhân liên quan bệnh nền làm mất cân bằng giữa co mạch và giãn mạch, đồng thời thúc đẩy tăng sinh tế bào cơ trơn và nội mô. Thành tiểu động mạch phổi dày lên, lòng mạch hẹp hoặc tắc, đôi khi hình thành tổn thương dạng đám rối. Sức cản mạch phổi vì thế tăng dần.
Thất phải ban đầu phì đại để thắng sức cản mới. Khi tải áp lực kéo dài vượt khả năng thích nghi, thất phải giãn, co bóp kém và kéo giãn vòng van ba lá, gây hở van chức năng. Lưu lượng tim giảm dẫn đến mệt, choáng hoặc ngất; áp lực tĩnh mạch hệ thống tăng gây phù, gan sung huyết và cổ trướng. Khả năng thích nghi của thất phải là yếu tố quyết định quan trọng đối với triệu chứng và tiên lượng.
Theo phân loại lâm sàng hiện hành, tăng áp động mạch phổi gồm: vô căn; di truyền; liên quan thuốc hoặc độc chất; liên quan bệnh mô liên kết, nhiễm HIV, tăng áp cửa, bệnh tim bẩm sinh hoặc sán máng; tăng áp động mạch phổi có đặc điểm liên quan tĩnh mạch hoặc mao mạch; và tăng áp phổi dai dẳng ở trẻ sơ sinh. Một số trường hợp có đáp ứng giãn mạch lâu dài với thuốc chẹn kênh canxi được nhận diện bằng nghiệm pháp chuyên biệt.
Phân loại theo nguyên nhân định hướng xét nghiệm, tư vấn di truyền và điều trị. Song song, bác sĩ xếp mức chức năng WHO từ I đến IV và phân tầng nguy cơ tử vong dựa trên triệu chứng, khả năng gắng sức, dấu ấn sinh học, hình ảnh thất phải và huyết động để quyết định cường độ điều trị.
Tăng áp động mạch phổi là bệnh hiếm và có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi. Các sổ bộ quốc tế cho thấy kiểu hình thay đổi theo vùng và theo nhóm nguyên nhân; phụ nữ chiếm tỷ lệ cao hơn trong nhiều nhóm vô căn và di truyền, nhưng nam giới lớn tuổi có thể có diễn tiến bất lợi hơn do bệnh đồng mắc và khả năng thích nghi thất phải kém.
Bệnh mô liên kết, đặc biệt xơ cứng bì hệ thống, là bối cảnh cần chú ý ở người trưởng thành. Ở trẻ em, bệnh tim bẩm sinh và rối loạn phát triển phổi có vai trò nổi bật hơn. Hiện chưa có số liệu dân số toàn quốc đủ tin cậy để ước tính chính xác tỷ lệ mắc tăng áp động mạch phổi tại Việt Nam, vì vậy không nên ngoại suy trực tiếp số liệu từ sổ bộ nước ngoài.
Bệnh không hình thành qua một đường phơi nhiễm duy nhất. Ở người có nền di truyền hoặc bệnh liên quan, các tín hiệu tổn thương nội mô và tăng sinh mạch tích lũy theo thời gian, làm hẹp mạng động mạch phổi. Một số thuốc hoặc độc chất có thể đóng vai trò kích hoạt; ở tim bẩm sinh, lưu lượng và áp lực máu qua phổi kéo dài thúc đẩy tái cấu trúc mạch. Khi tổn thương đã cố định, loại bỏ tác nhân ban đầu có thể không đảo ngược hoàn toàn sức cản mạch phổi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tăng áp động mạch phổi
Các nguyên nhân được chia thành nhiều nhóm. Nguyên phát gồm thể vô căn và thể di truyền, thường liên quan các gen điều hòa tăng trưởng mạch như BMPR2 nhưng không phải người mang biến thể nào cũng phát bệnh. Liên quan bệnh khác gồm xơ cứng bì và bệnh mô liên kết, tim bẩm sinh có luồng thông, tăng áp tĩnh mạch cửa, HIV và sán máng. Liên quan thuốc hoặc độc chất có thể gặp với một số thuốc gây chán ăn và chất kích thích dạng amphetamine.
Yếu tố thúc đẩy mất bù không đồng nghĩa nguyên nhân gây bệnh; nhiễm trùng, thiếu máu, rối loạn nhịp, thai kỳ, phẫu thuật hoặc ngừng thuốc đột ngột có thể làm triệu chứng tăng nhanh ở người đã mắc bệnh.
Không thay đổi được: tiền sử gia đình, biến thể gen liên quan, giới nữ trong một số kiểu hình và bệnh tim bẩm sinh. Có thể can thiệp hoặc quản lý: sử dụng chất kích thích, tiếp xúc thuốc gây chán ăn có nguy cơ, kiểm soát HIV, bệnh gan tăng áp cửa và theo dõi bệnh mô liên kết. Thai kỳ không gây ra mọi trường hợp nhưng làm tăng mạnh gánh huyết động ở người đã có bệnh.
Không có yếu tố nguy cơ nào đơn độc đủ để tự chẩn đoán. Người thuộc nhóm nguy cơ cao nên được đánh giá theo chương trình sàng lọc hoặc theo dõi chuyên khoa phù hợp.
- Người có người thân mắc tăng áp động mạch phổi hoặc mang biến thể gen đã xác định.
- Người mắc xơ cứng bì hệ thống, lupus hoặc bệnh mô liên kết có triệu chứng khó thở mới xuất hiện.
- Người có tim bẩm sinh kèm luồng thông hệ thống–phổi, đặc biệt khi chưa sửa chữa hoặc sửa chữa muộn.
- Người tăng áp tĩnh mạch cửa, nhiễm HIV, tiền sử dùng chất kích thích hoặc thuốc gây chán ăn liên quan nguy cơ.
- Trẻ sơ sinh có tăng áp phổi dai dẳng và trẻ có bệnh phổi phát triển hoặc tim bẩm sinh phức tạp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tăng áp động mạch phổi
Bệnh thường khởi phát âm thầm bằng giảm khả năng gắng sức. Người bệnh có thể nhận thấy đi bộ, leo cầu thang hoặc làm việc thường ngày khó hơn trước nhiều tháng trước khi được chẩn đoán. Triệu chứng ban đầu không đặc hiệu và đôi khi bị quy cho tuổi tác, thiếu vận động, lo âu hoặc bệnh hô hấp.
Khi sức cản mạch phổi tăng và thất phải bắt đầu suy, khó thở xuất hiện với mức vận động nhẹ hơn, kèm choáng, đau ngực, phù hoặc đầy bụng. Một số người vẫn ít triệu chứng lúc nghỉ nhưng có bất thường rõ khi vận động. Trẻ em có thể biểu hiện bằng chậm tăng trưởng, mệt khi bú, tím hoặc ngất.
- Khó thở khi gắng sức: thường là biểu hiện sớm do cung lượng tim không tăng đủ khi vận động.
- Mệt và giảm sức bền: người bệnh làm việc thường ngày chậm hơn hoặc phải nghỉ nhiều lần.
- Choáng, tiền ngất hoặc ngất: thường xảy ra lúc gắng sức và gợi ý hạn chế cung lượng tim đáng kể.
- Đau hoặc tức ngực: có thể liên quan thiếu máu cơ thất phải hay căng động mạch phổi.
- Tim đập nhanh hoặc hồi hộp: có thể xuất hiện khi gắng sức hoặc khi có rối loạn nhịp.
- Phù cổ chân, tăng vòng bụng: thường xuất hiện muộn hơn khi ứ trệ tuần hoàn hệ thống.
- Khàn tiếng: động mạch phổi giãn có thể chèn ép dây thần kinh quặt ngược thanh quản trong một số trường hợp.
- Ho ra máu: hiếm nhưng có thể nghiêm trọng, cần được đánh giá khẩn.
- Tím môi hoặc đầu chi: có thể gặp khi oxy máu thấp hoặc có luồng thông tim bẩm sinh.
- Đau vùng hạ sườn phải: có thể do gan sung huyết khi suy thất phải tiến triển.
Nên đặt lịch khám: khó thở khi vận động kéo dài, sức bền giảm không giải thích được, hồi hộp hoặc phù chân tái diễn. Cần khám trong ngày: triệu chứng tăng nhanh, gần ngất, phù nhiều, bụng trướng, nhịp tim bất thường kéo dài hoặc nhu cầu oxy tăng. Cần tái khám sớm: sau khi bắt đầu hay thay đổi thuốc, sau nhập viện, khi tăng cân nhanh hoặc khả năng đi lại giảm so với lần đánh giá trước.
Người có xơ cứng bì, tim bẩm sinh, tiền sử gia đình hoặc tăng áp cửa nên trao đổi với bác sĩ về sàng lọc ngay cả khi triệu chứng còn nhẹ.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có khó thở dữ dội lúc nghỉ, ngất kéo dài hoặc tái diễn, đau ngực nặng, tím tái, ho ra máu nhiều, lú lẫn, tay chân lạnh, tụt huyết áp hoặc tiểu rất ít. Đây có thể là dấu hiệu suy thất phải cấp, rối loạn nhịp nguy hiểm, thuyên tắc phổi hoặc sốc. Không tự lái xe khi đang choáng hay khó thở nặng; không trì hoãn để thử thuốc cũ, mẹo dân gian hoặc tự tăng liều thuốc lợi tiểu.
Chẩn đoán Tăng áp động mạch phổi
Quy trình thường bắt đầu từ nghi ngờ lâm sàng, điện tâm đồ, X-quang ngực, xét nghiệm máu và siêu âm tim. Nếu xác suất tăng áp phổi đáng kể, người bệnh nên được chuyển đến trung tâm có kinh nghiệm để tìm nguyên nhân, loại trừ bệnh tim trái, bệnh phổi và tắc mạch phổi mạn.
Thông tim phải là bước xác nhận huyết động và hỗ trợ lựa chọn điều trị. Bác sĩ kết hợp kết quả với đánh giá chức năng WHO, nghiệm pháp đi bộ sáu phút hoặc gắng sức tim phổi, BNP hoặc NT-proBNP và hình ảnh thất phải. Không nên tự kết luận từ chỉ số áp lực động mạch phổi ước tính trên một phiếu siêu âm đơn lẻ.
Bác sĩ hỏi về mức gắng sức gây khó thở, ngất, đau ngực, phù, thuốc đã dùng, chất kích thích, bệnh tự miễn, bệnh gan, HIV, tim bẩm sinh và tiền sử gia đình. Khám có thể ghi nhận tiếng T2 mạnh ở ổ van động mạch phổi, nhịp nâng cạnh ức, tiếng thổi hở van ba lá, tĩnh mạch cổ nổi, gan to, phù chân, tím hoặc dấu hiệu bệnh mô liên kết.
Khám lâm sàng giúp đánh giá mức độ nhưng có thể bình thường ở giai đoạn sớm. Các thao tác và dấu hiệu này cần được nhân viên y tế thực hiện, không phải hướng dẫn để người đọc tự khám và tự loại trừ bệnh.
BNP hoặc NT-proBNP phản ánh căng thành tim phải và hỗ trợ phân tầng nguy cơ, nhưng không đặc hiệu. Công thức máu, chức năng thận, gan, tuyến giáp, điện giải và sắt tìm bệnh đồng mắc và chuẩn bị điều trị. Xét nghiệm HIV, tự kháng thể và đánh giá tăng áp cửa được chỉ định theo bối cảnh. Khí máu động mạch, đo chức năng hô hấp và khả năng khuếch tán CO giúp phát hiện bệnh phổi hoặc kiểu hình mạch phổi.
Nghiệm pháp đi bộ sáu phút hoặc gắng sức tim phổi đo năng lực vận động và đáp ứng theo dõi. Xét nghiệm gen cần tư vấn trước và sau xét nghiệm, đặc biệt ở thể vô căn, gia đình hoặc khởi phát trẻ.
Siêu âm tim ước tính xác suất tăng áp phổi, đánh giá kích thước và chức năng thất phải, nhĩ phải, van ba lá và bệnh tim trái. CT ngực có cản quang hoặc CT độ phân giải cao khảo sát mạch phổi, nhu mô phổi và dấu hiệu bệnh tĩnh mạch phổi. Xạ hình thông khí–tưới máu là phương tiện quan trọng để sàng lọc tăng áp phổi do huyết khối mạn.
MRI tim định lượng chính xác thể tích và chức năng thất phải ở một số trung tâm. Hình ảnh gợi ý bệnh nhưng không thay thế thông tim phải để xác nhận huyết động.
Chẩn đoán huyết động tăng áp động mạch phổi được xác nhận khi thông tim phải lúc nghỉ cho thấy: áp lực động mạch phổi trung bình trên 20 mmHg; áp lực bít động mạch phổi không quá 15 mmHg; và sức cản mạch phổi trên 2 đơn vị Wood. Sau đó phải chứng minh bệnh phù hợp nhóm 1 và không được giải thích tốt hơn bởi bệnh tim trái, bệnh phổi hoặc thiếu oxy, tắc mạch phổi mạn hay cơ chế nhóm 5.
Nghiệm pháp giãn mạch cấp chỉ được thực hiện trong môi trường chuyên môn cho một số thể vô căn, di truyền hoặc liên quan thuốc nhằm tìm nhóm nhỏ có thể đáp ứng lâu dài với thuốc chẹn kênh canxi. Tiêu chuẩn này không dùng để tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Tăng áp động mạch phổi
Mục tiêu điều trị là giảm triệu chứng, đưa người bệnh về mức nguy cơ thấp, bảo vệ chức năng thất phải và ngăn biến cố lâm sàng. Kế hoạch được xây dựng tại trung tâm tăng áp phổi sau khi xác định đúng nhóm bệnh, nguyên nhân, mức chức năng và nguy cơ.
Nhiều người mới chẩn đoán được cân nhắc phối hợp sớm thuốc tác động lên các đường endothelin, nitric oxide và prostacyclin; trường hợp nguy cơ cao thường cần liệu pháp mạnh hơn, có thể gồm prostacyclin truyền liên tục. Điều trị hỗ trợ và bệnh nền được thực hiện song song. Nhập viện khi suy thất phải mất bù, ngất tái diễn, thiếu oxy nặng, tụt huyết áp, rối loạn nhịp đáng kể hoặc cần khởi trị phức tạp.
Các nhóm thuốc chuyên biệt gồm thuốc đối kháng thụ thể endothelin, thuốc ức chế phosphodiesterase type 5, thuốc kích thích guanylate cyclase hòa tan, chất tương tự prostacyclin, chất chủ vận thụ thể prostacyclin và thuốc điều hòa tín hiệu activin như sotatercept. Lựa chọn và phối hợp phụ thuộc nguyên nhân, mức nguy cơ, khả năng mang thai, chức năng gan thận, tương tác thuốc và khả năng theo dõi.
Thuốc chẹn kênh canxi chỉ dành cho nhóm rất nhỏ có nghiệm pháp giãn mạch dương tính và đáp ứng được xác nhận. Lợi tiểu dùng khi ứ dịch; oxy được chỉ định khi thiếu oxy; chống đông không áp dụng thường quy cho mọi người. Không tự mua, đổi liều, ngừng truyền prostacyclin hoặc phối hợp thuốc vì có thể gây mất bù nguy hiểm.
Mở thông liên nhĩ bằng bóng có thể được cân nhắc tại trung tâm chuyên sâu như biện pháp cầu nối ở người suy thất phải nặng hoặc ngất kháng trị, nhưng thủ thuật có nguy cơ thiếu oxy và tử vong nên không phải lựa chọn thường quy. Ở một số trẻ có tăng áp động mạch phổi rất nặng, tạo shunt Potts có thể được xem xét bởi nhóm chuyên gia nhi tim mạch.
Can thiệp sửa luồng thông tim bẩm sinh chỉ thực hiện khi đánh giá huyết động cho thấy còn phù hợp; đóng luồng thông khi bệnh mạch phổi đã cố định có thể gây hại.
Ghép phổi hai bên hoặc ghép tim–phổi được cân nhắc khi bệnh vẫn nguy cơ cao dù đã điều trị tối ưu, đặc biệt khi thất phải suy tiến triển hoặc có biến cố lặp lại. Việc giới thiệu đánh giá ghép nên diễn ra sớm hơn thời điểm suy đa cơ quan để không bỏ lỡ cơ hội.
Loại ghép phụ thuộc giải phẫu tim, bệnh tim bẩm sinh, chức năng thất trái và kinh nghiệm trung tâm. Phẫu thuật đòi hỏi đánh giá toàn diện, dùng thuốc chống thải ghép lâu dài và theo dõi biến chứng nhiễm trùng, thải ghép cùng độc tính thuốc.
Chăm sóc hỗ trợ có thể gồm tiêm chủng theo khuyến cáo, điều trị thiếu sắt, hỗ trợ tâm lý, tư vấn sinh sản, phục hồi chức năng hoặc vận động có giám sát, và oxy khi có thiếu oxy được xác nhận. Người bệnh nên được hướng dẫn kế hoạch khi đi xa, di chuyển bằng máy bay hoặc lên độ cao vì môi trường thiếu oxy có thể làm triệu chứng tăng.
Chăm sóc giảm nhẹ có thể tích hợp sớm để kiểm soát khó thở, mệt, lo âu và hỗ trợ quyết định điều trị; điều này không đồng nghĩa ngừng các liệu pháp chuyên biệt.
Theo dõi thường đánh giá mức chức năng WHO, triệu chứng ngất hoặc ứ dịch, huyết áp, nhịp tim, cân nặng, khoảng cách đi bộ sáu phút, BNP hoặc NT-proBNP và chức năng thất phải. Xét nghiệm gan, máu, thận, sắt hoặc thai nghén được thực hiện tùy thuốc. Bác sĩ có thể lặp siêu âm tim, MRI tim hoặc thông tim phải khi kết quả sẽ thay đổi chiến lược.
Cần liên hệ sớm khi khả năng vận động giảm rõ, phù tăng, tăng cân nhanh, choáng mới xuất hiện, tác dụng phụ thuốc hoặc gián đoạn nguồn thuốc. Mục tiêu là nhận diện chuyển từ nguy cơ thấp sang trung bình hoặc cao trước khi xảy ra mất bù.
Tăng áp động mạch phổi thường cần điều trị không xác định thời hạn và theo dõi suốt đời. Đáp ứng ban đầu có thể được đánh giá sau vài tuần đến vài tháng tùy liệu pháp, nhưng việc đạt mục tiêu nguy cơ thấp thường cần nhiều lần điều chỉnh.
Không nên dùng cảm giác đỡ khó thở làm lý do tự ngừng thuốc, vì bất thường huyết động có thể vẫn tồn tại. Thời gian dùng từng thuốc phụ thuộc hiệu quả, tác dụng không mong muốn, kế hoạch mang thai, ghép tạng và thay đổi bằng chứng; mọi chuyển đổi phải có kế hoạch của đội chuyên khoa.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính là suy thất phải, hở van ba lá chức năng, phù toàn thân, cổ trướng, gan và thận sung huyết, giảm cung lượng tim và sốc tim. Rối loạn nhịp nhĩ có thể làm huyết động xấu nhanh. Ho ra máu, huyết khối tại chỗ, chèn ép động mạch vành trái hoặc đường thở do động mạch phổi giãn là biến chứng ít gặp nhưng nghiêm trọng.
Điều trị cũng có nguy cơ riêng như tụt huyết áp, độc tính gan, thiếu máu, giảm tiểu cầu hoặc chảy máu, nhiễm trùng đường truyền và biến chứng thai kỳ. Theo dõi xét nghiệm và kỹ thuật sử dụng thuốc giúp giảm các nguy cơ có thể phòng tránh.
Đây là bệnh tiến triển nhưng kết quả đã cải thiện nhờ chẩn đoán sớm, phối hợp thuốc và chăm sóc chuyên sâu. Tiên lượng khác nhau đáng kể giữa từng người và phụ thuộc nguyên nhân, tuổi, bệnh đồng mắc, mức chức năng, khả năng gắng sức, BNP hoặc NT-proBNP, huyết động và đặc biệt là chức năng thất phải.
Đạt và duy trì hồ sơ nguy cơ thấp liên quan kết quả tốt hơn ở cấp độ quần thể. Tuy nhiên, không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ một chỉ số hoặc một bảng trực tuyến. Người bệnh cần được tái phân tầng định kỳ vì nguy cơ có thể thay đổi dù triệu chứng chủ quan ổn định.
Tăng áp động mạch phổi là bệnh mạn tính nên khái niệm “tái phát” không giống một nhiễm trùng đã khỏi. Người bệnh có thể trải qua các đợt xấu đi lâm sàng do bệnh tiến triển, nhiễm trùng, rối loạn nhịp, thiếu máu, thai kỳ, phẫu thuật hoặc gián đoạn điều trị.
Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng kế hoạch, tái khám, tiêm chủng, xử lý sớm nhiễm trùng và duy trì nguồn cung thuốc liên tục. Đặc biệt, ngừng đột ngột prostacyclin truyền có thể gây tăng áp phổi bật lại và suy tuần hoàn, cần được xem là tình huống khẩn.
Không thể phòng ngừa mọi trường hợp vô căn hoặc di truyền. Có thể giảm một phần nguy cơ bằng cách tránh chất kích thích và thuốc gây chán ăn không được kiểm soát, điều trị bệnh liên quan, phòng lây nhiễm HIV và sán máng theo bối cảnh, đồng thời đánh giá sớm người có xơ cứng bì hoặc tim bẩm sinh.
Ở người đã mắc bệnh, phòng biến chứng gồm tiêm vaccine phù hợp, tránh mang thai ngoài kế hoạch, kiểm soát thiếu sắt, không hút thuốc, chuẩn bị kỹ trước phẫu thuật và tham vấn di truyền khi nghi thể gia đình. Không có thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung nào được chứng minh ngăn bệnh tiến triển thay cho điều trị chuyên khoa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tăng áp động mạch phổi
Chế độ ăn tập trung vào đủ năng lượng, đạm và vi chất, đồng thời hạn chế lượng muối khi có phù hoặc suy thất phải theo hướng dẫn cá thể. Lượng dịch không nên tự hạn chế quá mức; bác sĩ quyết định dựa trên ứ dịch, natri máu, chức năng thận và thuốc lợi tiểu.
Người dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh gan cần được tư vấn riêng về thực phẩm và tương tác. Tránh sản phẩm giảm cân, thảo dược kích thích hoặc thực phẩm bổ sung không rõ thành phần vì có thể ảnh hưởng huyết áp, gan hoặc tương tác với thuốc điều trị.
Vận động mức nhẹ đến vừa, tăng dần và có hướng dẫn thường hữu ích khi bệnh ổn định; chương trình phục hồi có giám sát giúp cải thiện sức bền mà không ép cơ thể tới kiệt sức. Người bệnh nên dừng hoạt động khi đau ngực, choáng, gần ngất hoặc khó thở bất thường.
Tránh nâng vật rất nặng, rặn kéo dài, tắm quá nóng và hoạt động ở độ cao khi chưa được đánh giá. Ngủ đủ, phân bổ việc trong ngày và chủ động nghỉ giúp giảm gánh triệu chứng. Công việc nặng hoặc lái xe chuyên nghiệp cần xem xét riêng nếu có tiền sử ngất.
Có thể ghi cân nặng mỗi ngày khi dễ ứ dịch, mức phù, nhịp tim, huyết áp, lượng vận động gây khó thở và việc dùng thuốc. Máy đo SpO2 chỉ là công cụ hỗ trợ; kết quả có thể sai do lạnh đầu chi, sơn móng hoặc tưới máu kém và không phản ánh trực tiếp áp lực động mạch phổi.
Người dùng thuốc truyền cần kiểm tra bơm, đường truyền và kế hoạch dự phòng theo hướng dẫn của trung tâm. Báo ngay khi tăng cân nhanh, phù tăng, gần ngất, sốt kèm đường truyền đỏ đau hoặc không thể tiếp tục thuốc đúng lịch.
- Không tự dùng thuốc giãn mạch phổi, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chống đông dựa trên thông tin trên mạng.
- Không ngừng đột ngột thuốc truyền hoặc thuốc chuyên biệt khi chưa có phương án thay thế từ bác sĩ.
- Không mang thai ngoài kế hoạch nếu chưa được đội tăng áp phổi và sản khoa nguy cơ cao tư vấn.
- Không tập đến mức choáng, đau ngực, tím tái hoặc gần ngất.
- Không dùng chất kích thích, thuốc giảm cân hoặc thảo dược không rõ thành phần.
- Không coi siêu âm tim đơn lẻ là chẩn đoán xác định hoặc tự suy diễn mức độ sống còn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, nguyên nhân thường khác người lớn, gồm tim bẩm sinh, bệnh phổi phát triển, tăng áp phổi sơ sinh dai dẳng và hội chứng di truyền. Trẻ có thể biểu hiện bằng bú kém, chậm tăng cân, thở nhanh, tím, mệt khi chơi hoặc ngất. Đánh giá cần nhóm nhi tim mạch và hô hấp có kinh nghiệm vì chỉ số huyết động, liều thuốc và mục tiêu phát triển phải điều chỉnh theo tuổi, cân nặng.
Can thiệp tim bẩm sinh cần đúng thời điểm để tránh bệnh mạch phổi không hồi phục. Gia đình không tự dùng oxy hoặc thuốc của người lớn cho trẻ.
Người cao tuổi thường có tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rung nhĩ, bệnh phổi hoặc rối loạn chức năng thất trái, làm việc phân biệt nhóm tăng áp phổi khó hơn. Triệu chứng có thể biểu hiện chủ yếu bằng mệt, giảm vận động, lú lẫn khi thiếu oxy hoặc phù thay vì ngất điển hình.
Điều trị cần cân bằng lợi ích với tụt huyết áp, suy thận, té ngã và tương tác đa thuốc. Bác sĩ có thể khởi trị thận trọng và theo dõi sát hơn, nhưng tuổi cao đơn thuần không phải lý do để bỏ qua đánh giá chuyên sâu.
Mang thai ở người tăng áp động mạch phổi có nguy cơ rất cao cho mẹ và thai do thể tích máu, cung lượng tim và thay đổi quanh sinh tạo gánh lớn cho thất phải. Nên tư vấn trước mang thai về biện pháp tránh thai hiệu quả và lựa chọn sinh sản. Nếu đã mang thai, cần được chuyển sớm đến đội đa chuyên khoa gồm tăng áp phổi, tim mạch, sản nguy cơ cao, gây mê và sơ sinh.
Một số thuốc có độc tính cho thai và phải được bác sĩ thay đổi có kế hoạch. Không tự ngừng thuốc khi phát hiện có thai vì ngừng đột ngột cũng có thể đe dọa tính mạng.
Khả năng cho con bú phụ thuộc thuốc chuyên biệt, mức ổn định huyết động, chức năng gan thận và nhu cầu theo dõi sau sinh. Dữ liệu về bài tiết qua sữa của nhiều thuốc tăng áp động mạch phổi còn hạn chế; một số thuốc có thể không phù hợp trong giai đoạn cho bú.
Bác sĩ sản khoa, tim mạch và nhi khoa cần cùng cân nhắc lợi ích dinh dưỡng của sữa mẹ với nguy cơ phơi nhiễm thuốc và nguy cơ kiệt sức của người mẹ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc tự bỏ thuốc mà chưa có đánh giá từng hoạt chất.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc tăng áp động mạch phổi liên quan HIV hoặc có nhiễm trùng cơ hội, thiếu máu và tổn thương phổi đồng thời. Các yếu tố này làm khó thở nặng hơn và tăng nguy cơ tương tác giữa thuốc kháng virus, kháng nấm với thuốc chuyên biệt.
Ngưỡng đánh giá nhiễm trùng và nhập viện nên thấp hơn khi có sốt, giảm oxy hoặc tụt huyết áp. Điều trị HIV hiệu quả là thành phần quan trọng nhưng không thay thế đánh giá huyết động và liệu pháp tăng áp phổi khi đã xác nhận bệnh.
Bệnh mô liên kết, bệnh gan tăng áp cửa, tim bẩm sinh, HIV, bệnh thận và bệnh phổi đồng mắc có thể thay đổi biểu hiện và lựa chọn thuốc. Ví dụ, bệnh gan ảnh hưởng chuyển hóa và nguy cơ độc tính; bệnh thận làm khó kiểm soát dịch; bệnh phổi nặng có thể chuyển chẩn đoán sang nhóm tăng áp phổi khác thay vì nhóm 1.
Điều trị cần phối hợp nhiều chuyên khoa và ưu tiên xác định cơ chế chính gây tăng áp. Không nên áp dụng một phác đồ giống nhau cho mọi người chỉ vì cùng có áp lực động mạch phổi tăng.
Tăng áp động mạch phổi làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, suy thất phải, rối loạn nhịp và thiếu oxy quanh phẫu thuật, kể cả với thủ thuật không liên quan tim. Trước mổ cần thông báo đầy đủ thuốc đang dùng, đánh giá mức nguy cơ, bảo đảm không gián đoạn liệu pháp và lập kế hoạch gây mê, dịch truyền, giảm đau cùng theo dõi sau mổ.
Phẫu thuật chương trình nên thực hiện tại nơi có khả năng xử trí suy thất phải nếu bệnh mức trung bình đến nặng. Sau mổ, khó thở tăng, ngất, đau ngực, phù nhanh hoặc giảm oxy cần được đánh giá khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Tăng áp động mạch phổi
Có thể nguy hiểm vì sức cản mạch phổi tăng kéo dài làm thất phải quá tải và cuối cùng suy. Mức nguy hiểm không giống nhau ở mọi người; nguyên nhân, mức chức năng, khả năng đi bộ, dấu ấn BNP hoặc NT-proBNP, huyết động và chức năng thất phải đều ảnh hưởng nguy cơ. Chẩn đoán sớm và điều trị phối hợp đã cải thiện đáng kể kết quả so với trước đây. Người bệnh không nên tự ước tính tiên lượng từ một con số siêu âm, mà cần được phân tầng nguy cơ định kỳ tại cơ sở có kinh nghiệm.
Phần lớn trường hợp không có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bằng thuốc hiện nay, nhưng bệnh có thể được kiểm soát trong thời gian dài ở nhiều người. Thuốc chuyên biệt giúp giảm triệu chứng, cải thiện khả năng vận động và giảm biến cố khi được lựa chọn theo nhóm bệnh và mức nguy cơ. Một số nguyên nhân có thể cải thiện khi xử lý yếu tố liên quan, nhưng tổn thương mạch đã cố định thường không đảo ngược hoàn toàn. Ghép phổi hoặc tim–phổi là lựa chọn cho bệnh tiến triển kháng trị, không phải giải pháp phù hợp cho tất cả người bệnh.
Không. Tăng áp động mạch phổi không truyền từ người sang người qua hô hấp, ăn uống, tiếp xúc hoặc quan hệ thông thường. Một số bệnh liên quan như HIV hoặc sán máng có đường lây hay phơi nhiễm riêng, nhưng điều đó không có nghĩa hội chứng tăng áp động mạch phổi tự lây. Thể di truyền cũng không phải bệnh lây nhiễm; biến thể gen có thể được truyền trong gia đình với khả năng biểu hiện khác nhau. Gia đình có nhiều người mắc nên được tư vấn di truyền thay vì tự xét nghiệm hoặc lo ngại tiếp xúc.
Người bệnh ổn định thường có thể vận động mức nhẹ đến vừa theo chương trình được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi hướng dẫn. Đi bộ, đạp xe nhẹ và bài tập sức mạnh thấp có thể cải thiện sức bền, nhưng cường độ phải dưới ngưỡng gây đau ngực, choáng, gần ngất hoặc khó thở quá mức. Không nên tập một mình khi từng ngất, không nâng vật rất nặng và không tăng cường độ đột ngột. Khi phù tăng, thiếu oxy hoặc suy thất phải mất bù, cần tạm dừng và được đánh giá trước khi quay lại vận động.
Nhập viện thường cần thiết khi khó thở tăng nhanh, ngất, đau ngực kéo dài, thiếu oxy nặng, phù hoặc cổ trướng tiến triển, tụt huyết áp, rối loạn nhịp, suy thận, nhiễm trùng nặng hoặc không thể duy trì thuốc chuyên biệt. Người đang dùng prostacyclin truyền cần xử trí khẩn nếu bơm hoặc đường truyền hỏng vì gián đoạn thuốc có thể gây bật lại huyết động. Quyết định nhập viện còn phụ thuộc mức nền và khoảng cách đến cơ sở chuyên khoa; khi có dấu hiệu sốc hoặc tím tái, gọi 115 thay vì tự đi một mình.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

