Amphetamine là một thuốc kích thích thần kinh trung ương thuộc nhóm amin giao cảm, được sử dụng trong một số thuốc kê đơn để điều trị ADHD, chứng ngủ rũ và trong một số nhãn thuốc là hỗ trợ ngắn hạn cho béo phì ngoại sinh khi các biện pháp khác không đáp ứng. Hoạt chất này có nguy cơ lạm dụng, lệ thuộc, tăng huyết áp, tăng nhịp tim, rối loạn tâm thần và quá liều nghiêm trọng nếu dùng sai cách. Vì vậy, Amphetamine chỉ nên được dùng theo chỉ định của bác sĩ, đúng dạng thuốc, đúng liều và đúng đối tượng. Nội dung dưới đây cung cấp thông tin y khoa trung lập, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Amphetamine là thuốc kích thích thần kinh trung ương.
- Bối cảnh điều trị có thể gồm ADHD hoặc chứng ngủ rũ khi bác sĩ chẩn đoán phù hợp.
- Không tự tăng, giảm hoặc chia sẻ thuốc cho người khác.
- Có thể gây mất ngủ, chán ăn, tim nhanh, tăng huyết áp, lo âu hoặc lạm dụng thuốc.
- Báo bác sĩ về bệnh tim, rối loạn tâm thần, tiền sử nghiện chất và thuốc đang dùng.
Hoạt chất Amphetamine là gì?
Amphetamine là thuốc kích thích thần kinh trung ương thuộc nhóm amin giao cảm, được dùng trong một số thuốc kê đơn cho ADHD, chứng ngủ rũ và một số chỉ định đặc biệt theo nhãn thuốc. Đây là hoạt chất có nguy cơ lạm dụng và lệ thuộc, không dùng khi không có chỉ định y tế.
Amphetamine
INN Amfetamine / Amphetamine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Amphetamine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Amfetamine / Amphetamine |
| Tên IUPAC | 1-phenylpropan-2-amine |
| Tên hóa học khác | 1-Phenyl-2-aminopropane |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Amphetamine sulfate; amfetamine; dl-amphetamine; d-amphetamine; l-amphetamine; dextroamphetamine; levoamphetamine; mixed amphetamine salts. Tên đồng nghĩa có thể khác nhau theo muối, đồng phân và sản phẩm thuốc. |
| Tên Latinh / tên dược điển | amfetaminum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 300-62-9 |
|---|---|
| UNII | CK833KGX7E |
| PubChem CID | 3007 |
| RxNorm CUI | 725 |
| Công thức phân tử | C9H13N |
Dược động học của Amphetamine
Dược động học phụ thuộc dạng bào chế, muối amphetamine và đồng phân. Theo nhãn EVEKEO ODT, amphetamine có dược động học tuyến tính trong khoảng liều 5–40 mg, được thải trừ qua cả gan và thận; thải trừ qua thận phụ thuộc pH nước tiểu.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau dùng đường uống dạng viên rã trong miệng amphetamine sulfate, phơi nhiễm của d- và l-amphetamine tương đương viên giải phóng tức thì cùng liều; thời gian đạt nồng độ tối đa trung vị khoảng 3–3,5 giờ tùy cách dùng và có thể bị kéo dài khi dùng cùng bữa ăn nhiều chất béo.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Amphetamine được chuyển hóa đáng kể, chủ yếu qua hai con đường oxy hóa: một phần qua CYP2D6 tạo 4-hydroxyamphetamine có hoạt tính và một phần qua khử amin oxy hóa. CYP2D6 là một trong các enzyme tham gia chuyển hóa amphetamine.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Amphetamine được thải trừ qua thận theo cơ chế phụ thuộc pH nước tiểu. Nước tiểu acid làm tăng thải trừ dạng ion hóa; nước tiểu kiềm làm giảm thải trừ và có thể tăng nồng độ trong máu.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Dạng bào chế, thành phần muối/đồng phân, thức ăn, pH đường tiêu hóa và pH nước tiểu có thể ảnh hưởng nồng độ amphetamine. Thuốc ức chế CYP2D6 và thuốc làm thay đổi pH nước tiểu cần được đánh giá thận trọng bởi bác sĩ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Amphetamine
Amphetamine thuộc nhóm thuốc kích thích thần kinh trung ương và nhóm amin giao cảm tác dụng trung ương. Trong phân loại ATC, amfetamine thuộc mã N06BA01, nhóm thuốc cường giao cảm tác dụng trung ương dùng cho rối loạn tăng động giảm chú ý và các chỉ định liên quan theo nhãn.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Amphetamine làm tăng hoạt tính monoamine trong hệ thần kinh trung ương bằng cách ức chế tái hấp thu norepinephrine và dopamine ở neuron tiền synap, đồng thời làm tăng phóng thích các monoamine này ra khe ngoại bào. Cơ chế điều trị chính xác trong ADHD chưa được xác định đầy đủ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Amphetamine có tác dụng kích thích thần kinh trung ương và tác dụng giao cảm. Dạng racemic gồm d- và l-amphetamine; theo nhãn FDA, l-isomer có tác dụng tim mạch mạnh hơn tương đối, còn d-isomer có tác dụng kích thích thần kinh trung ương mạnh hơn tương đối.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Amphetamine
Chỉ định được phê duyệt theo một số nhãn thuốc chính thức:
- Amphetamine sulfate tablets: chứng ngủ rũ.
- Amphetamine sulfate tablets: rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) như một phần của chương trình điều trị toàn diện.
- Amphetamine sulfate tablets: béo phì ngoại sinh, dùng ngắn hạn trong vài tuần như thuốc hỗ trợ cho chế độ giảm cân dựa trên hạn chế calo ở người không đáp ứng với biện pháp thay thế; lợi ích cần cân nhắc với nguy cơ.
- EVEKEO ODT: điều trị ADHD ở bệnh nhi 3–17 tuổi theo nhãn FDA.
Chỉ định cụ thể phụ thuộc sản phẩm, dạng thuốc, quốc gia và phê duyệt quản lý dược. Người bệnh không tự ý dùng Amphetamine cho bất kỳ mục đích nào.
Ứng dụng đang nghiên cứu. Dùng ngoài chỉ định. Không tự ý sử dụng Amphetamine ngoài chỉ định được bác sĩ đánh giá và kê đơn.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dùng chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ.
- Theo nhãn amphetamine sulfate tablets, liều trong chứng ngủ rũ có thể từ 5–60 mg/ngày chia liều, tùy đáp ứng cá thể.
- Trong ADHD, nhãn amphetamine sulfate tablets nêu thuốc không khuyến cáo cho trẻ dưới 3 tuổi; trẻ 3–5 tuổi có liều khởi đầu thấp và chỉnh liều từng bước; trẻ từ 6 tuổi trở lên có thể dùng 1–2 lần/ngày với điều chỉnh theo đáp ứng, hiếm khi cần vượt quá 40 mg/ngày.
- Trong béo phì ngoại sinh theo nhãn amphetamine sulfate tablets, liều tham khảo tối đa 30 mg/ngày chia liều trước bữa ăn và chỉ dùng ngắn hạn; không khuyến cáo cho chỉ định này ở trẻ dưới 12 tuổi.
- Liều có thể khác nhau giữa viên giải phóng tức thì, viên rã trong miệng, dạng phối hợp muối và dạng phóng thích kéo dài. Không tự chuyển đổi sản phẩm theo mg vì thành phần muối và dược động học có thể khác nhau.
Dùng đường uống theo đúng dạng thuốc và hướng dẫn của bác sĩ. Với viên nén, liều đầu thường dùng khi thức dậy; tránh dùng muộn buổi tối vì có thể gây mất ngủ. Không nghiền, bẻ, nhai hoặc thay đổi cách dùng dạng phóng thích kéo dài nếu không được hướng dẫn. Không tự ý tăng liều, giảm liều, ngừng thuốc hoặc dùng chung thuốc cho người khác.
Cần theo dõi huyết áp, nhịp tim, triệu chứng đau ngực/khó thở/ngất, thay đổi hành vi hoặc tâm thần, nguy cơ lạm dụng/lệ thuộc, dấu hiệu serotonin syndrome, cơn co giật, tics/Tourette, tuần hoàn ngoại vi ở ngón tay/ngón chân và tăng trưởng ở trẻ em. Bác sĩ có thể đánh giá định kỳ nhu cầu tiếp tục điều trị.
Cảnh báo và lưu ý về Amphetamine
- Quá mẫn đã biết với amphetamine hoặc thành phần thuốc.
- Đang dùng hoặc đã dùng thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI) trong vòng 14 ngày do nguy cơ cơn tăng huyết áp.
- Tim mạch: hồi hộp, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp.
- Thần kinh/tâm thần: mất ngủ, bồn chồn, chóng mặt, đau đầu, hưng phấn, run, hiếm khi có cơn loạn thần ở liều điều trị.
- Tiêu hóa/chuyển hóa: khô miệng, vị khó chịu, tiêu chảy hoặc táo bón, chán ăn, giảm cân.
- Khác: mề đay, thay đổi ham muốn tình dục, rối loạn cương, cương đau kéo dài, tiêu cơ vân.
- Lạm dụng, dùng sai mục đích, lệ thuộc, quá liều và tử vong.
- Biến cố tim mạch nghiêm trọng ở người có bệnh tim cấu trúc hoặc bệnh tim nặng; tăng huyết áp và tăng nhịp tim.
- Triệu chứng loạn thần hoặc hưng cảm mới xuất hiện hoặc nặng hơn; làm nặng rối loạn lưỡng cực hoặc bệnh loạn thần sẵn có.
- Ức chế tăng trưởng dài hạn ở trẻ em.
- Co giật, tics hoặc làm nặng hội chứng Tourette.
- Bệnh lý mạch máu ngoại vi, bao gồm hiện tượng Raynaud.
- Serotonin syndrome khi phối hợp với thuốc tăng serotonin hoặc ức chế CYP2D6.
- Quá liều có thể gây tăng thân nhiệt, tiêu cơ vân, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, co giật, hôn mê.
- Đánh giá nguy cơ lạm dụng, dùng sai mục đích và lệ thuộc trước khi kê đơn; theo dõi trong quá trình điều trị.
- Tránh dùng ở người có bất thường cấu trúc tim, bệnh cơ tim, rối loạn nhịp nghiêm trọng, bệnh mạch vành hoặc bệnh tim nghiêm trọng khác trừ khi bác sĩ chuyên khoa đánh giá phù hợp.
- Thận trọng ở người tăng huyết áp, tiền sử co giật, rối loạn lưỡng cực, loạn thần, tics hoặc Tourette.
- Theo dõi tăng trưởng ở trẻ em.
- Ngừng và xử trí y tế khi nghi ngờ serotonin syndrome, phản ứng tâm thần nghiêm trọng, co giật hoặc dấu hiệu thiếu máu ngoại vi nặng.
- Không dùng để nâng cao thành tích, giảm cân không theo chỉ định hoặc mục đích không điều trị.
Quá liều amphetamine có thể gây kích động, run, tăng phản xạ, thở nhanh, lú lẫn, ảo giác, hoảng loạn, tăng thân nhiệt, tiêu cơ vân, rối loạn nhịp, tăng hoặc hạ huyết áp, trụy tuần hoàn, buồn nôn/nôn/tiêu chảy, co giật, hôn mê và tử vong. Nếu nghi quá liều, cần gọi cấp cứu hoặc liên hệ cơ sở y tế/trung tâm chống độc ngay; không tự xử trí tại nhà. D-amphetamine không thẩm tách hiệu quả.
Bảo quản theo nhãn sản phẩm. Amphetamine sulfate tablets được khuyến cáo bảo quản ở 20–25°C trong bao bì kín. Do nguy cơ lạm dụng và ngộ độc, cần bảo quản nơi an toàn, ưu tiên khóa kín, tránh xa trẻ em và không để người khác tiếp cận.
Đối tượng đặc biệt
Dữ liệu và chỉ định phụ thuộc sản phẩm. EVEKEO ODT được nhãn FDA ghi nhận an toàn/hiệu quả ở bệnh nhi từ 3 tuổi trở lên cho ADHD; chưa thiết lập ở trẻ dưới 3 tuổi. Amphetamine sulfate tablets không khuyến cáo cho ADHD ở trẻ dưới 3 tuổi và không khuyến cáo làm thuốc gây chán ăn ở trẻ dưới 12 tuổi. Cần theo dõi tăng trưởng, hành vi, tim mạch và nguy cơ lạm dụng.
EVEKEO ODT chưa được nghiên cứu ở người trên 65 tuổi theo nhãn FDA. Người cao tuổi có thể nhạy cảm hơn với tác dụng tim mạch, mất ngủ, chán ăn hoặc tương tác thuốc; cần bác sĩ đánh giá cá thể. Thông tin liều cụ thể.
Không tự ý dùng trong thai kỳ. Amphetamine có thể gây co mạch, giảm tưới máu nhau thai và kích thích co tử cung; trẻ sinh từ mẹ dùng/lệ thuộc amphetamine có thể tăng nguy cơ sinh non, nhẹ cân và triệu chứng cai. Chỉ cân nhắc khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ.
Amphetamine hiện diện trong sữa mẹ; dữ liệu về ảnh hưởng phát triển thần kinh dài hạn của trẻ bú mẹ còn hạn chế. Nhãn EVEKEO ODT không khuyến nghị cho con bú trong thời gian điều trị do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ. Cần trao đổi với bác sĩ để cân nhắc lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ, nhu cầu điều trị của mẹ và lựa chọn thay thế.
Amphetamine có thể làm suy giảm khả năng thực hiện hoạt động nguy hiểm như lái xe hoặc vận hành máy móc ở một số người, đặc biệt khi mới dùng, đổi liều, thiếu ngủ hoặc có tác dụng phụ thần kinh. Không lái xe/vận hành máy nếu chóng mặt, kích động, mất ngủ, nhìn bất thường hoặc phản ứng không ổn định.
Tương tác thuốc của Amphetamine
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Chlorpromazine
Chlorpromazine có thể đối kháng tác dụng kích thích và đáp ứng giao cảm của Amphetamine. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Dược lực học: tác dụng chẹn dopamine/alpha-adrenergic và tự chủ của chlorpromazine làm giảm đáp ứng điều trị của thuốc phối hợp. Ảnh hưởng: Có thể giảm hiệu quả điều trị, làm huyết áp khó kiểm soát hoặc gây biến động huyết áp. | Khuyến nghị: use_alternative Xử trí: Ưu tiên thuốc thay thế. Nếu phối hợp, đánh giá đáp ứng lâm sàng và không tăng liều chỉ dựa trên một lần đo đơn lẻ. | Huyết áp, mạch và mục tiêu điều trị đặc hiệu của thuốc phối hợp. | Bằng chứng: high Nguồn: [DailyMed] | Chlorpromazine Hydrochloride Tablets, USP | Warnings/Precautions – CNS depressants, anticoagulants, phenytoin, propranolol, thiazides, metrizamide, lithium, alcohol, guanethidine | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=5ae79c1e-f523-4358-9f8b-7382a03d59bc | Kiểm tra ngày 2026-08-01 |
Thắc mắc về hoạt chất Amphetamine
Amphetamine là thuốc kích thích thần kinh trung ương thuộc nhóm amin giao cảm. Thuốc được dùng trong một số chỉ định theo nhãn như ADHD, chứng ngủ rũ và một số trường hợp béo phì ngoại sinh ngắn hạn; việc dùng thuốc phải theo chỉ định bác sĩ.
Amphetamine có nguy cơ lạm dụng, dùng sai mục đích, lệ thuộc và quá liều. Tại Hoa Kỳ, một số sản phẩm chứa amphetamine được phân loại là Schedule II. Quy định quản lý tại từng quốc gia có thể khác nhau và cần kiểm tra nguồn pháp lý hiện hành.
Không. Không nên tự dùng Amphetamine để giảm cân, tăng tập trung, học tập hoặc làm việc. Dùng sai mục đích có thể gây mất ngủ, tăng huyết áp, loạn thần, lệ thuộc, quá liều và tử vong. Người bệnh chỉ dùng khi được bác sĩ kê đơn và theo dõi.
Cần đặc biệt lưu ý MAOI, thuốc tăng serotonin, thuốc ức chế CYP2D6 và các thuốc/tác nhân làm thay đổi pH đường tiêu hóa hoặc nước tiểu. Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung và bệnh nền cho bác sĩ/dược sĩ.
Không tự ý dùng. Trong thai kỳ, thuốc có thể liên quan nguy cơ giảm tưới máu nhau thai, sinh non, nhẹ cân và triệu chứng cai ở trẻ sơ sinh. Khi cho con bú, amphetamine có thể vào sữa mẹ và nhãn một số sản phẩm không khuyến nghị cho con bú trong điều trị. Cần bác sĩ đánh giá cá thể.

