Xơ cứng bì hệ thống là bệnh tự miễn mạn tính gây bất thường vi mạch, rối loạn miễn dịch và tích tụ collagen quá mức, từ đó làm da dày cứng và có thể tổn thương phổi, tim, thận hoặc đường tiêu hóa. Người bệnh thường khởi đầu với hiện tượng Raynaud, ngón tay phù rồi căng cứng, đau khớp, trào ngược hoặc khó nuốt; một số trường hợp xuất hiện khó thở do bệnh phổi kẽ hay tăng áp động mạch phổi. Đây là bệnh không lây nhưng có thể gây biến chứng nặng nếu cơ quan nội tạng bị ảnh hưởng. Chẩn đoán cần phối hợp khám da–mạch, soi mao mạch nền móng, xét nghiệm tự kháng thể, chức năng hô hấp và hình ảnh học. Phát hiện sớm tổn thương cơ quan, điều trị theo biểu hiện và theo dõi định kỳ có thể làm chậm tiến triển, giảm biến chứng và duy trì chức năng.
Xơ cứng bì hệ thống là bệnh gì?
Xơ cứng bì hệ thống là một bệnh mô liên kết tự miễn, đặc trưng bởi ba quá trình liên quan nhau: tổn thương mạch máu nhỏ, hoạt hóa miễn dịch và xơ hóa do mô tạo quá nhiều collagen. Sự xơ hóa không chỉ làm da căng, dày và giảm đàn hồi mà còn có thể làm cứng mô phổi, rối loạn nhu động thực quản, ảnh hưởng cơ tim hoặc mạch thận. Thuật ngữ “xơ cứng bì” đôi khi được dùng chung cho cả bệnh khu trú và bệnh hệ thống; tuy nhiên xơ cứng bì khu trú chủ yếu giới hạn ở da, còn xơ cứng bì hệ thống có nguy cơ tổn thương nội tạng. Bệnh được phân nhóm chủ yếu theo phạm vi da bị ảnh hưởng, nhưng mức độ tổn thương da không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ tình trạng phổi, tim hay thận. Vì biểu hiện rất đa dạng, việc đánh giá toàn diện ngay từ khi nghi ngờ bệnh có ý nghĩa quan trọng hơn việc chỉ quan sát tổn thương da.
| Tên bệnh | Xơ cứng bì hệ thống |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Systemic sclerosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Xơ cứng hệ thống; xơ cứng bì toàn thân; systemic scleroderma; SSc |
| Mã ICD-10 | M34.9 (xơ cứng hệ thống, không đặc hiệu); mã chi tiết có thể là M34.0, M34.1, M34.2 hoặc M34.8 tùy thể bệnh và hồ sơ lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch - Dị ứng - Tự miễn; bệnh mô liên kết tự miễn hệ thống; liên quan Cơ xương khớp, Da liễu, Hô hấp, Tim mạch và Thận. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và vi mạch là vị trí nổi bật; bệnh còn có thể ảnh hưởng phổi, tim, thận, thực quản–đường tiêu hóa, khớp, cơ và đầu chi. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây, có tổn thương mạch máu và xơ hóa; diễn tiến rất khác nhau giữa từng người và từng phân nhóm. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Tần suất thay đổi theo quần thể; dữ liệu dịch tễ chuyên biệt tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Xơ cứng bì hệ thống
Ở người có tính nhạy cảm, các yếu tố chưa xác định hoàn toàn có thể kích hoạt tổn thương tế bào nội mô mạch máu. Mạch nhỏ co thắt, tái cấu trúc và giảm khả năng giãn, tạo hiện tượng Raynaud và thiếu máu đầu chi. Đồng thời, tế bào miễn dịch giải phóng các chất trung gian làm nguyên bào sợi hoạt hóa kéo dài. Nguyên bào sợi sản xuất quá nhiều collagen và chất nền ngoại bào, khiến da cùng mô nội tạng dần dày, cứng và mất chức năng. Quá trình mạch máu, miễn dịch và xơ hóa có thể chiếm ưu thế khác nhau theo từng giai đoạn, giải thích vì sao một số người chủ yếu có triệu chứng mạch ngoại vi trong khi người khác tiến triển nhanh ở phổi, tim hoặc thận.
Phân loại thực hành thường gồm xơ cứng bì hệ thống thể da giới hạn, thể da lan tỏa và thể không có xơ cứng da rõ (sine scleroderma). Thể da giới hạn ảnh hưởng da phần xa khuỷu và gối, thường tiến triển chậm hơn nhưng vẫn cần tầm soát tăng áp động mạch phổi. Thể da lan tỏa lan lên cánh tay, đùi hoặc thân mình và có nguy cơ tổn thương cơ quan sớm hơn, đặc biệt bệnh phổi kẽ và cơn thận. Phân nhóm giúp định hướng lịch theo dõi và tiên lượng, nhưng quyết định điều trị vẫn dựa trên cơ quan đang hoạt động, mức độ nặng và xu hướng tiến triển.
Xơ cứng bì hệ thống là bệnh hiếm, gặp ở nữ nhiều hơn nam và thường khởi phát ở tuổi trưởng thành trung niên, dù trẻ em hoặc người cao tuổi vẫn có thể mắc. Tần suất và kiểu biểu hiện thay đổi giữa các vùng địa lý và nhóm sắc tộc. Một số quần thể có nguy cơ bệnh lan tỏa hoặc biến chứng nội tạng cao hơn. Hiện chưa có số liệu đại diện toàn quốc đủ mạnh để ước tính chính xác tỷ lệ mắc tại Việt Nam; vì vậy không nên áp dụng máy móc số liệu của quốc gia khác cho từng cá nhân.
Bệnh không hình thành qua một đường xâm nhập cố định. Quá trình thường bắt đầu từ tương tác giữa cơ địa nhạy cảm và yếu tố môi trường, sau đó gây rối loạn điều hòa miễn dịch, tổn thương nội mô, co mạch kéo dài và hoạt hóa xơ hóa. Đây là cơ chế nội sinh, không phải đường lây từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Xơ cứng bì hệ thống
Nguyên nhân trực tiếp của xơ cứng bì hệ thống chưa được xác định. Bệnh được cho là hình thành khi khuynh hướng di truyền đa gen tương tác với yếu tố môi trường, dẫn đến đáp ứng miễn dịch bất thường và tổn thương mạch. Một số phơi nhiễm nghề nghiệp như bụi silica hoặc dung môi hữu cơ đã được ghi nhận có liên quan, nhưng mối liên quan không đồng nghĩa mọi người phơi nhiễm sẽ mắc bệnh. Nhiễm trùng, nội tiết và vi chấn thương mạch được nghiên cứu như yếu tố thúc đẩy, song chưa có tác nhân duy nhất giải thích tất cả trường hợp.
Yếu tố không thay đổi được gồm giới nữ, tuổi trưởng thành và nền tảng di truyền hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tự miễn. Yếu tố có thể giảm phơi nhiễm gồm hút thuốc, lạnh kéo dài, rung động nghề nghiệp, bụi silica và một số dung môi. Các yếu tố này chỉ làm thay đổi xác suất hoặc mức độ biểu hiện; chúng không đủ để khẳng định ai sẽ mắc bệnh.
Nhóm cần cảnh giác hơn là phụ nữ có hiện tượng Raynaud mới xuất hiện kèm phù ngón, bất thường mao mạch nền móng hoặc tự kháng thể liên quan xơ cứng bì. Người đã được chẩn đoán thể da lan tỏa sớm, có anti-topoisomerase I, suy giảm chức năng phổi hoặc dấu tim–thận cần theo dõi sát vì nguy cơ tiến triển cơ quan cao hơn. Trẻ em mắc bệnh rất hiếm nhưng có thể có biểu hiện cơ–khớp nổi bật.
Triệu chứng và dấu hiệu của Xơ cứng bì hệ thống
Bệnh thường khởi phát từ từ với hiện tượng Raynaud, phù ngón hoặc cảm giác căng da, sau đó biểu hiện thay đổi theo cơ quan. Giai đoạn sớm có thể chỉ có triệu chứng lạnh đầu chi, mệt, đau khớp hoặc trào ngược; về sau da dày, co rút và tổn thương phổi–tim có thể rõ hơn. Một số người ít triệu chứng dù xét nghiệm đã cho thấy tổn thương nội tạng, vì vậy không nên chờ khó thở nặng mới kiểm tra. Thể lan tỏa thường diễn tiến nhanh hơn trong những năm đầu.
- Hiện tượng Raynaud: ngón tay hoặc ngón chân đổi trắng–tím–đỏ khi lạnh hay căng thẳng, có thể kèm tê và đau.
- Phù rồi dày cứng da ngón: nhẫn chật hơn, khó nắm tay, giảm độ linh hoạt và có thể co rút khớp.
- Trào ngược hoặc khó nuốt: nhu động thực quản suy giảm làm nóng rát sau xương ức, đầy bụng hoặc thức ăn xuống chậm.
- Đau khớp, cứng khớp và đau cơ: mức độ thay đổi, đôi khi hạn chế sinh hoạt dù không có viêm khớp rõ.
- Khó thở khi gắng sức hoặc ho khan: có thể liên quan bệnh phổi kẽ, tăng áp phổi hoặc nguyên nhân tim mạch khác.
- Giãn mao mạch và lắng đọng canxi dưới da: thường thấy ở mặt, tay hoặc vùng chịu tì đè.
- Loét đầu ngón, hoại tử hoặc nhiễm trùng mô mềm do thiếu máu đầu chi nặng.
- Khàn tiếng, giảm há miệng, khô miệng hoặc khó chăm sóc răng miệng do căng da và rối loạn tuyến tiết.
- Đánh trống ngực, phù chân, choáng hoặc ngất khi gắng sức do tổn thương tim hay tăng áp động mạch phổi.
- Yếu cơ thực sự, viêm màng tim hoặc rối loạn hấp thu đường ruột ở một số thể chồng lấp.
Nên đặt lịch khám: khi Raynaud mới xuất hiện, ngón tay phù kéo dài, da dày bất thường, trào ngược khó kiểm soát hoặc khó thở khi gắng sức. Cần khám trong ngày: khi có loét đầu ngón đau tăng, dấu nhiễm trùng, huyết áp cao bất thường, đau đầu mới, tiểu ít hoặc khó thở tiến triển. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng thay đổi nhanh, giảm khả năng vận động, xuất hiện tác dụng không mong muốn của thuốc hoặc kết quả đo huyết áp–hô hấp khác thường.
- Khó thở đột ngột, tím tái, đau ngực, ho ra máu, ngất hoặc lơ mơ: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay.
- Huyết áp tăng nhanh kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, buồn nôn, co giật hoặc tiểu ít: nghĩ đến cơn thận xơ cứng bì và cần xử trí khẩn.
- Đầu ngón chuyển đen, đau dữ dội, lạnh mất cảm giác hoặc chảy mủ kèm sốt: cần đánh giá thiếu máu hoại tử và nhiễm trùng.
- Không tự lái xe khi khó thở, ngất hoặc thần kinh bất thường; không trì hoãn để thử mẹo dân gian hay tự tăng thuốc.
Chẩn đoán Xơ cứng bì hệ thống
Không có một xét nghiệm đơn lẻ xác định mọi trường hợp xơ cứng bì hệ thống. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, phân bố dày da, hiện tượng Raynaud, tổn thương đầu ngón, soi mao mạch nền móng và tự kháng thể. Sau khi nghi ngờ hoặc xác định bệnh, đánh giá cơ quan nền thường bao gồm huyết áp, xét nghiệm máu–nước tiểu, chức năng hô hấp, CT ngực độ phân giải cao khi phù hợp, điện tim và siêu âm tim. Mục tiêu là vừa củng cố chẩn đoán vừa phát hiện tổn thương chưa gây triệu chứng.
Bác sĩ hỏi thời điểm Raynaud, tốc độ dày da, loét đầu ngón, khó nuốt, trào ngược, ho–khó thở, đau ngực, phù và thay đổi lượng nước tiểu. Khám tập trung vào mức độ dày da, co rút khớp, giãn mao mạch, vết loét, tiếng tim–phổi, phù chân và huyết áp. Soi mao mạch nền móng giúp nhận diện kiểu tổn thương vi mạch đặc trưng. Người bệnh không nên tự gây lạnh hoặc ép mạch để “thử” Raynaud.
Xét nghiệm ANA dùng để hỗ trợ định hướng nhưng không đủ chẩn đoán. Các tự kháng thể như anti-centromere, anti-topoisomerase I và anti-RNA polymerase III có thể gợi ý kiểu nguy cơ cơ quan, song không dự đoán tuyệt đối. Công thức máu, creatinine, men gan, creatine kinase và tổng phân tích nước tiểu giúp đánh giá biến chứng hoặc bệnh chồng lấp. NT-proBNP có thể hỗ trợ sàng lọc gánh nặng tim–phổi trong bối cảnh phù hợp. Kết quả phải được diễn giải cùng triệu chứng và hình ảnh.
CT ngực độ phân giải cao là phương tiện chính để nhận diện và mô tả bệnh phổi kẽ; chức năng hô hấp bổ sung thông tin về mức ảnh hưởng và xu hướng. Siêu âm tim được dùng sàng lọc tăng áp động mạch phổi và chức năng tim, nhưng chẩn đoán xác định tăng áp phổi thường cần thông tim phải. X-quang hoặc siêu âm cơ xương có thể đánh giá vôi hóa và khớp; nội soi hoặc thăm dò vận động thực quản chỉ thực hiện khi có chỉ định.
Bộ tiêu chí phân loại ACR/EULAR 2013 được dùng rộng rãi trong nghiên cứu và hỗ trợ thực hành. Dày da các ngón lan gần khớp bàn–ngón có thể đủ điểm; nếu không, điểm được cộng từ dày ngón, tổn thương đầu ngón, giãn mao mạch, bất thường mao mạch nền móng, bệnh phổi kẽ hoặc tăng áp phổi, Raynaud và tự kháng thể đặc hiệu. Đây là tiêu chí phân loại, không phải bảng tự chẩn đoán; bác sĩ vẫn phải loại trừ bệnh giống xơ cứng bì.
Điều trị Xơ cứng bì hệ thống
Điều trị hướng vào cơ quan và mục tiêu cụ thể vì chưa có một thuốc duy nhất xử lý toàn bộ bệnh. Bác sĩ phân tầng nguy cơ, xác định biểu hiện đang hoạt động hay tổn thương cố định, rồi phối hợp thuốc, phục hồi chức năng và kiểm soát yếu tố mạch. Tổn thương phổi, tăng áp phổi, cơn thận, thiếu máu đầu chi hoặc suy tim cần chuyên khoa sâu và đôi khi nhập viện. Theo dõi định kỳ được xem là một phần của điều trị, không chỉ là bước kiểm tra.
Thuốc giãn mạch có thể dùng cho Raynaud, loét đầu ngón hoặc tăng áp động mạch phổi tùy chỉ định. Thuốc ức chế miễn dịch như mycophenolate, cyclophosphamide, rituximab hoặc tocilizumab được cân nhắc trong một số biểu hiện da–phổi; thuốc chống xơ hóa nintedanib có thể phù hợp với bệnh phổi kẽ tiến triển. Thuốc ức chế bơm proton hỗ trợ trào ngược. Thuốc ức chế men chuyển là nền tảng khi có cơn thận xơ cứng bì. Lựa chọn và theo dõi độc tính phải do bác sĩ quyết định; glucocorticoid liều cao cần thận trọng vì nguy cơ cơn thận.
Thông tim phải được thực hiện khi cần xác định huyết động và phân loại tăng áp phổi trước điều trị chuyên biệt. Truyền thuốc giãn mạch tĩnh mạch, chăm sóc vết loét chuyên sâu hoặc can thiệp mạch có thể được cân nhắc ở thiếu máu đầu chi nặng. Các thủ thuật tiêu hóa, nong hẹp hoặc hỗ trợ dinh dưỡng chỉ dành cho biến chứng cụ thể. Mỗi can thiệp có rủi ro và cần trung tâm có kinh nghiệm.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy cho bản thân xơ cứng bì hệ thống. Cắt lọc mô hoại tử, xử trí nhiễm trùng, phẫu thuật bàn tay chọn lọc hoặc ghép phổi có thể được xem xét khi tổn thương không đáp ứng biện pháp khác. Quyết định phụ thuộc tình trạng tim phổi, lành vết thương, dinh dưỡng và nguy cơ gây mê; vì vậy cần hội chẩn đa chuyên khoa.
Giữ ấm toàn thân và bàn tay, dưỡng ẩm da, chăm sóc vết loét đúng kỹ thuật, vật lý trị liệu bàn tay, bài tập há miệng và tư vấn nha khoa có thể duy trì chức năng. Kê cao đầu giường và điều chỉnh bữa ăn hỗ trợ trào ngược. Phục hồi hô hấp, quản lý mệt mỏi và hỗ trợ tâm lý hữu ích khi phù hợp. Các sản phẩm bôi hoặc bổ sung không nên được quảng bá như phương pháp đảo ngược xơ hóa.
Theo dõi thường gồm mức dày da, Raynaud và vết loét, huyết áp, chức năng thận, công thức máu, men gan, triệu chứng tiêu hóa và khả năng vận động. Chức năng hô hấp được lặp lại theo nguy cơ; CT ngực, siêu âm tim, NT-proBNP hoặc đánh giá tăng áp phổi được chỉ định theo kế hoạch chuyên khoa. Người bệnh cần báo sớm khó thở tăng, ho mới, đau ngực, phù, tiểu ít hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Xơ cứng bì hệ thống thường cần quản lý nhiều năm và có thể suốt đời. Một số giai đoạn viêm–xơ hóa da hoạt động mạnh hơn trong những năm đầu, trong khi tổn thương mạch hoặc nội tạng cần theo dõi dài hạn. Thời gian dùng từng thuốc phụ thuộc đáp ứng, độc tính, cơ quan đích và nguy cơ tái hoạt; không có mốc cố định để cam kết ngừng điều trị.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng mạch gồm loét, hoại tử đầu ngón và tăng áp động mạch phổi. Biến chứng cơ quan quan trọng là bệnh phổi kẽ tiến triển, cơn thận xơ cứng bì, rối loạn nhịp, suy tim và rối loạn tiêu hóa nặng gây suy dinh dưỡng. Hạn chế vận động, đau mạn tính và ảnh hưởng hình thể làm giảm chất lượng sống. Điều trị ức chế miễn dịch cũng có thể gây nhiễm trùng, giảm tế bào máu hoặc độc tính cơ quan, nên cần giám sát.
Tiên lượng thay đổi rộng. Người chỉ có bệnh da giới hạn và cơ quan ổn định có thể duy trì hoạt động lâu dài, trong khi bệnh phổi kẽ tiến triển, tăng áp động mạch phổi, tổn thương tim hoặc cơn thận làm nguy cơ nặng cao hơn. Phát hiện sớm, điều trị đúng biểu hiện và theo dõi có hệ thống giúp cải thiện khả năng kiểm soát. Không thể suy ra tuổi thọ cá nhân chỉ từ tên thể bệnh hay một tự kháng thể.
Bệnh thường không “tái phát” theo nghĩa khỏi hẳn rồi quay lại, mà có thể trải qua giai đoạn ổn định xen kẽ đợt hoạt động hoặc tiến triển cơ quan. Raynaud và triệu chứng tiêu hóa dễ dao động theo thời tiết, stress và điều trị. Tuân thủ theo dõi, tránh lạnh–thuốc lá, dùng thuốc đúng hướng dẫn và xử lý sớm biến đổi mới giúp giảm nguy cơ đợt nặng.
Chưa có biện pháp chắc chắn ngăn mắc xơ cứng bì hệ thống. Có thể giảm tổn thương thứ phát bằng tránh thuốc lá và phơi nhiễm silica, giữ ấm, bảo vệ đầu chi, kiểm soát trào ngược, tiêm chủng phù hợp trước hoặc trong điều trị ức chế miễn dịch và sàng lọc cơ quan theo lịch. Phòng biến chứng phụ thuộc nhiều vào phát hiện sớm hơn là chờ triệu chứng rõ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Xơ cứng bì hệ thống
Không có chế độ ăn chữa xơ cứng bì. Bữa nhỏ, tránh ăn sát giờ ngủ và hạn chế món gây trào ngược theo phản ứng cá nhân có thể giảm khó chịu. Khi khó nuốt, sụt cân hoặc kém hấp thu, chuyên gia dinh dưỡng cần điều chỉnh độ mềm, năng lượng và vi chất. Người có tăng huyết áp, suy tim hoặc bệnh thận cần cá thể hóa muối–dịch; không tự kiêng quá mức.
Vận động đều với cường độ phù hợp giúp duy trì tầm vận động khớp, sức cơ và sức bền. Các bài kéo giãn bàn tay, mặt và vai nên được hướng dẫn đúng kỹ thuật; người có bệnh tim phổi cần kế hoạch tập an toàn. Giữ ấm khi làm việc, dùng găng chống lạnh, tránh rung động kéo dài và sắp xếp thời gian nghỉ có thể giảm Raynaud và mệt mỏi.
Có thể ghi huyết áp định kỳ, đặc biệt giai đoạn bệnh sớm lan tỏa hoặc khi dùng glucocorticoid; lưu lại triệu chứng Raynaud, vết loét, cân nặng, phù và mức khó thở khi hoạt động quen thuộc. Ảnh chụp vết loét theo thời gian có thể hỗ trợ trao đổi với bác sĩ. Thiết bị đo oxy hoặc huyết áp không thay thế đánh giá y khoa và kết quả bất thường cần được xác nhận.
- Không hút thuốc hoặc tiếp xúc khói thuốc vì co mạch và tổn thương phổi có thể nặng hơn.
- Không tự dùng glucocorticoid liều cao, tự tăng thuốc giãn mạch hay ngừng thuốc ức chế miễn dịch.
- Không chườm quá nóng lên vùng mất cảm giác và không tự cắt mô hoại tử ở đầu ngón.
- Không bỏ qua huyết áp tăng, khó thở mới hoặc tiểu ít chỉ vì tổn thương da đang ổn định.
- Không áp dụng chế độ ăn loại bỏ khắt khe hoặc thực phẩm bổ sung thay cho theo dõi cơ quan.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Xơ cứng bì hệ thống ở trẻ em rất hiếm và có thể biểu hiện cơ–khớp, Raynaud hoặc tổn thương nội tạng khác người lớn. Trẻ cần được đánh giá tại cơ sở có kinh nghiệm thấp khớp nhi và phối hợp da liễu, hô hấp, tim mạch. Kế hoạch điều trị phải cân nhắc tăng trưởng, tiêm chủng, học tập, tâm lý và chuyển tiếp sang chăm sóc người lớn.
Ở người cao tuổi, khó thở, suy giảm vận động hoặc trào ngược dễ bị quy cho lão hóa hay bệnh nền. Đa thuốc làm tăng nguy cơ hạ huyết áp, suy thận, tương tác và té ngã khi dùng thuốc giãn mạch. Mục tiêu điều trị cần cân bằng kiểm soát cơ quan với khả năng tự chăm sóc, dinh dưỡng và chất lượng sống.
Thai kỳ ở người xơ cứng bì cần lập kế hoạch trước thụ thai và phối hợp thấp khớp–sản khoa nguy cơ cao. Nguy cơ phụ thuộc thể bệnh, thời gian mắc và tình trạng tim, phổi, thận; bệnh lan tỏa sớm hoặc tổn thương cơ quan nặng có thể làm thai kỳ nguy hiểm hơn. Một số thuốc chống chỉ định khi mang thai nên phải rà soát trước, nhưng không tự ngừng thuốc đang dùng.
Nhiều biện pháp không dùng thuốc có thể tiếp tục khi cho con bú, nhưng tính phù hợp của từng hoạt chất phụ thuộc mức bài tiết vào sữa, tuổi trẻ và bệnh của mẹ. Bác sĩ cần cân nhắc lợi ích kiểm soát bệnh với nguy cơ cho trẻ, điều chỉnh thời điểm dùng hoặc chọn thuốc tương thích khi có thể. Không mặc định phải ngừng cho bú và không tự đổi thuốc.
Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn và biểu hiện có thể kín đáo. Sốt, ho, khó thở, tiêu chảy kéo dài hoặc vết loét nhiễm trùng cần ngưỡng đi khám thấp. Lịch vaccine, dự phòng nhiễm trùng và xử trí khi tiếp xúc bệnh truyền nhiễm phải được cá thể hóa; vaccine sống có thể không phù hợp trong một số tình huống.
Tăng huyết áp, bệnh thận, bệnh phổi mạn, bệnh tim, loãng xương và đái tháo đường có thể làm thay đổi lựa chọn thuốc hoặc ngưỡng nhập viện. Trào ngược và suy dinh dưỡng ảnh hưởng hấp thu, còn bệnh mạch ngoại biên làm loét đầu chi khó lành. Danh sách thuốc đầy đủ cần được rà soát để tránh tương tác, hạ huyết áp quá mức và độc tính cộng dồn.
Sau phẫu thuật, người bệnh có thể gặp khó đặt đường truyền, giữ ấm, thông khí hoặc lành vết thương do co mạch và da cứng. Đội gây mê cần biết tình trạng há miệng, trào ngược, tim phổi, thận và thuốc ức chế miễn dịch. Theo dõi nhiễm trùng, huyết áp, oxy hóa và vận động sớm phải được cá thể hóa theo loại mổ.
Câu hỏi thường gặp về Xơ cứng bì hệ thống
Bệnh có thể nguy hiểm nếu ảnh hưởng phổi, tim, thận hoặc mạch máu đầu chi, nhưng mức độ không giống nhau ở mọi người. Một số trường hợp chủ yếu có Raynaud, dày da và trào ngược được kiểm soát ổn định; trường hợp khác có bệnh phổi kẽ, tăng áp động mạch phổi hoặc cơn thận cần điều trị chuyên sâu. Việc đánh giá cơ quan ngay từ đầu và theo dõi định kỳ giúp phát hiện biến chứng trước khi triệu chứng nặng. Không nên dự đoán tiên lượng chỉ dựa trên diện tích da cứng.
Hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn cơ chế bệnh ở mọi người. Mục tiêu thực tế là kiểm soát triệu chứng, hạn chế tổn thương mạch, làm chậm xơ hóa và điều trị sớm từng biến chứng cơ quan. Nhiều biểu hiện có thể cải thiện hoặc ổn định khi điều trị phù hợp, trong khi một số tổn thương xơ hóa đã hình thành khó hồi phục hoàn toàn. Kết quả phụ thuộc thể bệnh, cơ quan bị ảnh hưởng, tốc độ tiến triển và khả năng dung nạp thuốc.
Phần lớn người bệnh vẫn nên vận động đều trong giới hạn an toàn. Kéo giãn bàn tay, vai, mặt và tập sức bền nhẹ giúp giảm cứng khớp, duy trì sức cơ và khả năng làm việc. Tuy nhiên, người có khó thở, đau ngực, ngất, tăng áp phổi hoặc bệnh tim cần được đánh giá trước khi tăng cường độ. Tập trong môi trường ấm, khởi động kỹ và dừng khi xuất hiện chóng mặt, đau ngực hoặc khó thở bất thường.
Huyết áp là chỉ số quan trọng, nhất là ở giai đoạn bệnh sớm thể lan tỏa hoặc khi có yếu tố nguy cơ cơn thận. Người bệnh cũng có thể ghi nhận vết loét đầu ngón, cân nặng, phù chân, mức khó thở khi đi bộ quen thuộc, trào ngược và khả năng nuốt. Những dữ liệu này giúp bác sĩ nhận biết xu hướng, nhưng không thay thế xét nghiệm chức năng thận, hô hấp hoặc siêu âm tim. Bất thường mới nên được báo sớm.
Nhập viện thường được cân nhắc khi có khó thở hoặc thiếu oxy tiến triển, đau ngực, ngất, rối loạn nhịp, nghi cơn thận xơ cứng bì, thiếu máu đầu chi nặng, nhiễm trùng vết loét hoặc suy dinh dưỡng mất nước. Một số đợt điều trị truyền tĩnh mạch hay thủ thuật chuyên sâu cũng cần theo dõi tại viện. Quyết định phụ thuộc mức độ ổn định huyết động, cơ quan liên quan và khả năng theo dõi an toàn ngoại trú.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

