Hội chứng Sjögren là bệnh tự miễn mạn tính trong đó hệ miễn dịch chủ yếu tấn công các tuyến tạo nước mắt và nước bọt, gây khô mắt, khô miệng, tăng sâu răng và khó nuốt thức ăn khô. Bệnh còn có thể gây mệt mỏi, đau khớp, khô da hoặc âm đạo, ho kéo dài và đôi khi ảnh hưởng phổi, thận, thần kinh hay mạch máu. Sjögren không lây và không chỉ là tình trạng “thiếu nước”; khô do thuốc, tuổi tác, đái tháo đường hoặc bệnh tuyến giáp có thể tạo triệu chứng tương tự. Chẩn đoán cần phối hợp đánh giá mắt–miệng, đo lượng nước mắt và nước bọt, xét nghiệm anti-SSA/Ro cùng sinh thiết tuyến nước bọt môi khi cần. Điều trị sớm tập trung bảo vệ giác mạc, răng miệng, duy trì độ ẩm và kiểm soát tổn thương hệ thống, nhờ đó giảm biến chứng và cải thiện chất lượng sống.
Hội chứng Sjögren là bệnh gì?
Hội chứng Sjögren, hiện cũng thường được gọi là bệnh Sjögren, là một bệnh tự miễn hệ thống gây viêm và rối loạn chức năng các tuyến ngoại tiết. Tuyến lệ và tuyến nước bọt bị ảnh hưởng rõ nhất nên người bệnh có cảm giác cát trong mắt, rát mắt, khô miệng, khó nói lâu, khó nuốt thức ăn khô và dễ sâu răng. Tuy nhiên, Sjögren không chỉ là bệnh “khô”: các tế bào miễn dịch và tự kháng thể có thể liên quan khớp, phổi, thận, da, mạch máu và thần kinh. Bệnh được gọi là nguyên phát khi tồn tại độc lập; khi đi kèm viêm khớp dạng thấp, lupus hoặc bệnh mô liên kết khác, bác sĩ có thể mô tả là Sjögren liên quan bệnh nền. Khô mắt–miệng do thuốc, mãn kinh, mất nước hoặc xạ trị không đồng nghĩa Sjögren. Vì vậy, chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng khách quan và loại trừ nguyên nhân khác.
| Tên bệnh | Hội chứng Sjögren |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Sjögren disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh Sjögren; hội chứng Sjögren nguyên phát; Sjögren syndrome; SjD |
| Mã ICD-10 | M35.0 (hội chứng khô [Sjögren]); cần mã bổ sung khi có tổn thương cơ quan cụ thể theo hồ sơ lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch - Dị ứng - Tự miễn; bệnh tự miễn hệ thống của tuyến ngoại tiết; liên quan Cơ xương khớp, Mắt, Răng hàm mặt, Hô hấp và Thần kinh. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến lệ và tuyến nước bọt bị ảnh hưởng nổi bật; bệnh còn có thể liên quan da, khớp, phổi, thận, thần kinh ngoại biên, mạch máu và cơ quan sinh dục. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây; biểu hiện có thể chỉ ở tuyến ngoại tiết hoặc lan ra nhiều cơ quan với các đợt hoạt động khác nhau. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp. Bệnh thường được chẩn đoán ở người trưởng thành và nữ giới chiếm đa số; số liệu đại diện cho Việt Nam còn thiếu. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng Sjögren
Ở người có cơ địa nhạy cảm, yếu tố môi trường có thể kích hoạt tế bào biểu mô tuyến và hệ miễn dịch bẩm sinh. Tế bào T và B tập trung quanh ống tuyến, tạo các chất gây viêm và tự kháng thể như anti-SSA/Ro. Viêm kéo dài làm giảm chức năng tuyến, thay đổi thành phần nước mắt–nước bọt và tổn thương bề mặt mắt hoặc niêm mạc miệng. Sự hoạt hóa tế bào B có thể lan ra ngoài tuyến, hình thành phức hợp miễn dịch và gây tổn thương thần kinh, thận, phổi hoặc mạch. Ở một nhóm nhỏ, kích thích tế bào B mạn tính góp phần tăng nguy cơ lymphoma tế bào B.
Trong thực hành, Sjögren được mô tả là bệnh nguyên phát khi không có bệnh mô liên kết xác định khác, hoặc Sjögren liên quan khi đồng thời có lupus, viêm khớp dạng thấp, xơ cứng bì hay bệnh tự miễn khác. Ngoài cách gọi này, bác sĩ còn phân tầng theo bệnh khu trú ở tuyến và bệnh hệ thống dựa trên cơ quan liên quan cùng mức hoạt động. Phân loại giúp chọn chuyên khoa theo dõi và mức điều trị, nhưng không nên dùng để coi nhẹ triệu chứng khô vì tổn thương mắt–răng có thể đáng kể dù không có bệnh nội tạng.
Bệnh gặp chủ yếu ở nữ và thường được nhận diện ở tuổi trung niên, nhưng có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ em. Ước tính tần suất thay đổi nhiều do tiêu chí chẩn đoán, phương pháp nghiên cứu và việc nhiều trường hợp nhẹ chưa được phát hiện. Một số nguồn xếp Sjögren vào nhóm bệnh hiếm. Việt Nam chưa có dữ liệu dân số đủ rộng để xác định tỷ lệ mắc chính xác; số liệu quốc tế cần được hiểu trong bối cảnh khác biệt hệ thống y tế và tiêu chí.
Không có đường truyền nhiễm. Bệnh hình thành từ phản ứng miễn dịch nội sinh: mô tuyến phát tín hiệu viêm, tế bào miễn dịch xâm nhập, tự kháng thể xuất hiện và dịch tiết giảm dần. Khi đáp ứng miễn dịch vượt ngoài tuyến, phức hợp miễn dịch hoặc tế bào viêm có thể gây biểu hiện ở cơ quan khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng Sjögren
Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Bệnh được cho là kết quả của khuynh hướng di truyền kết hợp tác nhân môi trường, làm mất dung nạp miễn dịch đối với thành phần của tế bào tuyến. Một số virus được nghiên cứu như yếu tố khởi phát, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy một virus duy nhất gây mọi ca bệnh hoặc bệnh có khả năng lây. Thay đổi nội tiết có thể góp phần giải thích ưu thế ở nữ, song không phải nguyên nhân độc lập. Thuốc gây khô có thể làm triệu chứng nặng hơn nhưng không tự động tạo Sjögren.
Yếu tố không thay đổi được gồm giới nữ, tuổi trưởng thành, tiền sử gia đình hoặc bản thân mắc bệnh tự miễn. Một số biến thể gen miễn dịch làm tăng tính nhạy cảm nhưng không quyết định chắc chắn. Yếu tố có thể điều chỉnh chủ yếu liên quan mức độ triệu chứng và biến chứng: hút thuốc, vệ sinh răng miệng kém, dùng thuốc gây khô, môi trường điều hòa khô và thiếu chăm sóc mắt. Việc giảm các yếu tố này không đồng nghĩa phòng được bệnh nguyên phát.
Người có khô mắt–khô miệng kéo dài kèm anti-SSA/Ro, sưng tuyến mang tai tái diễn, đau khớp hoặc bệnh tự miễn khác cần được đánh giá. Nhóm có ban xuất huyết, giảm bổ thể, cryoglobulin, hạch to hoặc tuyến nước bọt sưng dai dẳng có nguy cơ bệnh hệ thống hoặc lymphoma cao hơn và cần theo dõi chuyên sâu. Trẻ em thường ít khô điển hình hơn, có thể biểu hiện bằng viêm tuyến mang tai tái phát.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng Sjögren
Khởi phát thường âm thầm. Khô mắt, khô miệng và mệt mỏi có thể xuất hiện riêng lẻ trong nhiều năm trước khi chẩn đoán. Mức độ khô không luôn song hành với mức viêm hệ thống: người rất khô có thể không tổn thương nội tạng, còn người ít khô đôi khi có bệnh phổi hoặc thần kinh. Triệu chứng thường dao động, tăng khi ở môi trường khô, dùng thuốc gây giảm tiết hoặc thiếu ngủ. Ở trẻ em và người cao tuổi, biểu hiện dễ bị che lấp bởi nguyên nhân khác.
- Khô mắt: cộm như có cát, bỏng rát, đỏ, nhạy sáng hoặc nhìn mờ dao động, thường tăng khi nhìn màn hình lâu.
- Khô miệng: cần uống nước khi nói hoặc ăn, thức ăn dính, lưỡi rát, hơi thở thay đổi và dễ sâu răng.
- Mệt mỏi dai dẳng: có thể ảnh hưởng công việc và giấc ngủ nhưng cần loại trừ thiếu máu, tuyến giáp, nhiễm trùng hoặc rối loạn giấc ngủ.
- Đau khớp và đau cơ: thường đối xứng, dao động; một số người có viêm khớp thực sự cần điều trị toàn thân.
- Khô các niêm mạc khác: khô mũi, da, ho khan hoặc khô âm đạo gây khó chịu và đau khi quan hệ.
- Sưng tuyến mang tai hoặc tuyến dưới hàm: có thể tái diễn, đau hoặc không đau và cần đánh giá khi kéo dài.
- Tê bì, đau bỏng hoặc yếu do bệnh thần kinh ngoại biên; đôi khi rối loạn thần kinh tự chủ gây chóng mặt tư thế.
- Khó thở, ho mạn do bệnh phổi kẽ, bệnh đường thở hoặc khô niêm mạc hô hấp.
- Ban xuất huyết ở chân, hiện tượng Raynaud, viêm mạch hoặc giảm tế bào máu.
- Rối loạn ống thận gây hạ kali, sỏi thận hoặc yếu cơ; viêm thận cầu thận hiếm hơn.
- Sút cân, sốt kéo dài, hạch to hoặc tuyến nước bọt cứng tăng dần có thể gợi ý lymphoma.
Nên đặt lịch khám: khi khô mắt–miệng kéo dài trên vài tuần, phải uống nước để nuốt, sâu răng tăng, sưng tuyến nước bọt tái diễn hoặc mệt–đau khớp không giải thích được. Cần khám trong ngày: khi mắt đỏ đau, nhìn mờ, sưng tuyến đau kèm sốt, yếu cơ hoặc tê lan nhanh. Cần tái khám sớm: khi xuất hiện hạch, sút cân, ban xuất huyết, ho–khó thở mới hoặc tác dụng phụ thuốc.
- Đau mắt dữ dội, sợ ánh sáng, giảm thị lực đột ngột hoặc chấn thương giác mạc: đến cấp cứu mắt để tránh tổn thương thị giác.
- Khó thở tăng nhanh, đau ngực, tím tái, ngất hoặc ho ra máu: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu.
- Yếu liệt mới, rối loạn ý thức, co giật hoặc tê lan nhanh kèm mất thăng bằng cần đánh giá thần kinh khẩn.
- Sưng tuyến nước bọt rất đau kèm sốt cao, khó há miệng, khó nuốt hoặc khó thở có thể là nhiễm trùng; không tự nặn tuyến.
- Không tự lái xe khi giảm thị lực, ngất hoặc yếu liệt; không trì hoãn để dùng nước nhỏ mắt hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Hội chứng Sjögren
Bác sĩ bắt đầu bằng xác nhận triệu chứng khô, thuốc đang dùng và bệnh lý có thể gây khô. Khám mắt–miệng được kết hợp với đo khách quan lượng nước mắt, tổn thương bề mặt mắt và lưu lượng nước bọt. Xét nghiệm tự kháng thể, đặc biệt anti-SSA/Ro, hỗ trợ chẩn đoán; sinh thiết tuyến nước bọt môi được cân nhắc khi dữ liệu chưa đủ. Sau đó, đánh giá cơ quan theo triệu chứng để nhận diện viêm khớp, bệnh phổi, thận, thần kinh hoặc viêm mạch. Người bệnh không nên tự kết luận chỉ từ ANA dương tính.
Bác sĩ hỏi thời gian khô, thuốc kháng dị ứng–trầm cảm–lợi tiểu, nhu cầu uống nước khi ăn, sâu răng, đau mắt, sưng tuyến và triệu chứng hệ thống. Khám tìm niêm mạc miệng khô, nước bọt ít, nấm miệng, sâu răng cổ chân răng, tuyến nước bọt to, mắt đỏ và dấu viêm khớp, ban da, thần kinh. Khám nha khoa và nhãn khoa giúp lượng hóa tổn thương mà cảm giác chủ quan có thể bỏ sót.
Anti-SSA/Ro là tự kháng thể quan trọng trong tiêu chí phân loại; anti-SSB/La, ANA và yếu tố dạng thấp cung cấp bối cảnh nhưng không đủ xác định bệnh. Công thức máu, tốc độ lắng máu, chức năng thận–gan, điện giải, tổng phân tích nước tiểu, bổ thể và điện di protein được dùng tùy nguy cơ hệ thống. Test Schirmer đo nước mắt, nhuộm bề mặt mắt đánh giá tổn thương giác mạc–kết mạc, còn lưu lượng nước bọt không kích thích đánh giá chức năng tuyến. Sinh thiết môi cần đọc bởi người có kinh nghiệm.
Siêu âm tuyến nước bọt có thể cho thấy cấu trúc không đồng nhất và hỗ trợ đánh giá, nhưng chưa thay thế hoàn toàn tiêu chí chuẩn ở mọi nơi. CT ngực độ phân giải cao và chức năng hô hấp được chỉ định khi ho, khó thở hoặc nghi bệnh phổi kẽ. Siêu âm, MRI hoặc chụp tuyến chỉ dùng cho sưng khu trú, sỏi, áp xe hay nghi khối u. Hình ảnh học phải trả lời câu hỏi lâm sàng cụ thể để tránh xét nghiệm không cần thiết.
Tiêu chí phân loại ACR/EULAR 2016 áp dụng cho người có dấu hiệu gợi ý sau khi loại trừ một số tình trạng. Anti-SSA/Ro dương tính và sinh thiết tuyến nước bọt môi có viêm lympho khu trú đạt điểm cao nhất; nhuộm mắt bất thường, Schirmer giảm và lưu lượng nước bọt thấp bổ sung điểm. Tổng điểm đạt ngưỡng hỗ trợ phân loại Sjögren nguyên phát. Đây là công cụ chuẩn hóa nghiên cứu và hỗ trợ chuyên gia, không phải bài kiểm tra để tự chẩn đoán hoặc phủ định bệnh khi biểu hiện chưa đầy đủ.
Điều trị Hội chứng Sjögren
Mục tiêu điều trị gồm bảo tồn dịch tiết còn lại, thay thế độ ẩm, phòng tổn thương mắt–răng, giảm đau và xử lý bệnh hệ thống theo cơ quan. Khô mắt, khô miệng và mệt mỏi cần được đánh giá riêng thay vì dùng một thuốc cho mọi triệu chứng. Thuốc ức chế miễn dịch chỉ dành cho biểu hiện viêm hoặc tổn thương nội tạng có hoạt tính. Chăm sóc thường cần phối hợp thấp khớp, mắt, răng hàm mặt và các chuyên khoa cơ quan.
Nước mắt nhân tạo, gel hoặc thuốc nhỏ chống viêm tại mắt có thể được lựa chọn theo mức độ và đánh giá nhãn khoa. Chất thay thế nước bọt hoặc thuốc kích thích tiết như pilocarpine được cân nhắc khi còn chức năng tuyến và không có chống chỉ định. Giảm đau, hydroxychloroquine, glucocorticoid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc sinh học chỉ phù hợp với biểu hiện chọn lọc; bằng chứng không đồng đều giữa các triệu chứng. Không tự dùng thuốc nhỏ co mạch, corticoid mắt hoặc thuốc toàn thân vì có thể gây biến chứng.
Nút điểm lệ có thể giúp giữ nước mắt ở một số người sau khi kiểm soát viêm bề mặt mắt. Nha khoa có thể áp dụng fluoride chuyên nghiệp, phục hồi răng hoặc xử trí nhiễm nấm–nhiễm khuẩn. Sinh thiết tuyến nước bọt môi là thủ thuật chẩn đoán, không phải điều trị và có nguy cơ tê môi kéo dài hiếm gặp. Dẫn lưu áp xe hoặc xử lý sỏi tuyến chỉ thực hiện khi có bệnh tuyến nước bọt khu trú.
Không có phẫu thuật chữa Sjögren. Phẫu thuật chỉ dành cho biến chứng riêng như đục thủy tinh thể, tổn thương giác mạc, sỏi tuyến, áp xe, khối u hoặc lymphoma. Khô mắt–miệng có thể làm chăm sóc sau mổ khó hơn, vì vậy cần tối ưu bề mặt mắt, vệ sinh răng miệng và thuốc trước thủ thuật. Quyết định phải dựa trên lợi ích–nguy cơ của vấn đề cụ thể.
Uống từng ngụm nước, nhai kẹo cao su không đường, dùng máy tạo ẩm, nghỉ mắt khi nhìn màn hình và đeo kính bảo vệ gió giúp giảm triệu chứng. Chải răng với fluoride, dùng chỉ nha khoa, khám nha khoa đều và hạn chế đường ăn vặt giúp phòng sâu răng. Chất bôi trơn âm đạo hoặc dưỡng ẩm da có thể hữu ích. Mệt mỏi cần quản lý giấc ngủ, hoạt động thể lực và bệnh kèm thay vì chỉ nghỉ hoàn toàn.
Theo dõi bao gồm mức khô và tổn thương bề mặt mắt, sâu răng–nấm miệng, sưng tuyến nước bọt, đau–mệt, công thức máu, thận, nước tiểu và chỉ dấu viêm theo nguy cơ. Ho, khó thở, tê yếu, ban xuất huyết hoặc rối loạn điện giải cần đánh giá cơ quan. Hạch to, sưng tuyến dai dẳng, sốt hoặc sút cân không chủ ý phải được xem xét sớm vì liên quan nguy cơ lymphoma.
Đây là bệnh mạn tính nên chăm sóc độ ẩm và dự phòng răng–mắt thường kéo dài. Thuốc chống viêm tại chỗ hoặc toàn thân có thời gian khác nhau tùy mức hoạt động và đáp ứng. Một số triệu chứng cải thiện theo mùa hoặc khi điều chỉnh thuốc gây khô, nhưng chức năng tuyến đã mất nhiều có thể khó hồi phục. Kế hoạch được rà soát định kỳ thay vì đặt thời hạn khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Khô mắt kéo dài có thể gây trầy hoặc loét giác mạc; khô miệng làm tăng sâu răng, mất răng, nấm miệng và viêm tuyến. Bệnh hệ thống có thể dẫn đến bệnh phổi kẽ, viêm mạch, bệnh thần kinh, tổn thương ống thận hoặc giảm tế bào máu. Nguy cơ lymphoma tế bào B tăng so với dân số chung nhưng vẫn chỉ xảy ra ở một tỷ lệ nhỏ. Thuốc ức chế miễn dịch có thể gây nhiễm trùng và độc tính cần theo dõi.
Nhiều người có tuổi thọ gần bình thường và chủ yếu đối mặt với khô, đau, mệt mỏi cùng ảnh hưởng chất lượng sống. Tiên lượng nặng hơn khi có bệnh phổi, viêm mạch, tổn thương thần kinh, thận hoặc dấu nguy cơ lymphoma. Chăm sóc mắt–răng đều đặn và phát hiện sớm biểu hiện ngoài tuyến giúp giảm tổn thương lâu dài. Không thể dự đoán cá nhân dựa chỉ trên anti-SSA/Ro hay mức khô.
Sjögren thường tồn tại liên tục với triệu chứng dao động hơn là khỏi hoàn toàn rồi tái phát. Khô có thể nặng lên khi thời tiết hanh, điều hòa, mất ngủ, stress hoặc dùng thuốc giảm tiết. Biểu hiện viêm khớp, tuyến nước bọt hay cơ quan hệ thống có thể bùng phát từng đợt. Nhận biết yếu tố làm nặng và tái khám khi có triệu chứng mới giúp điều chỉnh sớm.
Chưa có cách ngăn bệnh xuất hiện. Phòng biến chứng gồm dùng sản phẩm dưỡng ẩm phù hợp, vệ sinh răng với fluoride, khám mắt–nha khoa định kỳ, tránh hút thuốc, hạn chế đường thường xuyên và rà soát thuốc gây khô. Tiêm chủng theo tuổi và nguy cơ đặc biệt quan trọng trước hoặc trong điều trị ức chế miễn dịch. Người có tổn thương cơ quan cần theo dõi theo chuyên khoa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng Sjögren
Không có thực phẩm chữa Sjögren. Nên chọn thức ăn mềm, có sốt hoặc độ ẩm nếu khó nuốt; uống nước trong bữa và hạn chế đồ quá mặn, cay, chua khi niêm mạc đau. Giảm tần suất đường giữa các bữa giúp bảo vệ răng. Rượu và nhiều caffeine có thể làm khô ở một số người. Chế độ loại bỏ rộng chỉ nên dùng khi có chẩn đoán dị ứng hoặc bất dung nạp rõ.
Vận động aerobic và tăng sức cơ mức vừa có thể cải thiện thể lực, tâm trạng và một phần mệt mỏi. Chia nhỏ thời gian tập, ưu tiên môi trường không quá khô và uống nước hợp lý. Khi có bệnh phổi, tim, thần kinh hoặc viêm cơ, cường độ cần được cá thể hóa. Nghỉ hoàn toàn kéo dài có thể làm giảm sức bền và tăng cảm giác mệt.
Người bệnh có thể ghi số lần phải nhỏ mắt, nhu cầu uống nước ban đêm, đau mắt, loét miệng, sưng tuyến, sâu răng mới, mức mệt và triệu chứng tê–khó thở. Theo dõi thuốc có tác dụng phụ gây khô giúp bác sĩ điều chỉnh. Không tự đo Schirmer hoặc tự nhuộm mắt; đau mắt và thị lực thay đổi cần khám chuyên môn.
- Không dùng thuốc nhỏ mắt làm trắng có chất co mạch thường xuyên hoặc tự nhỏ corticoid khi chưa khám mắt.
- Không ngậm kẹo đường liên tục để kích thích nước bọt vì nguy cơ sâu răng tăng.
- Không tự ngừng thuốc bệnh nền chỉ vì nghi thuốc gây khô; cần trao đổi để thay thế an toàn.
- Không bỏ qua tuyến nước bọt sưng một bên kéo dài, hạch to, sút cân hoặc ban xuất huyết.
- Không coi mọi mệt mỏi là do Sjögren mà bỏ sót thiếu máu, bệnh tuyến giáp, nhiễm trùng hoặc rối loạn giấc ngủ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Sjögren ở trẻ em hiếm và thường không biểu hiện khô rõ như người lớn. Viêm tuyến mang tai tái diễn, sốt, mệt, đau khớp hoặc bất thường miễn dịch có thể là dấu gợi ý. Trẻ cần phối hợp thấp khớp nhi, nha khoa và mắt; kế hoạch phải chú ý tăng trưởng, học tập, sức khỏe tâm lý, tiêm chủng và tác động của thuốc lâu dài.
Khô mắt–miệng ở người cao tuổi thường có nhiều nguyên nhân như đa thuốc, bệnh thần kinh, đái tháo đường hoặc giảm tiết theo tuổi. Vì vậy cần phân biệt Sjögren với khô không tự miễn. Hạn chế vận động tay, thị lực kém và suy giảm nhận thức có thể làm vệ sinh răng và dùng thuốc nhỏ khó khăn; mục tiêu chăm sóc cần thực tế và có hỗ trợ.
Người có Sjögren, đặc biệt anti-SSA/Ro hoặc anti-SSB/La dương tính, cần tư vấn trước mang thai vì có nguy cơ hiếm nhưng quan trọng đối với tim thai và lupus sơ sinh. Thai kỳ cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao và thấp khớp, theo dõi phù hợp theo từng giai đoạn. Thuốc phải được rà soát trước thụ thai; không tự ngừng thuốc vì bệnh hoạt động cũng có thể gây hại.
Khô niêm mạc và mệt sau sinh có thể nặng hơn do thiếu ngủ hoặc mất nước, nhưng cho con bú không mặc định bị cấm. Tính an toàn của thuốc nhỏ mắt, thuốc kích thích tiết và thuốc toàn thân cần đánh giá theo hoạt chất, liều, tuổi trẻ và bệnh của mẹ. Bác sĩ có thể chọn thuốc tương thích hoặc điều chỉnh thời điểm dùng; không nên tự bỏ điều trị.
Người dùng glucocorticoid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc sinh học có nguy cơ nhiễm trùng tăng và các dấu hiệu có thể không điển hình. Nhiễm nấm miệng, viêm tuyến nước bọt, viêm phổi hoặc herpes mắt cần được nhận biết sớm. Lịch vaccine và tầm soát nhiễm trùng phải phù hợp mức ức chế miễn dịch; không tự dùng vaccine sống khi chưa hỏi bác sĩ.
Viêm khớp dạng thấp, lupus, bệnh tuyến giáp tự miễn và bệnh gan mật tự miễn có thể cùng tồn tại, làm khó phân biệt nguồn triệu chứng. Đái tháo đường, bệnh thận và đa thuốc làm tăng khô hoặc hạn chế lựa chọn thuốc. Nha sĩ và bác sĩ cần biết đầy đủ bệnh nền để phối hợp phòng sâu răng, điều chỉnh giảm đau và giám sát chức năng cơ quan.
Sau phẫu thuật, khô mắt có thể tăng khi mắt không nhắm kín trong gây mê, còn khô miệng và răng yếu làm chăm sóc đường thở khó hơn. Đội phẫu thuật cần biết bệnh phổi, thận, thuốc ức chế miễn dịch và nguy cơ nhiễm trùng. Dưỡng ẩm mắt, chăm sóc miệng, dùng thuốc đúng kế hoạch và phát hiện sớm viêm tuyến là những điểm cần cá thể hóa.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng Sjögren
Phần lớn người bệnh không gặp biến chứng đe dọa tính mạng, nhưng khô kéo dài có thể gây tổn thương giác mạc, sâu răng và giảm chất lượng sống đáng kể. Một số người có bệnh ngoài tuyến như bệnh phổi kẽ, viêm mạch, bệnh thần kinh hoặc tổn thương thận cần điều trị chuyên sâu. Nguy cơ lymphoma tăng so với người không mắc Sjögren nhưng chỉ liên quan một nhóm nhỏ. Theo dõi định kỳ giúp nhận diện dấu cảnh báo thay vì gây lo lắng từ nguy cơ chung.
Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn cho tất cả người bệnh, nhưng phần lớn triệu chứng và biến chứng có thể được quản lý. Điều trị thay thế độ ẩm, bảo vệ mắt–răng và kích thích dịch tiết giúp giảm khô; thuốc toàn thân được dùng khi có viêm hoặc tổn thương cơ quan phù hợp. Khả năng đáp ứng phụ thuộc mức chức năng tuyến còn lại và loại biểu hiện hệ thống. Kế hoạch thường cần điều chỉnh theo thời gian thay vì dùng một phác đồ cố định.
Sjögren không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp, quan hệ tình dục hay dùng chung đồ cá nhân. Đây là rối loạn tự miễn, trong đó hệ miễn dịch của chính người bệnh tấn công tuyến ngoại tiết và đôi khi các cơ quan khác. Một số nhiễm trùng được nghiên cứu như yếu tố kích hoạt ở người có cơ địa nhạy cảm, nhưng điều đó không biến Sjögren thành bệnh truyền nhiễm. Người sống cùng nhà không cần cách ly hoặc dùng biện pháp phòng lây đặc biệt.
Không có thực đơn đặc hiệu chữa bệnh. Thức ăn mềm, ẩm, có nước sốt và uống từng ngụm khi ăn thường dễ nuốt hơn. Hạn chế đồ ngọt ăn nhiều lần trong ngày giúp giảm sâu răng; món quá cay, chua, khô hoặc nhiều muối có thể làm niêm mạc khó chịu. Rượu và caffeine có thể làm tăng khô ở một số người. Chế độ ăn cần điều chỉnh theo bệnh nền, cân nặng và phản ứng cá nhân, không nên kiêng rộng.
Sưng hai bên thoáng qua có thể đi cùng hoạt động bệnh hoặc nhiễm trùng, nhưng sưng một bên, cứng, tăng dần, kéo dài nhiều tuần hoặc kèm hạch, sốt, đổ mồ hôi đêm và sút cân cần được đánh giá sớm. Đau dữ dội kèm sốt và khó há miệng có thể là viêm tuyến nhiễm khuẩn hoặc áp xe. Bác sĩ có thể dùng siêu âm, xét nghiệm hoặc sinh thiết tùy biểu hiện; không nên tự nặn hay xoa mạnh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

