Xơ cứng bì khu trú là bệnh viêm và xơ hóa làm một hoặc nhiều vùng da trở nên cứng, bóng, đổi màu hoặc lõm xuống. Tổn thương thường bắt đầu bằng mảng đỏ hoặc tím nhạt, sau đó trung tâm trắng ngà và chắc hơn; thể đường có thể chạy dọc một chi hoặc vùng trán–da đầu. Bệnh không lây và khác với xơ cứng bì hệ thống vì nhìn chung không gây xơ hóa tim, phổi, thận hay đường tiêu hóa. Tuy vậy, tổn thương sâu có thể ảnh hưởng mô dưới da, cơ, khớp hoặc xương, gây hạn chế vận động và bất đối xứng tăng trưởng ở trẻ em. Khám da liễu sớm, đánh giá độ sâu bằng siêu âm hoặc cộng hưởng từ khi cần, cùng điều trị trong giai đoạn còn hoạt động có thể hạn chế tổn thương cấu trúc và giảm di chứng thẩm mỹ.
Xơ cứng bì khu trú là bệnh gì?
Đây là phổ bệnh xơ hóa khu trú tại da, có thể lan xuống mô dưới da nhưng thường không gây Raynaud, dày đầu ngón hay xơ hóa nội tạng như xơ cứng bì hệ thống. Từ “khu trú” không luôn đồng nghĩa nhẹ vì tổn thương qua khớp hoặc ở mặt có thể để lại biến dạng.
| Tên bệnh | Xơ cứng bì khu trú |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Localized scleroderma (morphea) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Morphea; xơ cứng bì thể khu trú; scleroderma circumscripta |
| Mã ICD-10 | L94.0 – Xơ cứng bì khu trú (morphea) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh mô liên kết khu trú thuộc Da liễu; có thể cần phối hợp Thấp khớp, Nhi khoa, Mắt hoặc Thần kinh tùy vị trí. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da là cơ quan chính; thể sâu có thể ảnh hưởng mô mỡ, cân, cơ, khớp và xương. Tổn thương đầu–mặt hiếm khi liên quan mắt hoặc thần kinh. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm–xơ hóa mạn tính, không lây, không phải ung thư và nhìn chung không tiến triển thành xơ cứng bì hệ thống. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp; có thể khởi phát ở trẻ em hoặc người lớn, nữ được chẩn đoán nhiều hơn nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Xơ cứng bì khu trú
Viêm quanh mạch và tín hiệu miễn dịch kích hoạt nguyên bào sợi tạo quá nhiều collagen. Giai đoạn sớm có ban đỏ và viền tím; về sau collagen tích tụ làm da cứng, dính và có thể teo khi viêm lắng xuống.
Hướng dẫn S2k 2024 chia thành thể giới hạn, toàn thể, đường và hỗn hợp; morphea sâu hoặc dạng giọt là các mô tả bổ sung. Phân loại giúp xác định nguy cơ cơ–xương và ngưỡng điều trị toàn thân.
Bệnh hiếm, có thể gặp ở mọi tuổi; thể đường đáng chú ý ở trẻ, còn thể mảng thường gặp hơn ở người lớn. Dữ liệu dịch tễ riêng cho Việt Nam còn hạn chế.
Bệnh không lây. Phản ứng viêm–xơ hóa phát triển tại mô của chính người bệnh, có thể lan ngoại vi hoặc xuất hiện thêm mảng mới theo diễn tiến miễn dịch.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Xơ cứng bì khu trú
Nguyên nhân trực tiếp chưa rõ. Khuynh hướng tự miễn kết hợp yếu tố môi trường; chấn thương, ma sát, tiêm, phẫu thuật hoặc xạ trị có thể liên quan ở một số người nhưng không phải nguyên nhân chắc chắn.
Giới nữ, tuổi trẻ đối với thể đường và nền tảng tự miễn là yếu tố không thay đổi. Chấn thương lặp lại, xạ trị và kích thích tại chỗ là mối liên quan có thể gặp.
Trẻ có dải xơ dọc chi, tổn thương trán–da đầu, bệnh đi qua khớp, nhiều vùng hoặc dính sâu là nhóm dễ có di chứng chức năng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Xơ cứng bì khu trú
Bệnh thường trải qua giai đoạn hoạt động với mảng đỏ–tím, sau đó da trắng ngà và cứng; giai đoạn muộn có thể mềm hơn nhưng còn teo, lõm hoặc rối loạn sắc tố.
- Mảng da hình bầu dục, trung tâm trắng ngà và sờ chắc.
- Viền hồng tím quanh mảng, còn gọi là lilac ring.
- Tăng hoặc giảm sắc tố sau giai đoạn viêm.
- Mất lông và giảm tiết mồ hôi tại vùng tổn thương.
- Căng, ngứa hoặc đau nhẹ tại mảng.
- Giảm tầm vận động khi tổn thương qua khớp.
- Dải lõm vùng trán–da đầu kiểu nhát kiếm.
- Yếu cơ khu trú khi xơ hóa lan xuống cân hoặc cơ.
- Chênh lệch chiều dài hoặc chu vi chi ở trẻ.
- Đau đầu, co giật hoặc thay đổi thị lực ở tổn thương sọ–mặt hiếm.
Nên khám khi có mảng cứng hoặc đổi màu kéo dài; khám trong ngày nếu mảng lan nhanh, ở mặt–da đầu, đi qua khớp hoặc làm giảm vận động; tái khám sớm nếu viền tím mở rộng hay trẻ phát triển không đối xứng.
Bệnh hiếm khi là cấp cứu. Gọi 115 khi có co giật, yếu liệt mới, mất thị lực đột ngột, đau đầu dữ dội hoặc khó thở vì cần loại trừ biến cố thần kinh, mắt hay bệnh khác. Không tự lái xe khi rối loạn ý thức.
Chẩn đoán Xơ cứng bì khu trú
Bác sĩ phối hợp hình thái, độ cứng, màu, phân bố và tiến triển. Sinh thiết da sâu dùng khi không điển hình; xét nghiệm máu hỗ trợ; siêu âm hoặc MRI được cân nhắc khi nghi tổn thương sâu.
Khám ghi số mảng, viền tím, độ dính, teo mô, sắc tố và lông. Tổn thương chi cần đo tầm vận động, chu vi, chiều dài và sức cơ; tổn thương đầu–mặt có thể cần khám mắt và thần kinh.
Không có xét nghiệm máu đơn độc xác nhận bệnh. ANA có thể dương tính nhưng không đồng nghĩa xơ cứng bì hệ thống; CK dùng khi nghi cơ. Xét nghiệm máu chủ yếu làm đường nền và theo dõi độc tính thuốc.
MRI hữu ích cho thể sâu, qua khớp hoặc đầu–mặt; siêu âm tần số cao có thể theo dõi độ dày và tưới máu da. X-quang hoặc đo chiều dài chi dùng khi nghi biến dạng xương.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất để tự chẩn đoán. Hướng dẫn đề nghị nhận diện lâm sàng, phân loại thể bệnh, đánh giá độ sâu và dùng sinh thiết khi cần; LoSCAT hỗ trợ theo dõi hoạt tính.
Điều trị Xơ cứng bì khu trú
Mục tiêu là dập viêm trước khi xơ hóa cố định, bảo tồn vận động và giảm biến dạng. Điều trị phân tầng theo thể, độ sâu, vị trí, tốc độ tiến triển và tuổi.
Corticosteroid bôi mạnh hoặc tacrolimus bôi có thể dùng cho mảng nông hoạt động. Methotrexate thường được cân nhắc cho thể đường, sâu hoặc toàn thể; corticosteroid toàn thân có thể phối hợp ngắn hạn. Không tự mua hay tự ngừng thuốc.
Quang trị liệu UVA1 hoặc UVB dải hẹp có thể phù hợp bệnh nông; laser chỉ cân nhắc cho đỏ, sắc tố hoặc sẹo tồn dư sau khi bệnh ổn. Các biện pháp này không thay thế thuốc toàn thân cho tổn thương sâu.
Phẫu thuật chỉnh hình, ghép mỡ hoặc giải phóng co rút chỉ cân nhắc khi bệnh đã bất hoạt ổn định. Can thiệp quá sớm khi tổn thương còn lan có thể cho kết quả kém bền.
Dưỡng ẩm, chống nắng, vật lý trị liệu và kéo giãn có kiểm soát giúp giảm khô, giữ tầm khớp và hạn chế chênh lệch màu. Hỗ trợ tâm lý cần thiết khi tổn thương ảnh hưởng ngoại hình.
Theo dõi mảng mới, viền tím, độ cứng, sắc tố, teo mô và tầm vận động. Người dùng thuốc toàn thân cần công thức máu, gan thận và sàng lọc nhiễm trùng theo lịch.
Điều trị thường kéo dài nhiều tháng và có thể hơn một năm ở thể đường hoặc sâu. Di chứng sắc tố, teo hoặc lõm cải thiện chậm và đôi khi không hồi phục hoàn toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Co rút khớp, yếu cơ, chênh lệch chiều dài chi, bất đối xứng mặt, teo mô và rụng lông là biến chứng chính. Thuốc ức chế miễn dịch có thể gây nhiễm trùng, độc gan hoặc giảm tế bào máu.
Nhiều mảng nông ngừng hoạt động và mềm dần; tiên lượng tốt hơn khi điều trị trước khi tổn thương sâu. Thể đường, đầu–mặt và khởi phát sớm có nguy cơ di chứng cao hơn.
Bệnh có thể tái hoạt với viền tím, cứng tăng hoặc mảng mới. Theo dõi sau ngừng thuốc và báo sớm thay đổi giúp can thiệp trước khi hình thành co rút.
Chưa có cách phòng mắc chắc chắn. Khám sớm, tránh chấn thương lặp lại, chống nắng, vật lý trị liệu và theo dõi tăng trưởng giúp phòng biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Xơ cứng bì khu trú
Duy trì vận động trong giới hạn không đau và kéo giãn theo hướng dẫn. Tránh tập quá mạnh lên mô đang viêm; bảo vệ vùng da khỏi ma sát và nắng.
Chụp ảnh cùng ánh sáng, ghi kích thước, ngứa, đau và hạn chế vận động. Ở trẻ, theo dõi dáng đi và đối xứng chi–mặt nhưng không thay đánh giá chuyên môn.
- Không tự chẩn đoán từ ảnh trên mạng.
- Không bôi corticosteroid mạnh kéo dài khi chưa có chỉ định.
- Không tự ngừng methotrexate hoặc corticosteroid.
- Không chà xát, đắp lá hay dùng hóa chất làm bong da.
- Không trì hoãn khám tổn thương đầu–mặt hoặc qua khớp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, thể đường và đầu–mặt có thể ảnh hưởng xương đang phát triển, khớp và hình dạng khuôn mặt. Cần theo dõi tăng trưởng, mắt, thần kinh và điều trị sớm khi bệnh hoạt động.
Khởi phát mới ở người cao tuổi cần phân biệt bệnh xơ hóa khác và xơ cứng bì hệ thống. Đa bệnh, da mỏng, gan thận và loãng xương ảnh hưởng lựa chọn thuốc.
Bản thân bệnh thường không gây tổn thương nội tạng thai kỳ, nhưng methotrexate chống chỉ định và cần kế hoạch trước thụ thai. Không tự dừng thuốc đột ngột.
Khả năng dùng thuốc khi cho bú phụ thuộc hoạt chất, liều và vùng bôi. Không mặc định ngừng cho bú; methotrexate và một số thuốc cần tránh.
Bệnh không phải nhiễm trùng cơ hội, nhưng người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao khi dùng thêm thuốc ức chế miễn dịch. Sốt, ho hoặc loét cần khám sớm.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, vitiligo hoặc bệnh mô liên kết có thể đồng mắc. Bệnh gan, thận, đái tháo đường và loãng xương ảnh hưởng theo dõi methotrexate hoặc corticosteroid.
Morphea đôi khi xuất hiện tại sẹo hoặc vùng chấn thương. Nếu vết mổ cứng lan, đổi màu kèm viền tím sau giai đoạn lành, cần khám da liễu thay vì xoa bóp mạnh.
Câu hỏi thường gặp về Xơ cứng bì khu trú
Phần lớn trường hợp không đe dọa tính mạng và không gây xơ hóa nội tạng. Mức đáng lo phụ thuộc độ sâu và vị trí: thể đường, thể sâu hoặc tổn thương qua khớp có thể gây co rút, yếu cơ và biến dạng. Ở trẻ, bệnh có thể ảnh hưởng tăng trưởng chi hoặc khuôn mặt. Vì vậy, mảng đang lan, có viền tím, nằm ở đầu–mặt hoặc làm giảm vận động cần được khám sớm.
Nhiều tổn thương có thể ngừng hoạt động và mềm dần sau điều trị, nhưng da không phải lúc nào trở lại hoàn toàn như trước. Sắc tố, teo mô, lõm hoặc rụng lông có thể còn dù viêm đã hết. Mục tiêu là ngăn tổn thương lan và bảo vệ mô sâu. Điều trị trong giai đoạn có viền tím hoặc tăng cứng thường có cơ hội kiểm soát tốt hơn giai đoạn đã xơ hóa cố định.
Không. Bệnh không do tác nhân truyền nhiễm và không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ dùng hay chăm sóc. Các mảng mới xuất hiện ở chính người bệnh là kết quả của hoạt tính miễn dịch và xơ hóa tại mô, không phải lan qua chạm tay. Gia đình có thể sinh hoạt bình thường; điều cần làm là bảo vệ vùng da và theo dõi dấu tiến triển.
Có thể và thường nên vận động nếu bài tập phù hợp vị trí, độ sâu và mức hoạt tính. Vận động nhẹ, kéo giãn và tập tầm khớp giúp hạn chế cứng. Nếu có đau, yếu cơ, co rút hoặc bất đối xứng chi, chương trình nên do chuyên viên phục hồi chức năng thiết kế. Không kéo giãn cưỡng bức, xoa bóp sâu hoặc tập gây đau kéo dài trên vùng đang viêm.
Có thể. Một số người xuất hiện mảng mới hoặc viền tím trở lại sau thời gian ổn định, nhất là thể đường, toàn thể và bệnh khởi phát trẻ. Bác sĩ thường duy trì điều trị đủ lâu rồi giảm dần. Sau ngừng thuốc, theo dõi ảnh, tầm vận động và kích thước mảng giúp phát hiện tái hoạt. Không tự dùng lại đơn cũ vì màu da đậm lên không phải lúc nào cũng là viêm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

