Viêm phế quản mạn là kiểu hình ho khạc đờm kéo dài do tăng tiết nhầy và viêm đường thở, thường được định nghĩa lâm sàng là ho có đờm phần lớn các ngày trong ít nhất ba tháng mỗi năm, liên tiếp hai năm, sau khi loại trừ nguyên nhân khác. Tình trạng này thường liên quan hút thuốc, khói sinh khối, bụi hoặc hơi hóa chất nghề nghiệp và có thể xuất hiện cùng COPD, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn đồng nghĩa. Người bệnh có thể ho buổi sáng, khạc đờm, khò khè, khó thở gắng sức và gặp các đợt tăng triệu chứng. Hô hấp ký sau thuốc giãn phế quản giúp xác định có tắc nghẽn luồng khí dai dẳng hay không. Quản lý hiệu quả đòi hỏi loại bỏ phơi nhiễm, tối ưu điều trị đường thở, tiêm chủng, phục hồi chức năng hô hấp và nhận diện sớm đợt cấp hoặc biến chứng.
Viêm phế quản mạn là bệnh gì?
Viêm phế quản mạn là một kiểu hình lâm sàng của tăng tiết nhầy đường thở, không phải tên gọi bao trùm cho mọi bệnh phổi tắc nghẽn. Định nghĩa cổ điển dựa trên triệu chứng ho khạc đờm ít nhất ba tháng mỗi năm trong hai năm liên tiếp, sau khi đã loại trừ giãn phế quản, lao, ung thư, hen, trào ngược và các nguyên nhân khác. Người bệnh có thể có hô hấp ký bình thường, tắc nghẽn nhẹ hoặc COPD xác định. Ngược lại, một người mắc COPD có thể chủ yếu khó thở và khí phế thũng mà không có ho đờm mạn. Phân biệt này quan trọng vì điều trị không chỉ nhằm giảm đờm mà còn phụ thuộc mức tắc nghẽn, gánh nặng triệu chứng, tiền sử đợt cấp, bạch cầu ái toan, bệnh đồng mắc và khả năng sử dụng dụng cụ hít.

| Tên bệnh | Viêm phế quản mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic bronchitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm phế quản mạn tính; chronic productive cough phenotype; cần tránh dùng thay thế hoàn toàn cho COPD. |
| Mã ICD-10 | J42 – Viêm phế quản mạn không xác định; nếu xác định thể đơn thuần hoặc nhầy mủ cần chọn mã cụ thể hơn theo hệ thống mã hóa đang áp dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh hô hấp mạn tính; bệnh đường thở; thường được quản lý tại chuyên khoa Hô hấp, Nội tổng quát và Y học gia đình. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phế quản trung tâm và đường thở nhỏ là vị trí chính; bệnh có thể đi kèm tổn thương nhu mô, mạch phổi và tim phải khi đồng mắc COPD tiến triển. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng mạn tính, không lây và chủ yếu liên quan phơi nhiễm kéo dài; các đợt nặng lên có thể được khởi phát bởi nhiễm trùng lây truyền. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp ở người hút thuốc hoặc phơi nhiễm khói sinh khối, nhưng tỷ lệ thay đổi đáng kể theo định nghĩa triệu chứng và phương pháp khảo sát. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm phế quản mạn
Phơi nhiễm khói và hạt độc kéo dài kích hoạt đại thực bào, bạch cầu trung tính và các đường tín hiệu viêm trong biểu mô phế quản. Tuyến dưới niêm mạc phì đại, tế bào hình đài tăng sản và chất nhầy được sản xuất quá mức. Đồng thời, lông chuyển bị tổn thương và đờm trở nên khó vận chuyển, dẫn đến ứ đọng, nút nhầy và môi trường thuận lợi cho vi khuẩn cư trú. Viêm lặp lại ở đường thở nhỏ gây dày thành, xơ hóa và hẹp lòng; nếu đồng mắc COPD, bẫy khí và mất đàn hồi phổi làm khó thở tiến triển. Đợt cấp tạo thêm tổn thương viêm và có thể đẩy nhanh suy giảm chức năng ở người nguy cơ cao.
Không có một hệ phân loại duy nhất dành riêng cho viêm phế quản mạn. Trong thực hành nên mô tả theo ba trục: có hoặc không có tắc nghẽn luồng khí dai dẳng; trạng thái ổn định hay đợt nặng lên; và gánh nặng đờm, triệu chứng cùng tiền sử đợt cấp. Nếu xác định COPD, cần phân tầng theo mức độ triệu chứng, số đợt cấp và FEV₁ để lựa chọn điều trị. Thuật ngữ “viêm phế quản mạn đơn thuần” nên được dùng thận trọng sau khi loại trừ bệnh khác.
Viêm phế quản mạn thường xuất hiện từ trung niên trở lên và liên quan chặt với tổng mức phơi nhiễm thuốc lá, nhiên liệu sinh khối, bụi và hơi nghề nghiệp. Tỷ lệ báo cáo khác nhau vì nhiều nghiên cứu dùng câu hỏi triệu chứng thay cho chẩn đoán chuẩn, còn một số gộp tình trạng này vào COPD. Gánh nặng đặc biệt đáng chú ý tại các nước thu nhập thấp và trung bình, nơi khói bếp và tiếp cận hô hấp ký còn hạn chế. Dữ liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam về riêng kiểu hình viêm phế quản mạn chưa thống nhất.
Bệnh hình thành qua hít lặp lại các hạt và khí độc vào đường thở trong nhiều năm. Tổn thương biểu mô và suy giảm thanh thải nhầy–lông chuyển tích lũy dần, tạo vòng xoắn ứ đờm, viêm và nhiễm trùng. Mức độ tiến triển phụ thuộc cường độ phơi nhiễm, thời gian, khả năng phục hồi của phổi và các biến cố sớm trong đời. Không có đường lây truyền từ người bệnh sang người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm phế quản mạn
Nguyên nhân nền thường là phơi nhiễm hít kéo dài: thuốc lá điếu, thuốc lào, khói thuốc thụ động, khói sinh khối, bụi khoáng hoặc hữu cơ, khói hàn và hơi hóa chất. Nhiễm trùng hô hấp tái diễn có thể làm nặng viêm và tăng đờm nhưng hiếm khi là nguyên nhân duy nhất của hội chứng mạn ở người lớn. Hen, rối loạn phát triển phổi sớm và yếu tố di truyền có thể làm tăng tính nhạy cảm. Giãn phế quản, lao và ung thư phải được xem là chẩn đoán khác chứ không quy về phơi nhiễm thông thường.
Yếu tố thay đổi được: hút thuốc hoặc thuốc điện tử, khói bếp, ô nhiễm không khí, bụi và hóa chất nghề nghiệp, ít vận động, dinh dưỡng kém và điều trị bệnh đường thở chưa tối ưu. Yếu tố khó thay đổi: tuổi, phát triển phổi không tối ưu, sinh non, nhiễm trùng hô hấp nặng thời thơ ấu, hen lâu năm và một số yếu tố di truyền. Tiền sử lao có thể tạo tổn thương cấu trúc làm triệu chứng phức tạp hơn.
Người hút thuốc lâu năm, người nấu ăn bằng nhiên liệu sinh khối trong không gian kém thông khí và công nhân tiếp xúc bụi hoặc hơi hóa chất là các nhóm nguy cơ chính. Người trên 40 tuổi có ho đờm mạn, khó thở hoặc viêm phế quản mùa đông tái diễn cần được đánh giá COPD. Người từng mắc lao, hen, nhiễm trùng phổi nặng, thiếu alpha-1 antitrypsin hoặc có tiền sử gia đình bệnh phổi sớm cần khảo sát sâu hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm phế quản mạn
Triệu chứng tiến triển từ từ, thường bắt đầu bằng ho buổi sáng và đờm nhầy, sau đó kéo dài nhiều thời điểm trong ngày. Khó thở gắng sức xuất hiện khi có tắc nghẽn luồng khí, bẫy khí, mất thể lực hoặc bệnh tim phối hợp. Mỗi đợt cấp có thể làm tăng ho, đờm, mủ đờm và khò khè trong vài ngày. Một số người quen với triệu chứng nên đánh giá thấp mức độ. Sốt kéo dài, sụt cân hoặc ho ra máu không phù hợp với bệnh ổn định.
- Ho có đờm kéo dài: thường rõ vào buổi sáng, nhưng có thể xuất hiện cả ngày khi tăng tiết nhầy nhiều.
- Đờm nhầy hoặc trắng: lượng thay đổi theo phơi nhiễm, nhiễm trùng và khả năng tống xuất của người bệnh.
- Khó thở khi gắng sức: gợi ý tắc nghẽn luồng khí, giảm thể lực hoặc bệnh tim phổi phối hợp.
- Khò khè và nặng ngực: thường dao động, có thể tăng khi nhiễm virus, ô nhiễm hoặc dùng sai thuốc hít.
- Đợt tăng triệu chứng: ho, khó thở hoặc đờm thay đổi vượt mức dao động hằng ngày và có thể cần điều trị bổ sung.
- Mệt và giảm khả năng hoạt động: phản ánh công hô hấp tăng, mất điều hòa thể lực hoặc bệnh đồng mắc.
- Khạc đờm lượng lớn hoặc đờm mủ hằng ngày: gợi ý giãn phế quản, áp xe hoặc nhiễm trùng mạn cần CT và vi sinh.
- Ho ra máu: cần loại trừ ung thư phổi, lao, giãn phế quản hoặc thuyên tắc phổi.
- Đau ngực khu trú, sốt dai dẳng hoặc sụt cân: không điển hình cho trạng thái ổn định và cần khảo sát nguyên nhân khác.
- Phù chân, tím hoặc đau đầu buổi sáng: có thể liên quan suy hô hấp mạn, tăng CO₂ hoặc tâm phế mạn.
- Ngón tay dùi trống: hiếm trong COPD đơn thuần và nên gợi ý bệnh phổi cấu trúc hoặc ác tính.
Nên đặt lịch khám khi ho đờm kéo dài, khó thở tăng dần, giới hạn vận động hoặc có tiền sử phơi nhiễm đáng kể. Cần khám trong ngày khi đờm chuyển mủ kèm khó thở tăng, sốt, SpO₂ thấp hơn mức nền, đau ngực hoặc không đáp ứng kế hoạch hành động. Cần tái khám sớm sau một đợt cấp, khi kỹ thuật dùng thuốc hít chưa chắc chắn, sụt cân, đợt cấp tái diễn hoặc xuất hiện tác dụng bất lợi của điều trị.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi khó thở nặng lúc nghỉ, tím tái, không nói được câu, lú lẫn hoặc ngủ gà, SpO₂ giảm rõ, đau ngực dữ dội, ho ra máu nhiều, ngất, huyết áp tụt hoặc có dấu hiệu suy hô hấp. Không tự lái xe nếu thiếu oxy, chóng mặt hoặc rối loạn ý thức. Không trì hoãn để tự tăng thuốc hít, dùng kháng sinh còn thừa hay thử mẹo dân gian khi tình trạng đang xấu nhanh.
Chẩn đoán Viêm phế quản mạn
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận kiểu ho đờm mạn và định lượng phơi nhiễm, sau đó loại trừ các nguyên nhân khác. Hô hấp ký sau thuốc giãn phế quản được dùng để xác định có COPD hay không; X-quang và xét nghiệm bổ sung đánh giá biến chứng hoặc chẩn đoán thay thế. CT ngực, cấy đờm, DLCO, thể tích phổi và xét nghiệm alpha-1 antitrypsin được chỉ định theo kiểu hình. Không thể tự chẩn đoán COPD chỉ dựa trên ho hoặc hình ảnh X-quang.
Bác sĩ hỏi thời gian ho đờm, số đợt cấp, nhập viện, mức khó thở, khả năng vận động, hút thuốc tính theo gói-năm và phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc khói bếp. Khám gồm dấu sinh tồn, SpO₂, thể trạng, cơ hô hấp phụ, thì thở ra, ran rít, âm phế bào, phù ngoại biên và dấu tim phải. Cần tìm dấu cảnh báo như hạch, ngón tay dùi trống, ho ra máu và giảm cân. Kỹ thuật dùng dụng cụ hít được quan sát trực tiếp.
Hô hấp ký: xác định tắc nghẽn dai dẳng và mức giảm FEV₁, nhưng phải bảo đảm chất lượng thao tác. Công thức máu: tìm thiếu máu, đa hồng cầu và bạch cầu ái toan hỗ trợ quyết định corticosteroid dạng hít trong COPD. Cấy đờm: dành cho đợt cấp nặng, thất bại điều trị, đờm mủ kéo dài hoặc nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc. Khí máu: đánh giá thiếu oxy và tăng CO₂ khi bệnh nặng. Alpha-1 antitrypsin: cân nhắc ở bệnh khởi phát sớm, không hút thuốc hoặc có tiền sử gia đình.
X-quang ngực giúp phát hiện khí phế thũng, viêm phổi, suy tim, lao, u phổi hoặc tràn dịch nhưng không xác nhận viêm phế quản mạn. CT ngực độ phân giải phù hợp được cân nhắc khi khạc đờm nhiều, nhiễm trùng tái diễn, ho ra máu, nghi giãn phế quản, triệu chứng không tương xứng với hô hấp ký hoặc cần đánh giá khí phế thũng. Hình ảnh phải được diễn giải cùng lâm sàng để tránh quy mọi thay đổi mạn tính cho COPD.
Tiêu chuẩn lâm sàng kinh điển là ho khạc đờm phần lớn các ngày trong ít nhất ba tháng mỗi năm, kéo dài hai năm liên tiếp, sau khi loại trừ nguyên nhân khác. Tiêu chuẩn này nhận diện kiểu hình triệu chứng nhưng không xác định COPD. Trong bối cảnh triệu chứng và phơi nhiễm phù hợp, COPD được xác nhận khi FEV₁/FVC sau thuốc giãn phế quản dưới 0,70; kết quả gần ngưỡng hoặc không phù hợp lâm sàng nên được lặp lại và cân nhắc giới hạn dưới bình thường theo tuổi.
Điều trị Viêm phế quản mạn
Mục tiêu là giảm triệu chứng, cải thiện khả năng hoạt động, hạn chế đợt cấp và làm chậm tổn thương do phơi nhiễm. Bước nền tảng là bỏ thuốc lá, kiểm soát môi trường và xác định có COPD, hen, giãn phế quản hay bệnh tim phối hợp. Điều trị thuốc được cá thể hóa theo khó thở, đợt cấp, hô hấp ký và kiểu viêm; kỹ thuật hít phải được kiểm tra trước khi tăng bậc. Nhập viện khi suy hô hấp, huyết động không ổn định, chẩn đoán không chắc hoặc không bảo đảm chăm sóc ngoại trú.
Thuốc giãn phế quản dạng hít tác dụng ngắn dùng giảm triệu chứng cấp, còn thuốc tác dụng kéo dài phù hợp khi khó thở hoặc tắc nghẽn dai dẳng. Corticosteroid dạng hít không điều trị viêm phế quản mạn đơn độc; chúng được cân nhắc ở COPD có đợt cấp, bạch cầu ái toan phù hợp hoặc đồng mắc hen. Thuốc tiêu nhầy có thể hữu ích ở một số người nhiều đờm sau khi tối ưu điều trị nền. Roflumilast hoặc macrolide dự phòng chỉ dành cho kiểu hình đợt cấp thường xuyên dưới giám sát chuyên khoa. Kháng sinh và corticosteroid toàn thân được dùng trong đợt cấp có chỉ định, không tự dùng kéo dài.
Oxy được chuẩn độ trong đợt cấp có giảm oxy và điều trị dài hạn chỉ dành cho thiếu oxy máu mạn nặng đã xác nhận. Thông khí không xâm nhập là can thiệp ưu tiên khi đợt cấp COPD gây suy hô hấp tăng CO₂ mà không có chống chỉ định. Nội soi phế quản không thực hiện thường quy; chỉ dùng khi nghi dị vật, u, chảy máu hoặc cần lấy mẫu đặc biệt. Các thủ thuật phải dựa trên chẩn đoán nền, không dựa riêng vào ho đờm.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy của viêm phế quản mạn. Ở người đồng mắc COPD hoặc khí phế thũng rất nặng, trung tâm chuyên sâu có thể đánh giá cắt bóng khí lớn, giảm thể tích phổi, can thiệp nội soi giảm thể tích hoặc ghép phổi. Quyết định phụ thuộc phân bố khí phế thũng, chức năng phổi, khả năng phục hồi, bệnh đồng mắc và nguy cơ phẫu thuật.
Phục hồi chức năng hô hấp kết hợp luyện sức bền, sức cơ, giáo dục và kế hoạch tự quản lý giúp cải thiện khó thở và khả năng hoạt động. Kỹ thuật ho hữu hiệu, thở ra cưỡng bức hoặc dụng cụ tạo áp lực thở ra có thể được hướng dẫn khi ứ đờm. Dinh dưỡng, giấc ngủ, lo âu và trầm cảm cần được đánh giá. Tiêm chủng và kế hoạch xử trí đợt cấp là phần thiết yếu, không phải biện pháp bổ sung tùy chọn.
Mỗi lần tái khám nên ghi nhận CAT hoặc mMRC, số đợt cấp, nhập viện, mức vận động, SpO₂, cân nặng và tình trạng hút thuốc. Kiểm tra kỹ thuật hít, tuân thủ, tác dụng bất lợi và nhu cầu phục hồi chức năng trước khi thay đổi thuốc. Hô hấp ký lặp lại theo bối cảnh lâm sàng, không nhất thiết quá thường xuyên ở bệnh ổn định. Cần liên hệ bác sĩ khi đờm mủ tăng, khó thở vượt kế hoạch, ho ra máu, phù chân hoặc buồn ngủ bất thường.
Quản lý thường kéo dài vì phơi nhiễm và thay đổi đường thở tích lũy trong nhiều năm. Triệu chứng có thể cải thiện trong vài tuần sau bỏ thuốc lá hoặc tối ưu thuốc hít, nhưng phục hồi thể lực cần chương trình lâu hơn. Đợt cấp thường diễn biến trong nhiều ngày và thời gian hồi phục khác nhau theo mức nặng. Không có mốc chữa khỏi cố định; mục tiêu thực tế là kiểm soát triệu chứng và giảm nguy cơ tương lai.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm đợt cấp tái diễn, viêm phổi, giãn phế quản thứ phát hoặc đồng mắc, suy giảm chức năng phổi và giảm chất lượng sống. Khi COPD tiến triển có thể xuất hiện suy hô hấp mạn, tăng áp động mạch phổi, tâm phế mạn, đa hồng cầu và suy mòn cơ. Phơi nhiễm thuốc lá đồng thời làm tăng nguy cơ ung thư phổi và bệnh tim mạch. Thuốc có thể gây viêm phổi liên quan corticosteroid hít, rối loạn nhịp hoặc tác dụng toàn thân nếu sử dụng không đúng.
Bệnh thường không hồi phục hoàn toàn nếu cấu trúc đường thở đã thay đổi, nhưng triệu chứng và nguy cơ đợt cấp có thể cải thiện đáng kể khi ngừng phơi nhiễm và điều trị đúng. Tiên lượng tốt hơn ở người bỏ thuốc sớm, duy trì vận động, ít đợt cấp và không thiếu oxy. Kết quả xấu hơn khi FEV₁ thấp, nhập viện lặp lại, suy dinh dưỡng, tăng CO₂ hoặc bệnh tim mạch. Không nên dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ nhãn viêm phế quản mạn.
Đây là tình trạng mạn nên triệu chứng có thể dao động và các đợt nặng lên dễ tái diễn. Nguy cơ tăng khi tiếp tục hút thuốc, phơi nhiễm ô nhiễm, dùng thuốc hít sai, ít vận động, không tiêm chủng hoặc có vi khuẩn cư trú đường thở. Kế hoạch hành động, nhận diện sớm thay đổi đờm và tái khám sau đợt cấp giúp giảm hậu quả. Đợt tái diễn nhiều cần tìm giãn phế quản, suy tim, trào ngược hoặc rối loạn miễn dịch.
Phòng mắc bệnh tập trung không bắt đầu hút thuốc, cai thuốc, giảm khói bếp và thực hiện kiểm soát phơi nhiễm nghề nghiệp. Phòng đợt cấp gồm tiêm vaccine cúm, COVID-19, phế cầu và các vaccine khác theo tuổi hoặc nguy cơ, rửa tay, thông khí và tránh người đang nhiễm hô hấp. Duy trì vận động, dinh dưỡng và kỹ thuật hít đúng giúp phòng suy giảm chức năng. Tầm soát ung thư phổi được cân nhắc theo tuổi và mức hút thuốc, không áp dụng cho mọi người.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm phế quản mạn
Không có thực phẩm nào đảo ngược tổn thương đường thở. Khẩu phần nên đủ năng lượng, protein và vi chất, điều chỉnh theo cân nặng, khả năng nhai nuốt và mức gắng sức. Người suy mòn có thể cần bữa nhỏ giàu dinh dưỡng; người béo phì cần giảm cân có kiểm soát để giảm công hô hấp. Muối được điều chỉnh khi có phù hoặc suy tim. Tránh rượu quá mức và không thay thuốc bằng thực phẩm chức năng hoặc thảo dược.
Khuyến khích vận động đều đặn và tham gia phục hồi chức năng hô hấp thay vì nghỉ kéo dài. Cường độ được tăng từ từ, có khoảng nghỉ và kỹ thuật thở phù hợp. Người dùng oxy vận động cần kế hoạch chuyên môn. Công việc có bụi hoặc hóa chất phải được đánh giá nguy cơ và cải thiện bảo hộ; đôi khi cần thay đổi vị trí. Giấc ngủ kém, ngáy, đau đầu sáng hoặc buồn ngủ ban ngày gợi ý rối loạn hô hấp cần khảo sát.
Người bệnh có thể ghi mức khó thở, số lần dùng thuốc cắt cơn, lượng và độ mủ của đờm, nhiệt độ, khả năng đi lại và SpO₂ so với mức nền. Kế hoạch hành động cần nêu rõ khi liên hệ cơ sở y tế. Máy đo lưu lượng đỉnh không thay thế hô hấp ký trong COPD. SpO₂ bình thường không loại trừ tăng CO₂; buồn ngủ, đau đầu sáng hoặc lú lẫn vẫn cần đánh giá khẩn.
- Không tiếp tục hút thuốc hoặc vaping với kỳ vọng thuốc hít sẽ bù được tác hại phơi nhiễm.
- Không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc hít chỉ dựa trên cảm giác đờm trong một ngày.
- Không dùng kháng sinh hoặc corticosteroid toàn thân dự phòng nếu chưa có kế hoạch chuyên khoa rõ ràng.
- Không dùng oxy tại nhà khi chưa xác nhận chỉ định và chưa được hướng dẫn an toàn cháy nổ.
- Không bỏ qua ho ra máu, sụt cân, sốt kéo dài hoặc đờm lượng lớn tái diễn.
- Không dùng dụng cụ hít mà không được kiểm tra kỹ thuật định kỳ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Định nghĩa viêm phế quản mạn kinh điển hiếm khi áp dụng trực tiếp cho trẻ em. Ho đờm kéo dài ở trẻ cần tìm hen, viêm phế quản do vi khuẩn kéo dài, giãn phế quản, xơ nang, rối loạn vận động lông chuyển, hít sặc hoặc dị vật. Phơi nhiễm khói thuốc và ô nhiễm ảnh hưởng phát triển phổi lâu dài. Trẻ ho ướt quá bốn tuần, tăng trưởng kém hoặc nhiễm trùng tái diễn nên được đánh giá chuyên khoa thay vì gắn nhãn COPD.
Người cao tuổi thường có nhiều nguyên nhân khó thở cùng lúc, gồm COPD, suy tim, thiếu máu và mất thể lực. Đợt cấp có thể biểu hiện bằng lú lẫn, té ngã hoặc chán ăn hơn là sốt. Đa thuốc làm tăng nguy cơ kháng cholinergic, rối loạn nhịp, hạ kali và tương tác kháng sinh. Dụng cụ hít phải phù hợp lực tay, nhận thức và lưu lượng hít; mục tiêu vận động và điều trị cần cá thể hóa.
Viêm phế quản mạn và COPD ở thai kỳ không phổ biến nhưng có thể làm tăng nguy cơ thiếu oxy và hạn chế hoạt động. Cần đánh giá hút thuốc, hen đồng mắc và chức năng phổi trước hoặc sớm trong thai kỳ. Không tự ngừng thuốc hít đang kiểm soát bệnh; bác sĩ sản khoa và hô hấp cân nhắc lợi ích–nguy cơ từng thuốc. Đợt khó thở tăng, giảm SpO₂ hoặc sốt cần khám sớm để bảo vệ cả mẹ và thai.
Điều trị hô hấp thường có thể tiếp tục khi cho con bú, nhưng lựa chọn thuốc phụ thuộc mức hấp thu toàn thân và tình trạng trẻ. Thuốc hít thường tạo phơi nhiễm toàn thân thấp hơn đường uống, song vẫn cần kiểm tra từng hoạt chất. Không nên mặc định ngừng cho bú trong đợt cấp. Khói thuốc thụ động gây hại cho trẻ và phải được loại bỏ khỏi môi trường sống.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng phổi, vi khuẩn kháng thuốc và biểu hiện không điển hình. Ho đờm mạn không nên được quy đơn giản cho viêm phế quản khi có khả năng nấm, mycobacteria không lao, lao hoặc viêm phổi cơ hội. Cấy đờm, CT và xét nghiệm chuyên sâu thường được chỉ định sớm hơn. Điều trị dự phòng kháng sinh hoặc corticosteroid phải phối hợp với chuyên khoa quản lý miễn dịch.
Bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, loãng xương, trầm cảm, lo âu, trào ngược và ung thư phổi thường ảnh hưởng triệu chứng và tiên lượng. Hen đồng mắc làm thay đổi vai trò corticosteroid dạng hít. Bệnh thận hoặc gan tác động lựa chọn kháng sinh và thuốc uống; đái tháo đường tăng nguy cơ tăng đường huyết khi dùng corticosteroid toàn thân. Kế hoạch điều trị phải ưu tiên tương tác thuốc và khả năng tuân thủ.
Người có viêm phế quản mạn dễ ứ đờm, xẹp phổi và đợt cấp quanh phẫu thuật, nhất là khi còn hút thuốc hoặc chức năng phổi kém. Trước mổ cần tối ưu thuốc hít, điều trị nhiễm trùng đang hoạt động, hướng dẫn ho và vận động, đồng thời đánh giá nguy cơ gây mê. Sau mổ, kiểm soát đau, vật lý trị liệu hô hấp và vận động sớm giúp tống đờm. Khó thở đột ngột phải loại trừ thuyên tắc phổi và biến chứng tim.
Câu hỏi thường gặp về Viêm phế quản mạn
Không hoàn toàn. Viêm phế quản mạn được xác định chủ yếu bằng ho khạc đờm kéo dài, còn COPD cần bằng chứng tắc nghẽn luồng khí dai dẳng trên hô hấp ký trong bối cảnh phù hợp. Một người có thể có viêm phế quản mạn nhưng hô hấp ký chưa cho thấy COPD; ngược lại, COPD có thể biểu hiện chủ yếu bằng khó thở và khí phế thũng mà ít đờm. Vì vậy cần ghi rõ cả kiểu hình triệu chứng lẫn kết quả chức năng phổi để chọn điều trị đúng.
Các thay đổi cấu trúc đường thở lâu năm thường không hồi phục hoàn toàn, nhưng ho, đờm, khó thở và số đợt cấp có thể giảm đáng kể. Bỏ thuốc lá và tránh khói bụi là yếu tố quan trọng nhất, kết hợp thuốc hít phù hợp, phục hồi chức năng hô hấp, tiêm chủng và điều trị bệnh đồng mắc. Mức cải thiện khác nhau giữa từng người và phụ thuộc mức tổn thương, FEV₁, đợt cấp, dinh dưỡng và khả năng tuân thủ. Mục tiêu là kiểm soát lâu dài, không phải cam kết khỏi trong thời gian cố định.
Viêm phế quản mạn không lây vì hình thành chủ yếu do phơi nhiễm kéo dài và phản ứng viêm của đường thở. Tuy nhiên, virus hoặc vi khuẩn gây một đợt cấp có thể truyền giữa người với người. Khi người bệnh sốt, ho tăng hoặc có tiếp xúc dịch tễ, cần vệ sinh tay, che ho, thông khí và thực hiện hướng dẫn xét nghiệm hoặc cách ly phù hợp. Việc sống chung với người bệnh không gây “lây COPD”, nhưng khói thuốc trong cùng môi trường làm tăng nguy cơ bệnh cho người khác.
Nhập viện được cân nhắc khi khó thở nặng hoặc tăng nhanh, SpO₂ giảm, có tăng CO₂ hoặc toan hô hấp, lú lẫn, huyết động không ổn định, đau ngực, viêm phổi, bệnh nền mất bù hoặc điều trị ngoại trú thất bại. Khả năng tự chăm sóc và hỗ trợ tại nhà cũng ảnh hưởng quyết định. Người bệnh nên có kế hoạch hành động nhưng không tự xử trí kéo dài khi dấu hiệu vượt mức thường ngày. Tím tái, ngủ gà hoặc không nói được câu là tình huống cấp cứu.
Có. Vận động đều và phục hồi chức năng hô hấp giúp cải thiện sức bền, giảm cảm giác khó thở và tăng khả năng sinh hoạt, dù hô hấp ký có thể không thay đổi nhiều. Chương trình nên bắt đầu ở mức phù hợp, kết hợp bài sức bền, sức cơ và kỹ thuật thở, đồng thời theo dõi đau ngực, chóng mặt và SpO₂ khi có chỉ định. Trong đợt cấp, cường độ cần giảm và tăng trở lại từng bước. Người bệnh tim hoặc dùng oxy cần kế hoạch cá thể hóa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

