Viêm thanh khí phế quản, thường gọi là croup, là tình trạng viêm và phù nề đường thở trên ở trẻ nhỏ, chủ yếu tại vùng dưới thanh môn, thanh quản và khí quản. Bệnh thường do virus hô hấp, nổi bật với tiếng ho ông ổng giống chó sủa hoặc hải cẩu, khàn tiếng và tiếng thở rít khi hít vào. Nhiều trẻ chỉ có triệu chứng nhẹ, rõ hơn về đêm và hồi phục sau chăm sóc cùng theo dõi phù hợp. Tuy vậy, phù nề ở đường thở nhỏ có thể tiến triển nhanh; thở rít khi trẻ nằm yên, co lõm lồng ngực, tím tái, lơ mơ, chảy dãi hoặc không uống được là dấu hiệu cần đánh giá khẩn cấp. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên biểu hiện lâm sàng, còn điều trị phụ thuộc mức độ và có thể cần corticosteroid, adrenaline khí dung, oxy hoặc hỗ trợ đường thở tại cơ sở y tế.
Viêm thanh khí phế quản là bệnh gì?
Viêm thanh khí phế quản là hội chứng tắc nghẽn đường thở trên cấp tính, thường phát sinh sau nhiễm virus hô hấp. Vùng dưới thanh môn của trẻ bị phù nề; vì đường kính vốn nhỏ, chỉ một mức sưng vừa phải cũng làm sức cản luồng khí tăng đáng kể. Không khí qua chỗ hẹp tạo tiếng thở rít khi hít vào, còn viêm thanh quản tạo giọng khàn và tiếng ho vang đặc trưng.

Croup khác hen phế quản: hen chủ yếu gây hẹp đường thở dưới và thường tạo tiếng khò khè khi thở ra. Croup cũng không đồng nghĩa với mọi trường hợp ho ông ổng; dị vật, phản ứng dị ứng, viêm nắp thanh quản và viêm khí quản do vi khuẩn có thể bắt chước triệu chứng nhưng cách xử trí khác. Mức độ được xác định bằng tình trạng thở khi trẻ bình tĩnh, không chỉ dựa vào độ to của tiếng ho.
| Tên bệnh | Viêm thanh khí phế quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Croup; Laryngotracheobronchitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Croup; viêm thanh khí quản do virus; viêm thanh quản tắc nghẽn cấp |
| Mã ICD-10 | J05.0 – Viêm thanh quản tắc nghẽn cấp [croup]. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhiễm trùng hô hấp cấp ở trẻ em; thuộc Nhi khoa, Cấp cứu và Tai Mũi Họng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vùng dưới thanh môn, thanh quản và khí quản; đôi khi viêm lan tới phế quản lớn. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, thường do virus và có khả năng lây; mức độ từ nhẹ đến tắc nghẽn đường thở đe dọa tính mạng. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt khoảng 6 tháng đến 3 tuổi; ít gặp hơn ở trẻ lớn do đường thở rộng hơn. |
| Bệnh có lây không? | Có, khi do virus |
| Đường lây | Virus gây croup lan qua giọt bắn, tiếp xúc gần và tay chạm bề mặt có dịch tiết rồi đưa lên mắt, mũi hoặc miệng. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm thanh khí phế quản
Virus xâm nhập niêm mạc mũi họng rồi gây viêm lan tới thanh quản và khí quản. Phản ứng miễn dịch làm tăng tưới máu, tiết nhầy và phù nề, rõ nhất ở vùng dưới thanh môn. Lòng đường thở hẹp khiến luồng khí rối và tạo stridor. Khóc làm nhu cầu thông khí tăng, nên triệu chứng rõ hơn. Khi tắc nghẽn tiến triển, trẻ mệt và tiếng thở có thể nhỏ đi dù nguy hiểm tăng.
- Theo mức độ: nhẹ, trung bình, nặng và đe dọa tính mạng, dựa trên stridor lúc nghỉ, co kéo, lượng khí vào, trạng thái tinh thần và tím tái.
- Croup điển hình do virus: thường có triệu chứng cảm lạnh trước ho ông ổng.
- Croup tái diễn hoặc co thắt: nhiều đợt, đôi khi ít sốt; cần đánh giá nguyên nhân cấu trúc nếu lặp lại bất thường.
Croup là nguyên nhân phổ biến của tắc nghẽn đường thở trên ở trẻ nhỏ. Đỉnh tuổi thường trong khoảng 6 tháng đến 3 tuổi và bệnh hay gặp vào mùa virus hô hấp lưu hành. Virus á cúm người là tác nhân quan trọng; cúm, RSV, adenovirus, coronavirus và virus khác cũng có thể gây bệnh.
Virus vào cơ thể qua mắt, mũi hoặc miệng sau khi trẻ hít giọt bắn hay chạm tay nhiễm dịch tiết. Nhiễm trùng bắt đầu ở đường hô hấp trên rồi lan xuống vùng dưới thanh môn. Phù nề tại vị trí này tạo ho ông ổng, khàn tiếng và stridor.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm thanh khí phế quản
- Virus á cúm người: nguyên nhân kinh điển và thường gặp.
- Virus hô hấp khác: cúm, RSV, adenovirus, rhinovirus, enterovirus, coronavirus và metapneumovirus.
- Biểu hiện giống croup: dị ứng, hít chất kích thích, dị vật hoặc bất thường đường thở; đây là chẩn đoán khác.
- Không thay đổi được: tuổi nhỏ, đường thở hẹp, sinh non hoặc bất thường đường thở.
- Có thể giảm: tiếp xúc gần người nhiễm virus, môi trường đông trẻ, khói thuốc, ô nhiễm và vệ sinh tay chưa tốt.
- Nguy cơ nặng: bệnh tim phổi, bệnh thần kinh cơ và suy giảm miễn dịch.
Trẻ 6 tháng đến 3 tuổi dễ mắc nhất. Trẻ dưới 6 tháng, có tiền sử đặt ống, hẹp dưới thanh môn, sinh non, bệnh tim phổi, rối loạn thần kinh cơ hoặc suy giảm miễn dịch cần được đánh giá thận trọng hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm thanh khí phế quản
Croup thường bắt đầu bằng sổ mũi, nghẹt mũi, sốt hoặc ho nhẹ rồi xuất hiện ho ông ổng và khàn tiếng. Triệu chứng hay tăng vào chiều tối hoặc ban đêm và nặng hơn khi trẻ khóc. Trẻ nhẹ vẫn tỉnh, uống được và không có stridor khi nghỉ. Khi bệnh nặng, công thở tăng và trẻ ít tương tác.
- Ho ông ổng: tiếng ho khô, vang, giống chó sủa hoặc hải cẩu.
- Khàn tiếng: giọng khóc hoặc giọng nói trở nên thô, yếu.
- Stridor khi hít vào: âm cao, thô từ đường thở trên, rõ hơn lúc kích động.
- Triệu chứng cảm lạnh: sổ mũi, nghẹt mũi, sốt và giảm ăn.
- Nặng về đêm: cơn có thể làm trẻ thức giấc dù ban ngày đỡ hơn.
- Khò khè có thể xuất hiện nếu virus ảnh hưởng thêm đường thở dưới nhưng không phải dấu hiệu trung tâm.
- Đau họng nhiều, chảy dãi hoặc ngồi chồm không điển hình và cần loại trừ viêm nắp thanh quản.
- Sốt cao, vẻ nhiễm độc và không đáp ứng xử trí gợi ý viêm khí quản do vi khuẩn.
- Khởi phát đột ngột khi ăn hoặc chơi đồ nhỏ gợi ý dị vật.
Nên liên hệ bác sĩ: trẻ ho ông ổng lần đầu, dưới một tuổi, sốt kéo dài, uống kém hoặc các cơn lặp lại.
Cần khám trong ngày: từng có stridor, thở nhanh hơn bình thường, ho liên tục, có bệnh nền hoặc triệu chứng nặng dần về đêm.
Cần tái khám sớm: stridor quay lại sau điều trị, trẻ vẫn mệt, mất nước, sốt trở lại hoặc croup tái diễn ngoài độ tuổi thường gặp.
- Stridor liên tục khi trẻ đang yên, co lõm ngực rõ hoặc gắng sức cho từng nhịp thở.
- Môi hay mặt tím, ngừng thở, giảm đáp ứng hoặc kiệt sức.
- Chảy dãi, không nuốt được, không uống được hoặc không thể nói và khóc vì thiếu hơi.
- Tiếng thở yếu dần kèm lơ mơ, dù stridor có vẻ nhỏ hơn.
Chẩn đoán Viêm thanh khí phế quản
Croup điển hình được chẩn đoán bằng tiếng ho, giọng khàn, stridor và quan sát công thở khi trẻ bình tĩnh. Bác sĩ đánh giá mức độ trước khi tìm căn nguyên virus. Xét nghiệm hoặc hình ảnh chỉ cần khi biểu hiện khác thường, nghi dị vật, viêm nắp thanh quản, áp-xe hay viêm khí quản do vi khuẩn.
Bác sĩ quan sát trẻ từ xa để tránh làm hoảng, đánh giá màu da, tư thế, stridor lúc nghỉ, co kéo, tần số thở, lượng khí vào và mức tỉnh táo. Đo oxy được dùng khi bệnh trung bình đến nặng. Khám họng sâu không thực hiện tùy tiện nếu có dấu hiệu tắc nghẽn.
Croup điển hình không cần xét nghiệm xác định virus vì kết quả thường không thay đổi xử trí. Xét nghiệm virus có thể dùng cho kiểm soát lây nhiễm, nhập viện hoặc nhóm nguy cơ. Xét nghiệm máu và cấy được cân nhắc khi sốt cao, vẻ nhiễm độc, bệnh kéo dài hoặc nghi bội nhiễm.
Không chụp X-quang thường quy cho trẻ có biểu hiện điển hình. Phim cổ hoặc ngực chỉ cân nhắc khi chẩn đoán không rõ, nghi dị vật, áp-xe, viêm nắp thanh quản hay viêm khí quản. Không trì hoãn bảo vệ đường thở để đưa trẻ nặng đi chụp.
Croup là chẩn đoán lâm sàng dựa trên tổ hợp ho ông ổng, khàn tiếng và stridor hít vào sau triệu chứng nhiễm hô hấp, cùng đánh giá mức tắc nghẽn. Không có xét nghiệm đơn lẻ xác nhận. Thực hành ưu tiên stridor lúc nghỉ, co kéo, lượng khí vào, tím tái và trạng thái tinh thần.
Điều trị Viêm thanh khí phế quản
Ưu tiên giảm kích động, đánh giá mức độ hẹp và bảo đảm oxy hóa. Trẻ nhẹ có thể chăm sóc tại nhà sau hướng dẫn an toàn; trẻ có stridor lúc nghỉ hoặc co kéo cần thuốc giảm phù nề và theo dõi. Bệnh nặng đòi hỏi điều trị cấp cứu và chuẩn bị hỗ trợ đường thở.
Corticosteroid là nền tảng điều trị do giúp giảm phù nề và được bác sĩ chỉ định theo mức độ. Adrenaline khí dung có tác dụng nhanh trong croup trung bình đến nặng nhưng trẻ cần được quan sát sau dùng. Thuốc hạ sốt hoặc giảm đau phải phù hợp tuổi. Kháng sinh không có vai trò trong croup do virus.
Trẻ nặng có thể cần oxy, theo dõi liên tục và hỗ trợ thông khí. Đặt ống nội khí quản hiếm khi cần nhưng phải do nhóm có kinh nghiệm thực hiện nếu suy hô hấp, giảm ý thức hoặc không đáp ứng điều trị. Nội soi dành cho croup không điển hình, tái diễn hoặc nghi bất thường cấu trúc.
Không áp dụng đối với croup virus thông thường. Phẫu thuật chỉ đặt ra khi phát hiện hẹp dưới thanh môn, nang, dị dạng hoặc tổn thương đường thở gây các đợt giống croup tái diễn.
Giữ trẻ bình tĩnh trên tay người chăm sóc, để trẻ tự chọn tư thế dễ thở và cho uống từng ngụm nhỏ khi không khó thở. Không khí ẩm chưa chứng minh làm thay đổi mức độ bệnh; không nên xông hơi nóng vì nguy cơ bỏng và trì hoãn khám.
Theo dõi stridor khi trẻ nằm yên, co lõm ngực, tần số thở, màu môi, mức tỉnh táo, khả năng uống và số lần tiểu. Sau adrenaline khí dung, cơ sở y tế theo dõi nguy cơ triệu chứng trở lại. Gia đình cần được hướng dẫn rõ dấu hiệu quay lại bệnh viện.
Nhiều đợt croup nặng nhất trong một hoặc hai đêm đầu rồi giảm dần trong vài ngày; ho có thể kéo dài hơn dấu hiệu tắc nghẽn. Thời gian quan sát phụ thuộc thuốc đã dùng, mức stridor và khả năng uống. Không dựa vào mốc ngày cố định nếu trẻ thở xấu đi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Phần lớn trẻ hồi phục không để lại di chứng. Biến chứng có thể gồm mất nước, thiếu oxy, suy hô hấp và hiếm khi cần đặt ống. Nhiễm virus có thể kèm viêm phổi hoặc làm nặng hen. Chẩn đoán nhầm dị vật, viêm nắp thanh quản hay viêm khí quản do vi khuẩn là nguy cơ nghiêm trọng.
Tiên lượng thường tốt khi trẻ được đánh giá đúng mức độ và chăm sóc phù hợp. Trẻ có bệnh nền đường thở, tim phổi, thần kinh cơ, suy giảm miễn dịch hoặc tuổi ngoài khoảng thường gặp cần theo dõi cẩn thận hơn. Mức độ từng cơn có thể khác nhau.
Một số trẻ có croup tái diễn. Các đợt thường giảm khi đường thở lớn lên, nhưng tái phát nhiều, khởi phát quá sớm hoặc muộn, kéo dài hay đáp ứng kém cần đánh giá hẹp dưới thanh môn, bất thường đường thở, trào ngược hoặc dị ứng.
Không có vaccine phòng mọi nguyên nhân croup. Rửa tay, thông khí phòng, che ho, vệ sinh bề mặt và hạn chế tiếp xúc với người nhiễm hô hấp giúp giảm lây. Tiêm chủng cúm và vaccine theo chương trình quốc gia giảm một số bệnh có thể gây hoặc bắt chước croup. Tránh khói thuốc.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm thanh khí phế quản
Trong cơn nhẹ, cho trẻ uống lượng nhỏ nhiều lần và ăn theo khả năng, không ép ăn. Khi thở gắng sức hoặc có nguy cơ can thiệp đường thở, nhân viên y tế có thể tạm hạn chế ăn uống để tránh sặc. Không có thực phẩm làm hết phù nề nhanh.
Trẻ nên nghỉ, tránh chạy nhảy và hoạt động làm khóc hoặc thở gấp khi còn stridor. Khi hết sốt, thở bình thường và ăn ngủ gần như thường ngày, trẻ có thể trở lại hoạt động từ từ. Việc quay lại nhà trẻ còn phụ thuộc kiểm soát lây nhiễm.
Quan sát trẻ khi ngủ và khi bình tĩnh, không chỉ lúc đang khóc. Có thể ghi video ngắn tiếng thở để hỗ trợ trao đổi với bác sĩ nhưng không trì hoãn đi khám. Theo dõi lượng uống, số lần tiểu, màu môi và khả năng thức tỉnh.
- Không làm trẻ hoảng bằng việc ép nằm, soi họng hoặc giữ chặt không cần thiết.
- Không xông hơi nóng, đặt nước sôi gần trẻ hoặc dựa vào độ ẩm thay thế điều trị.
- Không tự dùng thuốc ho gây buồn ngủ, kháng sinh hoặc corticoid từ đơn cũ.
- Không cho trẻ ăn uống khi đang thở rất khó hoặc lơ mơ.
- Không chờ stridor tự hết nếu trẻ tím, co kéo mạnh hoặc giảm đáp ứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Croup gần như là bệnh của trẻ em, đặc biệt 6 tháng đến 3 tuổi. Mức độ phải đánh giá khi trẻ bình tĩnh. Trẻ dưới 6 tháng, trên 6 tuổi hoặc có nhiều đợt cần cân nhắc chẩn đoán khác. Người chăm sóc nên phân biệt stridor hít vào với khò khè thở ra.
Croup điển hình rất hiếm ở người cao tuổi. Ho ông ổng hoặc stridor ở người lớn tuổi cần đánh giá phù thanh quản do dị ứng, khối u, liệt dây thanh, nhiễm trùng sâu hoặc dị vật. Không áp dụng hướng dẫn chăm sóc croup trẻ em để tự điều trị người lớn.
Croup là chẩn đoán chủ yếu ở trẻ nhỏ; phụ nữ mang thai có stridor hoặc khó thở cần được đánh giá như tắc nghẽn đường thở ở người lớn và tìm nguyên nhân khác. Thuốc điều trị phải do bác sĩ cấp cứu, Tai Mũi Họng và sản khoa cân nhắc.
Croup không phải chẩn đoán thường dùng ở người cho con bú. Nếu mẹ mắc nhiễm virus hô hấp, thường có thể tiếp tục cho bú với vệ sinh tay, che ho và đánh giá thuốc đang dùng. Trẻ bú mẹ có ho ông ổng hoặc stridor phải được đánh giá riêng.
Trẻ suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm virus kéo dài, bội nhiễm và bệnh đường hô hấp dưới. Ngưỡng khám và xét nghiệm thấp hơn. Sốt, stridor lúc nghỉ, giảm oxy, vẻ nhiễm độc hoặc đáp ứng kém cần loại trừ viêm khí quản do vi khuẩn.
Bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn, hen, bệnh thần kinh cơ và bất thường đường thở làm giảm dự trữ hô hấp. Kế hoạch điều trị cần cân nhắc thuốc nền, oxy, nguy cơ mất nước và khả năng chuyển viện. Gia đình nên thông báo tiền sử đặt ống.
Trẻ vừa phẫu thuật vùng cổ hoặc từng đặt ống có stridor cần phân biệt croup với phù thanh quản, tổn thương dây thanh hoặc hẹp dưới thanh môn. Biểu hiện sau thủ thuật không nên tự xem là nhiễm virus; cần liên hệ nhóm điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Viêm thanh khí phế quản
Đa số trẻ mắc croup nhẹ và hồi phục tốt, nhưng bệnh có thể nguy hiểm nếu phù nề làm hẹp đường thở. Dấu hiệu nặng không chỉ là ho to mà gồm stridor khi trẻ nằm yên, co lõm lồng ngực, giảm lượng khí vào, tím tái, lơ mơ hoặc kiệt sức. Trẻ có bệnh tim phổi, bất thường đường thở hoặc suy giảm miễn dịch cần ngưỡng đi khám thấp hơn. Khi nghi khó thở nặng, hãy gọi 115.
Croup thường do virus nên virus có thể lây, còn tiếng ho ông ổng chỉ là cách đường thở của từng trẻ phản ứng với nhiễm trùng. Tác nhân lan qua giọt bắn, tiếp xúc gần và tay chạm dịch tiết. Gia đình nên rửa tay, che ho, vệ sinh bề mặt, không dùng chung cốc thìa và cho trẻ nghỉ ở nhà khi sốt hoặc mệt.
Không khí ẩm chưa chứng minh làm thay đổi rõ mức độ croup. Xông hơi nóng trong phòng tắm hoặc đặt nước sôi gần trẻ có nguy cơ gây bỏng và làm chậm việc đưa trẻ đi khám. Biện pháp quan trọng hơn là giữ trẻ bình tĩnh, để ở tư thế dễ thở, cho uống từng ít khi thở ổn và theo dõi stridor lúc nghỉ.
Croup điển hình chủ yếu do virus nên kháng sinh không làm giảm phù nề và không rút ngắn bệnh. Bác sĩ chỉ dùng kháng sinh khi nghi một nhiễm khuẩn khác, chẳng hạn viêm khí quản do vi khuẩn hoặc viêm phổi. Trẻ sốt cao, vẻ rất mệt, có dịch tiết nhiều hoặc không đáp ứng điều trị cần được đánh giá lại.
Nhập viện được cân nhắc khi trẻ có stridor lúc nghỉ kéo dài, co kéo đáng kể, cần lặp lại điều trị khí dung, thiếu oxy, uống kém, mất nước, bệnh nền nặng hoặc gia đình khó tiếp cận cấp cứu. Trẻ đã ổn sau điều trị vẫn cần theo dõi đủ thời gian để bảo đảm triệu chứng không quay lại.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

