Thuyên tắc phổi là tình trạng một hoặc nhiều nhánh động mạch phổi bị bít tắc, thường do cục máu đông từ tĩnh mạch sâu ở chân hoặc vùng chậu di chuyển lên. Người bệnh có thể đột ngột khó thở, đau ngực tăng khi hít sâu, tim đập nhanh, ho ra máu, choáng hoặc ngất; tuy vậy một số trường hợp biểu hiện kín đáo, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có bệnh tim phổi nền. Mức độ bệnh dao động từ ổn định đến tụt huyết áp và sốc do thất phải không bơm máu hiệu quả. Đánh giá sớm bằng xác suất lâm sàng, D-dimer và chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi giúp xác định chẩn đoán. Điều trị chống đông kịp thời và can thiệp tái tưới máu khi cần có thể giảm biến chứng, tử vong và nguy cơ tăng áp động mạch phổi huyết khối mạn.
Thuyên tắc phổi là bệnh gì?
Thuyên tắc phổi là sự tắc nghẽn cấp hoặc bán cấp của hệ động mạch phổi bởi vật liệu lưu hành trong máu. Phần lớn trường hợp là huyết khối hình thành trong tĩnh mạch sâu của chi dưới hoặc vùng chậu, sau đó bong ra, đi qua tim phải và mắc lại trong động mạch phổi. Bệnh thuộc phổ huyết khối tĩnh mạch, cùng với huyết khối tĩnh mạch sâu.
Cần phân biệt thuyên tắc phổi do huyết khối với các dạng thuyên tắc ít gặp hơn như khí, mỡ, nước ối hoặc vật liệu khối u. Mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc kích thước cục tắc mà còn phụ thuộc dự trữ tim phổi, mức độ rối loạn chức năng thất phải và huyết động. Một cục tắc nhỏ có thể gây triệu chứng đáng kể ở người có bệnh tim phổi nền, trong khi tổn thương rộng có thể gây tụt huyết áp, sốc và ngừng tim. Chẩn đoán không thể dựa vào một triệu chứng đơn lẻ vì biểu hiện dễ giống viêm phổi, hội chứng vành cấp, tràn khí màng phổi hoặc đợt cấp bệnh phổi.
| Tên bệnh | Thuyên tắc phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pulmonary embolism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tắc mạch phổi; PE; thuyên tắc động mạch phổi |
| Mã ICD-10 | I26 — Nhóm mã thuyên tắc phổi; phân nhóm cụ thể tùy có hay không có tâm phế cấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học – tim mạch – hô hấp; bệnh huyết khối tĩnh mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch phổi và phổi; trường hợp nặng có thể gây quá tải thất phải, giảm tưới máu toàn thân và ảnh hưởng nhiều cơ quan. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây; thường do huyết khối tĩnh mạch di chuyển đến phổi và có thể đe dọa tính mạng. |
| Mức độ phổ biến | Là một biểu hiện quan trọng của huyết khối tĩnh mạch; tần suất tăng ở người lớn tuổi, sau nhập viện, phẫu thuật, bất động, ung thư và thai kỳ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thuyên tắc phổi
Huyết khối thường hình thành khi có một hoặc nhiều thành phần của tam chứng Virchow: dòng máu tĩnh mạch chậm, tổn thương nội mạc và trạng thái tăng đông. Khi cục máu đông di chuyển đến phổi, nó làm tăng sức cản mạch phổi đột ngột, khiến thất phải phải co bóp chống lại áp lực cao hơn. Thất phải có thể giãn, giảm cung lượng và đẩy vách liên thất sang trái, làm giảm lượng máu đổ đầy thất trái.
Hậu quả là cung lượng tim và huyết áp có thể giảm, trong khi mất cân bằng thông khí–tưới máu gây thiếu oxy. Các chất trung gian co mạch và đáp ứng viêm tiếp tục làm tăng áp lực động mạch phổi. Nếu tưới máu phế quản không bù được, nhồi máu phổi và đau kiểu màng phổi có thể xuất hiện. Ở một số người, huyết khối không tan hoàn toàn và tổ chức hóa thành mô xơ, dẫn đến tăng áp động mạch phổi huyết khối mạn.
Trong thực hành cấp cứu, thuyên tắc phổi được phân tầng chủ yếu theo nguy cơ tử vong sớm. Nhóm nguy cơ cao có huyết động không ổn định như tụt huyết áp kéo dài, sốc tắc nghẽn hoặc ngừng tim. Nhóm nguy cơ trung gian có huyết áp còn ổn định nhưng có thể kèm rối loạn chức năng thất phải và dấu ấn tổn thương cơ tim. Nhóm nguy cơ thấp có huyết động ổn định, điểm nguy cơ lâm sàng thấp và không có bằng chứng đáng kể về căng thất phải.
Bệnh cũng được mô tả là thuyên tắc có yếu tố khởi phát tạm thời hoặc không rõ yếu tố khởi phát; cách phân loại này ảnh hưởng đến quyết định kéo dài chống đông. Vị trí giải phẫu như trung tâm, thùy, phân thùy hay dưới phân thùy chỉ là một phần của đánh giá và không thay thế phân tầng lâm sàng.
Thuyên tắc phổi gặp chủ yếu ở người trưởng thành và tỷ lệ tăng rõ theo tuổi. Nguy cơ cao hơn trong thời gian nhập viện và vài tuần đến vài tháng sau phẫu thuật hoặc xuất viện, đặc biệt khi vận động hạn chế. Ung thư, thai kỳ, hậu sản và điều trị nội tiết làm thay đổi phân bố nguy cơ theo từng nhóm dân số.
Số liệu cộng đồng tại Việt Nam chưa được chuẩn hóa đầy đủ giữa các hệ thống bệnh viện, vì vậy không nên suy diễn trực tiếp tỷ lệ từ quốc gia khác. Bệnh có thể bị bỏ sót do triệu chứng không đặc hiệu, trong khi một số trường hợp được phát hiện tình cờ trên hình ảnh thực hiện vì lý do khác.
Trong thuyên tắc do huyết khối, cục máu đông hình thành tại hệ tĩnh mạch sâu, bong khỏi thành mạch và đi theo tĩnh mạch chủ về nhĩ phải, thất phải rồi động mạch phổi. Cục tắc dừng lại tại nhánh có đường kính nhỏ hơn, gây cản trở tưới máu phổi. Huyết khối ở chi trên hoặc liên quan catheter tĩnh mạch trung tâm cũng có thể là nguồn, nhưng ít gặp hơn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thuyên tắc phổi
Nguyên nhân thường gặp nhất là huyết khối tĩnh mạch sâu ở chân hoặc vùng chậu. Huyết khối có thể liên quan yếu tố tạm thời lớn như phẫu thuật, chấn thương, bất động kéo dài, thai kỳ hoặc hậu sản; yếu tố kéo dài như ung thư hoạt động; hoặc xuất hiện không có yếu tố khởi phát rõ ràng.
Một số người có khuynh hướng tăng đông do hội chứng kháng phospholipid hoặc rối loạn huyết khối di truyền, nhưng không phải ai bị thuyên tắc phổi cũng cần xét nghiệm huyết khối di truyền. Các dạng không do huyết khối gồm thuyên tắc mỡ sau gãy xương lớn, thuyên tắc khí, thuyên tắc nước ối và thuyên tắc do khối u; đây là các thực thể khác về cơ chế và xử trí.
Yếu tố có thể thay đổi hoặc kiểm soát: bất động kéo dài, ít vận động sau mổ, béo phì, hút thuốc, dùng thuốc chứa estrogen, catheter tĩnh mạch trung tâm và không tuân thủ dự phòng huyết khối khi đã được chỉ định.
Yếu tố khó thay đổi: tuổi cao, tiền sử huyết khối tĩnh mạch, gia đình có huyết khối, một số rối loạn tăng đông di truyền, ung thư, bệnh viêm mạn, suy tim, liệt, thai kỳ và hậu sản. Nhiều yếu tố đồng thời làm nguy cơ tăng hơn so với từng yếu tố riêng lẻ.
- Người vừa phẫu thuật lớn, chấn thương nặng, gãy xương hoặc phải nằm lâu.
- Người đang điều trị ung thư, đặc biệt khi có hóa trị, phẫu thuật hoặc catheter trung tâm.
- Phụ nữ mang thai, trong giai đoạn hậu sản hoặc đang dùng estrogen.
- Người từng bị huyết khối tĩnh mạch sâu hay thuyên tắc phổi.
- Người cao tuổi, béo phì, suy tim, bệnh phổi mạn, bệnh viêm ruột hoặc liệt chi.
- Người có hội chứng kháng phospholipid hoặc rối loạn tăng đông đã được xác định.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thuyên tắc phổi
Triệu chứng có thể xuất hiện đột ngột trong vài phút đến vài giờ, nhưng cũng có thể tiến triển âm thầm qua nhiều ngày. Khó thở và đau ngực là biểu hiện thường gặp, song mức độ không luôn tương ứng với kích thước cục tắc. Một số người chỉ thấy mệt, giảm khả năng gắng sức, nhịp tim nhanh hoặc choáng nhẹ.
Người cao tuổi có thể biểu hiện lú lẫn, ngất hoặc suy giảm chức năng hơn là đau ngực điển hình. Người có bệnh phổi hoặc suy tim nền có thể bị nhầm với đợt cấp bệnh cũ. Thuyên tắc nhỏ ngoại vi dễ gây đau kiểu màng phổi và ho ra máu khi có nhồi máu phổi, còn thuyên tắc lớn dễ gây tụt huyết áp và dấu suy thất phải.
- Khó thở mới xuất hiện: có thể đột ngột hoặc tăng dần, thường không giải thích được bằng hoạt động thông thường.
- Đau ngực: thường nhói và tăng khi hít sâu hoặc ho, đôi khi giống đau tim.
- Nhịp tim nhanh: là phản ứng với thiếu oxy, đau hoặc giảm cung lượng tim.
- Ho: có thể khan; ho ra máu gợi ý nhồi máu phổi nhưng không phải lúc nào cũng có.
- Choáng, ngất: có thể liên quan giảm tưới máu não và cần đánh giá mức độ nặng.
- Dấu huyết khối chân: sưng, đau, nóng hoặc đổi màu một bên chân có thể xuất hiện đồng thời.
- Sốt nhẹ hoặc cảm giác bồn chồn không rõ nguyên nhân.
- Đau vùng vai, lưng trên hoặc bụng trên do kích thích màng phổi hoặc cơ hoành.
- Lú lẫn, yếu đột ngột hoặc suy giảm chức năng ở người cao tuổi.
- Tím đầu chi, tĩnh mạch cổ nổi hoặc dấu suy tim phải trong trường hợp nặng.
- Không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ trên chụp hình ảnh.
Nên đặt lịch khám: khi có khó thở mới, giảm khả năng gắng sức kéo dài, đau ngực tái diễn hoặc sưng đau một chân, nhất là khi có yếu tố nguy cơ huyết khối.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng xuất hiện sau phẫu thuật, nằm lâu, chuyến đi dài, thai kỳ, hậu sản, điều trị ung thư hoặc từng có huyết khối.
Cần tái khám sớm: khi đang chống đông mà khó thở không cải thiện, xuất hiện chảy máu, đau hoặc sưng chân mới, quên nhiều liều thuốc hoặc có kế hoạch phẫu thuật, thủ thuật hay mang thai.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi khó thở dữ dội hoặc tăng nhanh, đau ngực kèm vã mồ hôi, ngất, lơ mơ, tím tái, ho ra nhiều máu, tụt huyết áp, mạch rất nhanh hoặc dấu ngừng tuần hoàn. Không tự lái xe khi choáng, khó thở nặng hoặc ý thức thay đổi; không trì hoãn để nghỉ ngơi, xoa bóp chân hay thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Thuyên tắc phổi
Bác sĩ bắt đầu bằng đánh giá xác suất trước xét nghiệm dựa trên bệnh sử, triệu chứng, yếu tố nguy cơ, khám và các nguyên nhân thay thế. Ở người có xác suất thấp, quy tắc loại trừ phù hợp hoặc D-dimer âm tính có thể giúp tránh chụp không cần thiết. Khi xác suất cao hoặc D-dimer dương tính, cần hình ảnh xác nhận.
Chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi là phương tiện thường dùng; xạ hình thông khí–tưới máu có thể được lựa chọn khi cản quang hoặc tia xạ là vấn đề. Siêu âm tĩnh mạch chân, điện tâm đồ, X-quang ngực, khí máu, troponin và siêu âm tim hỗ trợ chẩn đoán hoặc phân tầng nguy cơ nhưng không tự mình xác nhận mọi trường hợp. Người bệnh không nên tự chấm điểm Wells hay diễn giải D-dimer mà thiếu bối cảnh lâm sàng.
Bác sĩ hỏi thời điểm khởi phát khó thở, đặc điểm đau ngực, ngất, ho ra máu, sưng chân, tiền sử huyết khối, phẫu thuật, bất động, ung thư, thuốc nội tiết, thai kỳ và nguy cơ chảy máu. Khám tập trung vào nhịp thở, độ bão hòa oxy, mạch, huyết áp, nhiệt độ và dấu giảm tưới máu.
Tim phổi được nghe để tìm nguyên nhân khác và dấu quá tải tim phải. Hai chân được so sánh về sưng, đau, nóng và vòng chi. Khám cũng tìm chảy máu đang hoạt động, bệnh gan thận hoặc bệnh nền ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Không có dấu khám đơn lẻ nào đủ loại trừ thuyên tắc phổi.
D-dimer: hữu ích để loại trừ bệnh ở người có xác suất lâm sàng thấp hoặc trung bình; giá trị dương tính không đặc hiệu vì tăng trong tuổi cao, nhiễm trùng, ung thư, thai kỳ và sau mổ. Ngưỡng điều chỉnh theo tuổi có thể được cân nhắc ở người trên 50 tuổi.
Công thức máu, chức năng thận và gan, PT, aPTT: đánh giá nền trước chống đông và nguy cơ chảy máu. Troponin và peptide lợi niệu: hỗ trợ nhận biết tổn thương hoặc căng thất phải, chủ yếu dùng phân tầng nguy cơ. Khí máu: có thể cho thấy thiếu oxy nhưng kết quả bình thường không loại trừ bệnh.
Chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi: trực tiếp thấy khuyết thuốc trong mạch phổi và đánh giá nguyên nhân khác; cần cân nhắc cản quang, chức năng thận và tia xạ. Xạ hình thông khí–tưới máu: là lựa chọn thay thế khi phù hợp, đặc biệt nếu X-quang ngực ít bất thường hoặc cần tránh cản quang.
Siêu âm tĩnh mạch chi dưới: phát hiện huyết khối gần và có thể hỗ trợ quyết định khi chưa chụp phổi được. Siêu âm tim: quan trọng ở người huyết động không ổn định để tìm quá tải thất phải và nguyên nhân sốc khác, nhưng siêu âm bình thường không loại trừ thuyên tắc phổi ổn định.
Không có một tiêu chuẩn đơn lẻ áp dụng cho mọi người. Quy trình được công nhận phối hợp xác suất lâm sàng với D-dimer và hình ảnh. Ở người có khả năng thấp, PERC chỉ được cân nhắc khi bác sĩ đánh giá nghi ngờ rất thấp và có chẩn đoán khác hợp lý. Với điểm Wells hai mức, người được xếp “PE có khả năng” thường cần chụp hình ảnh ngay; người “PE ít khả năng” thường được xét nghiệm D-dimer trước.
Chẩn đoán xác định dựa trên hình ảnh tương thích như CTPA hoặc xạ hình thông khí–tưới máu, hoặc đôi khi huyết khối tĩnh mạch sâu được chứng minh trong bối cảnh lâm sàng phù hợp. Các công cụ này phải được dùng trong cơ sở y tế, không phải bảng tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Thuyên tắc phổi
Mục tiêu điều trị là ngăn cục tắc lớn thêm, phòng huyết khối mới, duy trì hô hấp–tuần hoàn và tái tưới máu khẩn khi huyết động đe dọa. Chống đông được bắt đầu sớm khi chẩn đoán xác định hoặc mức nghi ngờ đủ cao và nguy cơ chảy máu chấp nhận được.
Người huyết động không ổn định cần hồi sức và đánh giá tiêu sợi huyết toàn thân, can thiệp qua ống thông hoặc phẫu thuật lấy huyết khối. Người ổn định được phân tầng nguy cơ để quyết định nhập viện, theo dõi hoặc điều trị ngoại trú có tổ chức. Sau giai đoạn cấp, bác sĩ cân bằng nguy cơ tái phát với nguy cơ chảy máu để xác định thời gian chống đông và kế hoạch theo dõi.
Thuốc chống đông: heparin trọng lượng phân tử thấp, heparin không phân đoạn, fondaparinux, thuốc chống đông đường uống trực tiếp hoặc thuốc đối kháng vitamin K được lựa chọn theo huyết động, chức năng thận, thai kỳ, ung thư, hội chứng kháng phospholipid, tương tác thuốc và nguy cơ chảy máu. Không tự chuyển đổi hoặc ngừng thuốc khi thấy đỡ.
Thuốc tiêu sợi huyết: có thể làm tan huyết khối nhanh nhưng tăng nguy cơ chảy máu nặng, vì vậy chủ yếu dùng trong thuyên tắc nguy cơ cao hoặc tình huống cứu vãn được hội chẩn. Thuốc giảm đau, oxy và thuốc vận mạch chỉ là hỗ trợ theo chỉ định; chúng không thay thế chống đông hoặc tái tưới máu.
Can thiệp qua ống thông có thể lấy huyết khối cơ học, hút huyết khối hoặc đưa thuốc tiêu sợi huyết tại chỗ. Phương pháp này được cân nhắc khi người bệnh nguy cơ cao nhưng chống chỉ định tiêu sợi huyết toàn thân, khi tiêu sợi huyết thất bại hoặc ở một số ca nguy cơ trung gian diễn biến xấu. Lợi ích phụ thuộc kinh nghiệm trung tâm, giải phẫu mạch, thời gian và nguy cơ chảy máu; rủi ro gồm tổn thương mạch, chảy máu, loạn nhịp và biến chứng cản quang.
Phẫu thuật lấy huyết khối động mạch phổi được cân nhắc trong thuyên tắc nguy cơ cao khi tiêu sợi huyết chống chỉ định hoặc không hiệu quả, hoặc khi có huyết khối lớn ở vị trí phù hợp và đội ngũ phẫu thuật tim có kinh nghiệm. Mục tiêu là giải phóng cản trở dòng máu và giảm tải thất phải. Quyết định phụ thuộc tình trạng huyết động, bệnh kèm, thời gian chuyển viện và khả năng hỗ trợ tuần hoàn ngoài cơ thể.
Hỗ trợ gồm oxy khi giảm oxy máu, theo dõi huyết động, kiểm soát đau, bù dịch thận trọng và điều trị nguyên nhân thúc đẩy. Sau khi ổn định và được bác sĩ cho phép, vận động sớm thường được khuyến khích thay vì nằm bất động kéo dài. Người bệnh cần được hướng dẫn nhận biết chảy máu do thuốc, dấu tái phát và cách xử trí khi quên liều theo đúng loại thuốc đang dùng.
Theo dõi ban đầu tập trung vào nhịp thở, độ bão hòa oxy, huyết áp, nhịp tim, đau ngực, dấu suy thất phải và chảy máu. Xét nghiệm công thức máu, chức năng thận, gan và đông máu được lặp lại tùy thuốc và bệnh nền.
Sau xuất viện, bác sĩ đánh giá tuân thủ, tương tác thuốc, nguy cơ chảy máu, yếu tố khởi phát và thời điểm xem xét kéo dài hoặc dừng chống đông. Khó thở hoặc hạn chế gắng sức tồn tại sau vài tháng cần được đánh giá hội chứng sau thuyên tắc phổi, bệnh tim phổi khác và tăng áp động mạch phổi huyết khối mạn.
Điều trị chống đông thường kéo dài ít nhất một giai đoạn ban đầu nhiều tháng, nhưng thời gian cụ thể không giống nhau. Thuyên tắc liên quan yếu tố tạm thời lớn đã hết có thể cần thời gian ngắn hơn so với thuyên tắc không rõ nguyên nhân, tái phát, ung thư hoạt động hoặc yếu tố nguy cơ kéo dài.
Việc tiếp tục lâu dài được xem xét định kỳ dựa trên nguy cơ tái phát, chảy máu, tuổi, chức năng thận, sở thích người bệnh và khả năng theo dõi. Hồi phục khó thở có thể nhanh hoặc kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng; không nên dùng cảm giác hết triệu chứng làm căn cứ tự ngừng thuốc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp nghiêm trọng gồm sốc tắc nghẽn, suy thất phải, thiếu oxy nặng, ngừng tim và tử vong. Nhồi máu phổi có thể gây đau màng phổi, ho ra máu hoặc tràn dịch màng phổi.
Về dài hạn, một số người còn khó thở, mệt và giảm khả năng gắng sức dù huyết khối đã được điều trị; hiếm hơn là tăng áp động mạch phổi huyết khối mạn. Biến chứng điều trị chủ yếu là chảy máu, bao gồm xuất huyết tiêu hóa hoặc nội sọ; nguy cơ tăng khi dùng thêm thuốc ảnh hưởng đông máu, có bệnh thận, bệnh gan hoặc tiền sử chảy máu.
Tiên lượng phụ thuộc mức độ ổn định huyết động, chức năng thất phải, tuổi, ung thư, bệnh tim phổi và thời điểm điều trị. Người nguy cơ thấp được nhận diện đúng thường có kết quả tốt và một số trường hợp có thể điều trị ngoại trú theo chương trình theo dõi chặt chẽ. Ngược lại, sốc hoặc ngừng tim báo hiệu nguy cơ sớm cao và cần tái tưới máu khẩn.
Phần lớn người sống sót cải thiện dần, nhưng tốc độ hồi phục khác nhau. Khó thở kéo dài không nhất thiết đồng nghĩa còn cục máu đông, song cần khám để tìm biến chứng hoặc nguyên nhân khác. Không thể dự đoán tiên lượng cá nhân chỉ từ vị trí cục tắc trên phim.
Thuyên tắc phổi có thể tái phát, nhất là khi yếu tố nguy cơ kéo dài, ung thư hoạt động, hội chứng kháng phospholipid, tiền sử nhiều đợt hoặc sự kiện đầu tiên không có yếu tố khởi phát rõ. Nguy cơ cũng tăng khi tự ngừng hoặc dùng chống đông không đều.
Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng kế hoạch, tái đánh giá trước phẫu thuật hoặc thai kỳ, duy trì vận động phù hợp và xử lý các yếu tố có thể thay đổi. Quyết định chống đông kéo dài phải được cá thể hóa vì lợi ích phòng tái phát luôn cần cân bằng với nguy cơ chảy máu.
Phòng mắc bệnh tập trung vào đánh giá nguy cơ huyết khối khi nhập viện, phẫu thuật, chấn thương, ung thư hoặc thai kỳ. Biện pháp có thể gồm vận động sớm, bài tập chân, thiết bị ép cơ học và thuốc dự phòng khi bác sĩ chỉ định. Trong chuyến đi dài, nên thay đổi tư thế, đi lại định kỳ và uống nước phù hợp; không tự dùng aspirin hoặc thuốc chống đông để phòng.
Phòng tái phát gồm tuân thủ chống đông, kiểm soát cân nặng, tránh bất động kéo dài và báo cho bác sĩ trước thủ thuật hoặc khi bắt đầu thuốc nội tiết. Không có vaccine phòng thuyên tắc phổi.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thuyên tắc phổi
Không có thực phẩm nào làm tan huyết khối. Nên ăn cân đối, đủ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và protein phù hợp, đồng thời hạn chế uống rượu quá mức vì có thể tăng chảy máu hoặc làm quên thuốc. Người dùng thuốc đối kháng vitamin K cần duy trì lượng thực phẩm giàu vitamin K tương đối ổn định thay vì loại bỏ hoàn toàn.
Một số thảo dược, thực phẩm bổ sung và nước ép có thể tương tác với thuốc chống đông. Cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng sản phẩm mới, nhất là khi có bệnh thận, gan, ung thư hoặc đang mang thai.
Trong giai đoạn cấp, mức vận động phụ thuộc huyết động, oxy máu và hướng dẫn của đội điều trị. Khi đã ổn định và được cho phép, đi lại nhẹ và tăng dần hoạt động thường có lợi hơn nằm lâu. Cần dừng vận động và liên hệ y tế nếu khó thở tăng, đau ngực, choáng hoặc ho ra máu.
Tránh môn dễ va chạm khi đang chống đông vì nguy cơ chảy máu. Công việc lái xe, làm trên cao hoặc vận hành máy cần được đánh giá nếu còn ngất, chóng mặt hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng tỉnh táo. Giấc ngủ và phục hồi nên được ưu tiên, nhưng không cần kiêng vận động tuyệt đối.
Có thể ghi lại mức khó thở khi sinh hoạt, nhịp tim, khả năng đi bộ, đau ngực, sưng chân và các biểu hiện chảy máu như bầm lan rộng, tiểu máu, phân đen hoặc chảy máu kéo dài. Người dùng thuốc cần lưu danh sách thuốc, thời điểm uống và lần quên liều để trao đổi khi tái khám.
Máy đo oxy hoặc huyết áp chỉ cung cấp thông tin hỗ trợ; chỉ số bình thường không loại trừ tái phát. Không tự điều chỉnh liều dựa trên thiết bị tại nhà. Triệu chứng cấp mới phải được đánh giá y tế thay vì chờ đến lịch hẹn.
- Không tự ngừng, giảm liều, tăng liều hoặc uống bù thuốc chống đông khi chưa được hướng dẫn.
- Không xoa bóp mạnh chân đang sưng đau hoặc cố vận động gắng sức khi nghi có huyết khối.
- Không tự dùng aspirin, thuốc giảm đau kháng viêm hay thảo dược vì có thể tăng nguy cơ chảy máu.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở, đau ngực, ngất hoặc ho ra máu.
- Không bỏ qua việc báo bác sĩ trước nhổ răng, phẫu thuật, thủ thuật, mang thai hoặc bắt đầu thuốc mới.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thuyên tắc phổi ít gặp ở trẻ em hơn người lớn và thường liên quan yếu tố nguy cơ rõ như catheter tĩnh mạch trung tâm, bệnh tim bẩm sinh, ung thư, nhiễm trùng nặng, bất động, béo phì hoặc rối loạn đông máu. Triệu chứng có thể không đặc hiệu và công cụ xác suất dành cho người lớn không được áp dụng máy móc.
Chẩn đoán và điều trị cần bác sĩ nhi khoa phối hợp huyết học, tim mạch hoặc hồi sức. Liều và lựa chọn chống đông dựa trên cân nặng, tuổi, chức năng cơ quan và khả năng theo dõi; người chăm sóc không tự dùng thuốc của người lớn cho trẻ.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện lú lẫn, yếu, ngất, giảm vận động hoặc đợt nặng của bệnh tim phổi nền. Nguy cơ huyết khối và nguy cơ chảy máu đều tăng do tuổi, suy thận, té ngã, dinh dưỡng kém và dùng nhiều thuốc.
Lựa chọn chống đông cần rà soát chức năng thận, cân nặng, tương tác thuốc, khả năng tuân thủ và hỗ trợ của người chăm sóc. Nguy cơ té ngã không nên được xem riêng lẻ; bác sĩ cân bằng toàn bộ lợi ích–nguy cơ và điều chỉnh kế hoạch theo mục tiêu chăm sóc.
Thai kỳ và đặc biệt giai đoạn hậu sản làm tăng nguy cơ huyết khối. Khó thở sinh lý có thể gây nhầm lẫn, nhưng khó thở đột ngột, đau ngực, ngất hoặc sưng đau một chân cần đánh giá khẩn. Quy trình chẩn đoán được lựa chọn để vừa không bỏ sót bệnh vừa hạn chế phơi nhiễm không cần thiết cho mẹ và thai.
Heparin trọng lượng phân tử thấp thường là thuốc chống đông được ưu tiên trong thai kỳ khi phù hợp; một số thuốc đường uống không được dùng thường quy. Kế hoạch quanh chuyển dạ và gây tê vùng cần phối hợp sản khoa, huyết học và gây mê. Không tự ngừng thuốc khi biết có thai.
Nhiều lựa chọn chống đông có mức độ phù hợp khác nhau trong thời kỳ cho con bú. Bác sĩ cân nhắc khả năng thuốc đi vào sữa, tuổi và sức khỏe của trẻ, nguy cơ huyết khối của mẹ, chức năng thận và nhu cầu điều trị kéo dài. Một số thuốc có dữ liệu sử dụng tốt hơn, trong khi một số thuốc chống đông đường uống trực tiếp có dữ liệu hạn chế.
Không mặc định phải ngừng cho bú hoặc tự đổi thuốc. Cần thông báo cho bác sĩ sản khoa, huyết học và bác sĩ nhi về tất cả thuốc, thảo dược đang dùng và dấu chảy máu ở mẹ hoặc trẻ.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp gây mọi trường hợp thuyên tắc phổi, nhưng nhiễm trùng nặng, viêm, ung thư, nhập viện, catheter và giảm vận động có thể làm nguy cơ huyết khối tăng. Triệu chứng nhiễm trùng và thuyên tắc có thể chồng lấp, nên ngưỡng đánh giá y tế cần thấp hơn.
Điều trị chống đông phải tính đến giảm tiểu cầu, tổn thương gan thận, tương tác với thuốc kháng virus, thuốc chống nấm hoặc hóa trị và nguy cơ thủ thuật. Kế hoạch cần được cá thể hóa bởi đội điều trị đang quản lý bệnh nền.
Suy tim, bệnh phổi mạn, ung thư, bệnh thận, bệnh gan, bệnh viêm ruột và hội chứng kháng phospholipid có thể làm tăng nguy cơ hoặc ảnh hưởng biểu hiện và điều trị. Bệnh tim phổi nền làm dự trữ sinh lý thấp, nên cục tắc nhỏ hơn vẫn có thể gây mất bù.
Chức năng thận và gan quyết định lựa chọn, khoảng cách dùng và theo dõi thuốc chống đông. Ung thư ảnh hưởng nguy cơ tái phát, chảy máu và thời gian điều trị. Người có giảm tiểu cầu hoặc tiền sử xuất huyết cần kế hoạch chuyên khoa thay vì áp dụng một phác đồ chung.
Giai đoạn sau phẫu thuật là thời điểm nguy cơ cao do tổn thương mô, viêm, giảm vận động và đôi khi ngừng thuốc chống đông. Khó thở, đau ngực, nhịp tim nhanh hoặc giảm oxy sau mổ không nên mặc định là do đau hay gây mê.
Phòng ngừa gồm đánh giá nguy cơ trước và sau mổ, vận động sớm, thiết bị ép cơ học và thuốc dự phòng khi lợi ích vượt nguy cơ chảy máu. Nếu thuyên tắc xảy ra ngay sau mổ, lựa chọn tiêu sợi huyết hoặc can thiệp phải cân nhắc đặc biệt vì vết mổ làm tăng nguy cơ xuất huyết.
Câu hỏi thường gặp về Thuyên tắc phổi
Có. Mức độ nguy hiểm dao động từ cục tắc nhỏ, huyết động ổn định đến tắc mạch lớn gây suy thất phải, tụt huyết áp, sốc hoặc ngừng tim. Khả năng diễn biến nặng phụ thuộc vị trí và gánh nặng huyết khối, tuổi, bệnh tim phổi, ung thư và thời điểm điều trị. Khó thở dữ dội, đau ngực kèm ngất, tím tái, lơ mơ hoặc huyết áp thấp là dấu hiệu phải gọi cấp cứu 115. Người ổn định vẫn cần chẩn đoán và chống đông đúng vì triệu chứng nhẹ ban đầu không bảo đảm bệnh sẽ không tiến triển.
Nhiều người hồi phục tốt khi được phát hiện và điều trị sớm. Cơ thể có thể tiêu dần huyết khối trong khi thuốc chống đông ngăn cục tắc lớn thêm và phòng huyết khối mới. Tuy nhiên, thời gian hết khó thở khác nhau và một số người còn giảm khả năng gắng sức hoặc phát triển tăng áp động mạch phổi huyết khối mạn. “Hết triệu chứng” không đồng nghĩa có thể tự ngừng thuốc. Bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân, chức năng tim phổi, nguy cơ tái phát và chảy máu để quyết định thời gian điều trị và lịch theo dõi.
Có thể tái phát, đặc biệt khi sự kiện đầu tiên không có yếu tố khởi phát rõ, còn ung thư hoạt động, có hội chứng kháng phospholipid, từng nhiều lần bị huyết khối hoặc ngừng chống đông sớm. Nguy cơ thường thấp hơn khi cục tắc liên quan một yếu tố tạm thời lớn như phẫu thuật và yếu tố đó đã hết, nhưng không bằng không. Dùng thuốc đúng hướng dẫn, vận động phù hợp, tái đánh giá trước phẫu thuật, thai kỳ hoặc dùng estrogen và xử lý yếu tố nguy cơ giúp giảm tái phát.
Phần lớn người bệnh có thể trở lại vận động theo từng bước sau khi huyết động ổn định và bác sĩ cho phép. Đi bộ nhẹ, tăng thời gian chậm rãi và theo dõi khó thở thường phù hợp hơn nằm bất động. Cần dừng hoạt động và đi khám nếu đau ngực, choáng, khó thở tăng hoặc ho ra máu. Khi đang dùng thuốc chống đông, nên tránh môn đối kháng hoặc hoạt động dễ ngã, va đập mạnh. Mức tập cụ thể phụ thuộc chức năng tim phổi, thiếu oxy, bệnh nền và biến chứng sau thuyên tắc.
Không có một thời hạn giống nhau cho mọi người. Điều trị chống đông thường cần ít nhất một giai đoạn nhiều tháng; sau đó bác sĩ quyết định dừng hay tiếp tục dựa trên yếu tố khởi phát, nguy cơ tái phát, nguy cơ chảy máu, ung thư, hội chứng kháng phospholipid và tiền sử huyết khối. Người có yếu tố tạm thời đã hết có thể khác người bị thuyên tắc không rõ nguyên nhân hoặc tái phát. Việc đánh giá phải được lặp lại định kỳ, vì tuổi, chức năng thận, thuốc dùng kèm và hoàn cảnh sống có thể thay đổi.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

