Huyết khối tĩnh mạch sâu là cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch nằm sâu, thường ở cẳng chân, đùi hoặc vùng chậu. Cục máu đông có thể cản trở dòng máu, gây sưng, đau, nóng và đổi màu một bên chi; khoảng một số trường hợp không có triệu chứng rõ. Biến chứng đáng lo nhất là thuyên tắc phổi khi một phần huyết khối bong ra, di chuyển lên phổi và gây khó thở, đau ngực, ho ra máu hoặc ngất. Nguy cơ tăng sau phẫu thuật, nằm viện, bất động, ung thư, thai kỳ, dùng estrogen hoặc có rối loạn tăng đông. Chẩn đoán dựa trên xác suất lâm sàng, D-dimer và siêu âm tĩnh mạch, không thể xác định chỉ bằng triệu chứng. Điều trị chống đông sớm giúp ngăn cục máu đông lan rộng, giảm thuyên tắc phổi và hạn chế tái phát.
Huyết khối tĩnh mạch sâu là bệnh gì?
Huyết khối tĩnh mạch sâu là hiện tượng máu đông bên trong một tĩnh mạch nằm dưới lớp cơ, khác với viêm tĩnh mạch nông ở ngay dưới da. DVT thường xuất hiện ở tĩnh mạch cẳng chân, khoeo, đùi hoặc chậu; huyết khối đoạn gần có nguy cơ thuyên tắc phổi cao hơn huyết khối đoạn xa. Bệnh thuộc phổ huyết khối thuyên tắc tĩnh mạch, gồm DVT và thuyên tắc phổi. Không phải mọi trường hợp đau hoặc sưng chân đều là DVT, và dấu hiệu Homan không đủ giá trị để tự kiểm tra. Chẩn đoán cần đánh giá có hệ thống vì bỏ sót có thể nguy hiểm, trong khi dùng chống đông khi không cần thiết lại làm tăng chảy máu.
| Tên bệnh | Huyết khối tĩnh mạch sâu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Deep vein thrombosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | DVT; huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới; deep venous thrombosis |
| Mã ICD-10 | I82.4 – Tắc mạch và huyết khối cấp của tĩnh mạch sâu chi dưới; khi mã hóa thực tế cần chọn mã chi tiết theo vị trí, bên, cấp hay mạn. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học và tim mạch – bệnh huyết khối tĩnh mạch – bệnh mạch máu ngoại biên. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tĩnh mạch sâu ở chân và vùng chậu thường bị ảnh hưởng nhất; tĩnh mạch sâu ở tay cũng có thể bị huyết khối. Phổi bị ảnh hưởng khi cục máu đông di chuyển gây thuyên tắc phổi. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính hoặc bán cấp, không lây; có thể do yếu tố tạm thời, bệnh nền kéo dài hoặc khuynh hướng tăng đông di truyền. Di chứng tĩnh mạch có thể trở thành mạn tính. |
| Mức độ phổ biến | Huyết khối tĩnh mạch sâu là tình trạng tương đối thường gặp trong thực hành, đặc biệt ở người cao tuổi, sau nhập viện, phẫu thuật, ung thư, thai kỳ và bất động. Dữ liệu cộng đồng tại Việt Nam còn chưa đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Huyết khối tĩnh mạch sâu
DVT hình thành khi một hoặc nhiều thành phần của tam chứng Virchow hiện diện: dòng máu chậm, tổn thương thành mạch và tăng khả năng đông máu. Bất động làm giảm bơm cơ ở cẳng chân; phẫu thuật hoặc catheter làm tổn thương nội mô; ung thư, thai kỳ và thrombophilia làm tăng hoạt hóa đông máu. Huyết khối thường bắt đầu quanh van tĩnh mạch, sau đó có thể lan lên đoạn gần. Một phần cục máu đông có thể bong ra, đi qua tim phải và mắc tại động mạch phổi.
Có thể phân loại theo vị trí thành DVT chi dưới, chi trên hoặc vị trí khác; theo đoạn thành huyết khối xa ở tĩnh mạch cẳng chân và huyết khối gần ở khoeo, đùi, chậu; theo thời gian thành cấp, bán cấp hoặc mạn; theo bối cảnh thành có yếu tố khởi phát và không rõ yếu tố khởi phát. Phân loại ảnh hưởng lựa chọn xét nghiệm, thời gian chống đông, theo dõi và cân nhắc can thiệp.
DVT tăng theo tuổi và thường liên quan nhập viện, phẫu thuật, ung thư hoặc bất động. Người trẻ vẫn có thể mắc khi có thai, dùng estrogen, chấn thương, catheter hoặc thrombophilia. Tỷ lệ được báo cáo khác nhau theo phương pháp giám sát và dân số; dữ liệu Việt Nam chưa đủ để đưa ra một con số đại diện toàn quốc.
Cục máu đông thường khởi đầu tại xoang van của tĩnh mạch sâu khi dòng máu chậm và bề mặt nội mô dễ hoạt hóa đông máu. Fibrin cùng tế bào máu tạo huyết khối, có thể lan dọc tĩnh mạch, gây tắc nghẽn và tăng áp lực ở chi. Nếu một mảnh huyết khối tách ra, nó theo tĩnh mạch chủ đến tim phải rồi lên động mạch phổi, tạo thuyên tắc phổi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Huyết khối tĩnh mạch sâu
Nguyên nhân thường là sự phối hợp của ứ trệ máu, tổn thương tĩnh mạch và tăng đông. Yếu tố tạm thời gồm phẫu thuật, chấn thương, bó bột, nằm viện, chuyến đi dài và thai kỳ. Yếu tố kéo dài gồm ung thư hoạt động, hội chứng kháng phospholipid, liệt, bệnh viêm và một số rối loạn tăng đông di truyền. Một số trường hợp không tìm thấy yếu tố khởi phát rõ.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, tiền sử VTE, tiền sử gia đình và thrombophilia. Yếu tố có thể giảm gồm bất động, hút thuốc, thừa cân, mất nước và không tuân thủ dự phòng. Nguy cơ tăng mạnh khi có ung thư, phẫu thuật lớn, chấn thương, catheter, thai kỳ–hậu sản, estrogen, nhiễm trùng nặng hoặc nhập viện kéo dài.
Nhóm dễ mắc gồm người vừa phẫu thuật hoặc chấn thương, bệnh nhân ung thư, người nằm lâu, liệt, suy tim, bệnh viêm, phụ nữ mang thai hoặc sau sinh, người dùng estrogen và người từng VTE. Trẻ em ít gặp hơn nhưng nguy cơ tăng rõ khi có catheter tĩnh mạch trung tâm hoặc bệnh nặng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Huyết khối tĩnh mạch sâu
DVT thường khởi phát ở một chi với sưng, đau hoặc căng tức, nhưng có thể không có triệu chứng. Huyết khối đoạn xa đôi khi gây triệu chứng nhẹ; huyết khối đoạn gần dễ làm cả chân sưng và tăng nguy cơ thuyên tắc phổi. Ở người cao tuổi hoặc bệnh nặng, biểu hiện có thể mơ hồ. DVT chi trên thường liên quan catheter và gây sưng tay, vai hoặc cổ.
- Sưng một bên chân hoặc tay, có thể thấy vòng chi lớn hơn bên đối diện.
- Đau hoặc nhạy đau ở bắp chân, đùi, bẹn hay cánh tay mà không có chấn thương tương xứng.
- Vùng da bị ảnh hưởng ấm, đỏ, tím hoặc đổi màu.
- Cảm giác căng nặng, đau tăng khi đứng hoặc đi lại.
- Tĩnh mạch nông nổi rõ hơn do dòng máu phải chuyển hướng.
- DVT vùng chậu có thể gây đau hông, bẹn, bụng dưới hoặc sưng toàn bộ chân mà cẳng chân ít đau.
- Huyết khối chi trên có thể gây sưng tay, cổ, mặt hoặc thấy tĩnh mạch thành ngực nổi.
- Phlegmasia gây sưng căng dữ dội, tím chi và giảm tưới máu, là tình trạng hiếm nhưng đe dọa chi.
Nên đặt lịch khám sớm khi một chi sưng hoặc đau kéo dài không rõ nguyên nhân, nhất là sau phẫu thuật, bất động, chuyến đi dài hoặc khi đang mang thai. Cần khám trong ngày nếu sưng đau tăng nhanh, chi nóng đỏ hoặc có catheter tĩnh mạch kèm sưng tay. Cần tái khám sớm khi đang chống đông mà triệu chứng không giảm, tái xuất hiện hoặc có dấu hiệu chảy máu.
- Khó thở đột ngột, đau ngực tăng khi hít sâu, ho ra máu, tim nhanh, choáng hoặc ngất: gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay.
- Chân sưng căng dữ dội, tím tái, lạnh, tê hoặc đau không chịu được: cần cấp cứu vì có thể đe dọa tuần hoàn chi.
- Chảy máu nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau đầu dữ dội hoặc yếu liệt khi dùng chống đông: không tự lái xe và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Huyết khối tĩnh mạch sâu
Bác sĩ ước tính xác suất DVT trước xét nghiệm dựa trên bệnh sử và khám. Ở người xác suất thấp, D-dimer âm tính bằng phương pháp phù hợp có thể giúp loại trừ; D-dimer dương tính không xác nhận bệnh. Siêu âm ép tĩnh mạch là xét nghiệm hình ảnh chính. Nếu kết quả ban đầu âm tính nhưng nghi ngờ còn cao, có thể cần siêu âm lặp lại hoặc hình ảnh khác. Không nên tự chẩn đoán bằng triệu chứng.
Bác sĩ hỏi thời điểm sưng đau, phẫu thuật, bất động, ung thư, thai kỳ, estrogen, VTE trước đây và nguy cơ chảy máu. Khám so sánh hai chi, đo vòng, đánh giá phù, nhiệt độ, màu da, mạch ngoại vi và tìm nguyên nhân khác như viêm mô tế bào, chấn thương hay suy tim. Dấu Homan không đáng tin cậy và không nên tự thực hiện.
D-dimer đo sản phẩm thoái giáng fibrin và hữu ích để loại trừ DVT ở người có xác suất lâm sàng thấp hoặc trung bình; mức tăng có nhiều nguyên nhân nên độ đặc hiệu thấp. Công thức máu, chức năng thận gan và xét nghiệm đông máu giúp chuẩn bị điều trị chống đông. Xét nghiệm thrombophilia chỉ cân nhắc trong tình huống chọn lọc khi kết quả có thể thay đổi xử trí.
Siêu âm Doppler hoặc siêu âm ép tĩnh mạch là phương tiện đầu tay cho DVT chi dưới. Tĩnh mạch không ép xẹp là dấu hiệu quan trọng. Siêu âm có thể khó đánh giá tĩnh mạch chậu hoặc một số vị trí chi trên; CT venography hoặc MR venography được dùng chọn lọc. Chụp tĩnh mạch cản quang xâm lấn hiện ít dùng.
Không dùng một triệu chứng đơn lẻ để xác định DVT. Quy trình được công nhận phối hợp thang điểm xác suất lâm sàng, D-dimer theo tuổi hoặc ngưỡng phòng xét nghiệm khi phù hợp và siêu âm. Chẩn đoán xác định dựa trên hình ảnh cho thấy huyết khối hoặc tĩnh mạch không ép xẹp. Bối cảnh thai kỳ, ung thư, tái phát và COVID-19 có thể cần chiến lược riêng.
Điều trị Huyết khối tĩnh mạch sâu
Mục tiêu là ngăn huyết khối lan, phòng thuyên tắc phổi, giảm tái phát và hạn chế hội chứng sau huyết khối. Chống đông được bắt đầu sớm khi chẩn đoán xác định hoặc nghi ngờ cao tùy nguy cơ chảy máu và khả năng chờ hình ảnh. Điều trị ngoại trú phù hợp với nhiều ca ổn định; nhập viện khi có huyết động không ổn, nguy cơ chảy máu cao, đau nặng hoặc cần can thiệp.
Thuốc chống đông gồm heparin trọng lượng phân tử thấp, heparin không phân đoạn, thuốc kháng vitamin K và thuốc chống đông đường uống trực tiếp. Lựa chọn phụ thuộc thai kỳ, ung thư, chức năng thận gan, tương tác thuốc, khả năng tuân thủ và nguy cơ chảy máu. Thuốc không làm cục máu đông tan ngay mà ngăn lớn thêm để cơ thể tự tái thông dần. Không tự đổi liều hoặc ngừng thuốc.
Tiêu sợi huyết qua catheter, lấy huyết khối cơ học hoặc can thiệp tĩnh mạch chỉ cân nhắc cho nhóm chọn lọc như DVT chậu–đùi nặng, triệu chứng mới, nguy cơ mất chi và nguy cơ chảy máu chấp nhận được. Bộ lọc tĩnh mạch chủ dành cho trường hợp chống đông bị chống chỉ định rõ; cần đánh giá lấy bỏ khi có thể.
Phẫu thuật lấy huyết khối rất hiếm, thường chỉ xem xét khi chi bị đe dọa hoặc can thiệp nội mạch không khả thi. Quyết định phụ thuộc thời gian khởi phát, vị trí, tình trạng mô, bệnh nền và nguy cơ chảy máu. Phẫu thuật không thay thế kế hoạch chống đông sau đó nếu không có chống chỉ định.
Vận động sớm khi đã an toàn, nâng chân khi nghỉ và kiểm soát đau giúp phục hồi. Tất ép có thể giảm triệu chứng ở một số người nhưng không dùng thường quy chỉ để phòng hội chứng sau huyết khối; cần đo kích cỡ và chỉ định đúng. Uống đủ nước và tránh bất động kéo dài hỗ trợ tuần hoàn nhưng không thay thế chống đông.
Theo dõi gồm mức sưng đau, khó thở, chảy máu, công thức máu, chức năng thận gan và xét nghiệm đặc hiệu theo loại thuốc. Bác sĩ đánh giá lại nguyên nhân, thời gian chống đông và nguy cơ tái phát sau giai đoạn đầu. Siêu âm lặp lại không cần thường quy ở mọi người, nhưng có thể dùng khi triệu chứng xấu đi hoặc chiến lược điều trị yêu cầu.
Điều trị thường kéo dài ít nhất vài tháng, nhưng thời gian chính xác phụ thuộc DVT có yếu tố khởi phát tạm thời, ung thư, tái phát, vị trí gần–xa và nguy cơ chảy máu. Huyết khối không rõ yếu tố khởi phát hoặc tái diễn có thể cần chống đông kéo dài hơn. Quyết định ngừng thuốc phải được đánh giá lại, không dựa vào cảm giác hết đau.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm nguy hiểm nhất là thuyên tắc phổi. Biến chứng dài hạn gồm hội chứng sau huyết khối với đau, phù, nặng chân, đổi màu da và loét tĩnh mạch; một số cục máu đông để lại tắc nghẽn mạn. DVT tái phát làm tăng gánh nặng bệnh. Thuốc chống đông có thể gây chảy máu, đặc biệt khi tương tác thuốc hoặc suy thận.
Đa số người được chẩn đoán và điều trị sớm có thể phục hồi và trở lại sinh hoạt. Mức độ hồi phục phụ thuộc vị trí, kích thước huyết khối, thuyên tắc phổi kèm theo, bệnh nền và khả năng tái thông. Đau hoặc phù có thể kéo dài dù cục máu đông đã ổn định. Không thể dự đoán chính xác thời gian hết triệu chứng cho từng người.
DVT có thể tái phát. Nguy cơ thấp hơn khi biến cố do phẫu thuật hoặc bất động tạm thời đã chấm dứt, và cao hơn khi không rõ yếu tố khởi phát, có ung thư, hội chứng kháng phospholipid, thrombophilia nguy cơ cao hoặc từng tái phát. Tuân thủ chống đông và dự phòng trong lần nhập viện hay phẫu thuật sau giúp giảm nguy cơ.
Phòng DVT gồm đánh giá nguy cơ khi nhập viện, vận động sớm, thiết bị ép hơi hoặc thuốc dự phòng khi lợi ích vượt nguy cơ chảy máu. Khi đi xa, người nguy cơ cao nên đứng dậy, vận động cổ chân và trao đổi trước về dự phòng. Kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá và tránh estrogen không phù hợp góp phần giảm nguy cơ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Huyết khối tĩnh mạch sâu
Không có chế độ ăn làm tan DVT. Nên ăn cân đối, đủ nước và hạn chế rượu bia. Người dùng thuốc kháng vitamin K cần giữ lượng vitamin K tương đối ổn định và báo khi thay đổi chế độ ăn lớn. Thực phẩm bổ sung, thảo dược, dầu cá liều cao hoặc sản phẩm giảm cân có thể tăng chảy máu hay tương tác thuốc.
Sau khi đã bắt đầu điều trị và ổn định, đi lại sớm thường được khuyến khích hơn nằm bất động. Vận động tăng dần theo đau và phù; tránh va chạm mạnh khi chống đông. Trong công việc ngồi lâu, nên đứng dậy định kỳ, co duỗi cổ chân và tránh ép khoeo. Kế hoạch tập cần cá thể hóa nếu có thuyên tắc phổi hoặc bệnh tim phổi.
Người bệnh có thể theo dõi vòng chi tại một vị trí cố định, mức đau, màu da, khả năng đi lại, khó thở và dấu hiệu chảy máu. Ghi thời điểm uống thuốc và thuốc mới giúp giảm bỏ liều hoặc tương tác. Không dùng máy massage sâu vào chi đang có DVT và không tự dựa vào việc hết sưng để dừng chống đông.
- Không xoa bóp mạnh, giác hơi hoặc tác động sâu lên chi đang nghi hoặc đã xác định DVT.
- Không tự ngừng chống đông khi triệu chứng giảm hoặc trước thủ thuật mà chưa có kế hoạch y tế.
- Không nằm bất động kéo dài nếu bác sĩ đã cho phép vận động.
- Không dùng aspirin thay thế thuốc chống đông điều trị DVT.
- Không bỏ qua khó thở, đau ngực, ngất hoặc ho ra máu vì đây có thể là thuyên tắc phổi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
DVT ở trẻ em hiếm hơn người lớn và thường liên quan catheter tĩnh mạch trung tâm, ung thư, bệnh tim bẩm sinh, nhiễm trùng hoặc chăm sóc tích cực. Triệu chứng có thể là sưng chi, đau, đổi màu hoặc catheter hoạt động kém. Chẩn đoán và lựa chọn chống đông cần huyết học nhi; hướng dẫn ASH/ISTH cập nhật nhấn mạnh cân bằng nguy cơ chảy máu theo từng lứa tuổi.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện giảm vận động, phù nhẹ hoặc khó thở mơ hồ. Suy thận, té ngã, thiếu máu, ung thư và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn chống đông. Tuổi cao không phải lý do tự động từ chối điều trị, nhưng cần đánh giá liều, tương tác, khả năng dùng thuốc đúng và hỗ trợ tại nhà.
Thai kỳ và hậu sản làm nguy cơ DVT tăng, thường ở chân trái và tĩnh mạch chậu. D-dimer khó diễn giải hơn, siêu âm là phương tiện đầu tay và có thể cần đánh giá tĩnh mạch chậu nếu nghi ngờ cao. Heparin trọng lượng phân tử thấp thường được ưu tiên; thuốc và kế hoạch quanh sinh phải do sản khoa–huyết học quyết định.
Nhiều thuốc chống đông có mức độ phù hợp với cho con bú khác nhau. Bác sĩ cân nhắc loại thuốc, chức năng thận, nguy cơ tái phát và khả năng theo dõi; không mặc định ngừng cho bú. Hậu sản là giai đoạn nguy cơ VTE cao, vì vậy bỏ thuốc hoặc trì hoãn tái khám có thể nguy hiểm.
Người suy giảm miễn dịch thường có thêm yếu tố nguy cơ như nhiễm trùng, catheter, ung thư, nhập viện và ít vận động. DVT có thể bị nhầm với viêm mô tế bào hoặc phù do thuốc. Ngưỡng đánh giá hình ảnh nên thấp khi một chi sưng đau mới xuất hiện, đồng thời cần lưu ý giảm tiểu cầu và tương tác thuốc.
Ung thư, suy tim, bệnh phổi, bệnh thận, bệnh gan, viêm ruột, hội chứng thận hư và bệnh tự miễn đều có thể làm thay đổi nguy cơ VTE hoặc chảy máu. Kế hoạch chống đông phải tích hợp điều trị bệnh nền, chức năng cơ quan, thủ thuật sắp tới và thuốc đang dùng.
Sau phẫu thuật, nguy cơ DVT có thể kéo dài sau xuất viện. Dự phòng gồm vận động sớm, thiết bị cơ học và/hoặc thuốc dựa trên loại mổ và nguy cơ chảy máu. Người bệnh cần biết dấu hiệu DVT/PE và thời gian dùng dự phòng. Không tự bỏ mũi tiêm hoặc thuốc vì vết mổ đã lành.
Câu hỏi thường gặp về Huyết khối tĩnh mạch sâu
DVT có thể nguy hiểm vì cục máu đông có thể bong ra và gây thuyên tắc phổi. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán và điều trị sớm, phần lớn người bệnh có thể kiểm soát tốt. Mức nguy hiểm phụ thuộc vị trí và kích thước huyết khối, có thuyên tắc phổi hay không, bệnh nền và nguy cơ chảy máu. Khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu, ngất hoặc tím tái cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
Không thể xác định chắc chắn chỉ bằng triệu chứng. DVT thường gây sưng, đau, ấm hoặc đổi màu một bên chân, nhưng viêm mô tế bào, chấn thương, nang Baker và suy tĩnh mạch cũng có thể giống. Bác sĩ đánh giá xác suất lâm sàng, dùng D-dimer khi phù hợp và xác nhận bằng siêu âm ép tĩnh mạch. Không nên tự bóp bắp chân, làm dấu Homan hoặc trì hoãn khám để chờ sưng tự hết.
Nhiều trường hợp cần ít nhất vài tháng, nhưng thời gian cụ thể thay đổi theo nguyên nhân. DVT do phẫu thuật hoặc bất động tạm thời thường có kế hoạch khác với DVT không rõ yếu tố khởi phát, tái phát hoặc liên quan ung thư. Nguy cơ chảy máu, vị trí gần–xa và sở thích người bệnh cũng được cân nhắc. Không tự ngừng thuốc khi hết đau, vì cục máu đông và nguy cơ tái phát có thể vẫn còn.
Sau khi đã được đánh giá, bắt đầu chống đông và tình trạng ổn định, đi lại sớm thường an toàn và có lợi hơn nằm bất động. Mức vận động nên tăng dần theo đau, phù và hướng dẫn của bác sĩ. Trường hợp chi sưng tím dữ dội, huyết động không ổn hoặc mới can thiệp cần kế hoạch riêng. Khi dùng chống đông, nên tránh môn va chạm mạnh và báo ngay nếu chảy máu bất thường.
Không cần kiêng rau xanh nói chung. Nếu dùng thuốc kháng vitamin K, điều quan trọng là giữ lượng vitamin K tương đối ổn định, không đột ngột ăn rất nhiều hoặc loại bỏ hoàn toàn. Với các thuốc chống đông khác, vitamin K thường không phải vấn đề chính, nhưng rượu bia, thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể làm tăng chảy máu hoặc tương tác. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng sản phẩm mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

