Viêm mô tế bào là nhiễm trùng cấp tính của lớp da sâu và mô dưới da, thường xảy ra khi liên cầu hoặc tụ cầu đi qua một vết nứt, vết thương, loét, chàm hoặc nấm kẽ chân. Vùng bệnh thường đỏ, nóng, sưng, đau và có bờ không rõ; diện tích có thể lan trong vài giờ đến vài ngày, hay gặp ở cẳng chân. Người bệnh có thể sốt, rét run, mệt hoặc nổi vệt đỏ theo mạch bạch huyết. Viêm mô tế bào khác áp xe ở chỗ không nhất thiết có khoang mủ để dẫn lưu, nhưng hai tình trạng có thể cùng tồn tại. Bệnh cần được điều trị bằng kháng sinh theo đánh giá y tế; trì hoãn có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết, áp xe, viêm xương hoặc nhiễm trùng hoại tử. Đau dữ dội, da tím đen, lơ mơ hoặc tụt huyết áp là dấu hiệu cấp cứu.
Viêm mô tế bào là bệnh gì?
Viêm mô tế bào là nhiễm trùng lan rộng trong trung bì sâu và mô mỡ dưới da, không phải tình trạng “viêm tế bào” của mô học nói chung. Bệnh thường không tạo một ổ mủ khu trú; nếu có khối dao động chứa mủ, cần nghĩ thêm áp xe và điều trị dẫn lưu. Viêm quầng là nhiễm trùng nông hơn, thường đỏ tươi và có ranh giới rõ, trong khi viêm mô tế bào có bờ mờ và ảnh hưởng sâu hơn. Cần phân biệt với huyết khối tĩnh mạch sâu, viêm da ứ đọng, phản ứng côn trùng cắn, gout, viêm khớp, phù bạch huyết và viêm da tiếp xúc vì các bệnh này có thể gây đỏ và sưng nhưng không đáp ứng kháng sinh. Chẩn đoán đúng giúp tránh bỏ sót nhiễm trùng nặng và tránh dùng kháng sinh cho bệnh không nhiễm.
| Tên bệnh | Viêm mô tế bào |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cellulitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm trùng mô tế bào; viêm mô dưới da; cellulitis |
| Mã ICD-10 | L03.9 – Viêm mô tế bào, không xác định vị trí; nên dùng mã vị trí cụ thể khi có thông tin lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu và truyền nhiễm; nhiễm trùng da và mô mềm không có mủ, chủ yếu ở trung bì sâu và mô dưới da. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Trung bì sâu, mô dưới da và hệ bạch huyết; biến chứng có thể lan vào máu, khớp, xương, cơ hoặc cấu trúc quanh mắt. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp tính, lan tỏa, thường do liên cầu hoặc tụ cầu. Bản thân viêm mô tế bào thường không lây trực tiếp giữa người với người. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, hay ảnh hưởng cẳng chân nhưng có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào có hàng rào da bị tổn thương. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm mô tế bào
Khi hàng rào da bị phá vỡ, vi khuẩn xâm nhập mô kẽ và lan dọc theo lớp trung bì sâu, mỡ dưới da và bạch huyết. Phản ứng miễn dịch làm giãn mạch, tăng tính thấm, phù, nóng, đỏ và đau. Phù mạn hoặc tổn thương dẫn lưu bạch huyết làm giảm khả năng loại bỏ vi khuẩn, giải thích nguy cơ tái phát. Nếu vi khuẩn vượt qua kiểm soát tại chỗ, chúng có thể vào máu hoặc lan đến cân cơ, xương và khớp.
Có thể phân loại theo vị trí như mặt, quanh mắt, chi, thân mình hoặc vết mổ; theo có mủ hay không có mủ; và theo mức độ nhẹ, trung bình, nặng dựa vào sinh hiệu, lan rộng và bệnh nền. Viêm mô tế bào không mủ thường liên quan liên cầu, còn mủ gợi ý tụ cầu và áp xe. Viêm quanh hốc mắt, nhiễm trùng sau ngâm nước, vết cắn và nhiễm trùng hoại tử là bối cảnh đặc biệt cần xử trí khác.
Bệnh gặp ở mọi tuổi, thường ở cẳng chân người lớn. Nguy cơ tăng khi có phù chân, suy tĩnh mạch, phù bạch huyết, béo phì, nấm kẽ chân, loét và tiền sử viêm mô tế bào. Trẻ em có thể mắc sau chấn thương hoặc nhiễm trùng da; viêm quanh mắt cần đặc biệt lưu ý. Chưa có dữ liệu đại diện toàn quốc về tỷ lệ mắc tại Việt Nam.
Vi khuẩn đi qua vết nứt rất nhỏ ở da, nấm kẽ chân, vết loét, chấn thương, vết mổ, vết cắn hoặc vị trí tiêm. Sau đó chúng lan trong mô kẽ và bạch huyết, không tạo ranh giới rõ. Nhiều trường hợp không tìm thấy cửa ngõ vì vết nứt quá nhỏ; việc điều trị nấm và chăm sóc da vẫn quan trọng để ngăn tái phát.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm mô tế bào
Streptococcus pyogenes và các liên cầu beta tan máu là nguyên nhân thường gặp của thể không mủ; Staphylococcus aureus được cân nhắc khi có mủ, vết thương hoặc yếu tố MRSA. Tác nhân khác liên quan vết cắn, nước ngọt, nước biển, tiêm chích, vết mổ hoặc suy giảm miễn dịch. Nguyên nhân nền là sự xâm nhập qua hàng rào da; phù và bệnh mạch là yếu tố thúc đẩy.
Yếu tố có thể thay đổi gồm nấm kẽ chân, vết loét, phù chưa kiểm soát, béo phì, vệ sinh vết thương kém và tiêm chích không an toàn. Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử viêm mô tế bào, phù bạch huyết sau mổ, suy tĩnh mạch, đái tháo đường, tuổi cao và suy giảm miễn dịch.
Người có phù chân mạn, suy tĩnh mạch, loét, đái tháo đường, béo phì, nấm chân, bệnh mạch ngoại biên hoặc từng cắt hạch bạch huyết có nguy cơ cao. Người dùng thuốc ức chế miễn dịch, tiêm chích, có vết cắn hoặc ngâm vết thương trong nước cũng dễ mắc tác nhân không điển hình.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm mô tế bào
Bệnh thường khởi phát khá nhanh bằng vùng đỏ, nóng, đau và sưng, bờ lan không rõ. Da có thể căng, lõm như vỏ cam, nổi bóng nước hoặc có vệt đỏ hướng về hạch. Sốt và rét run có thể xuất hiện trước hoặc sau tổn thương da. Ở da sẫm màu, đỏ khó thấy nên cần chú ý nhiệt độ, phù, đau và thay đổi màu tím hoặc xám.
- Vùng da đỏ hoặc đổi màu, bờ không rõ và tăng diện tích theo thời gian.
- Nóng, sưng và đau khi chạm hoặc vận động chi bị ảnh hưởng.
- Da căng, phù, có thể lõm như vỏ cam do dịch tích tụ.
- Sốt, rét run, mệt hoặc chán ăn trong trường hợp có phản ứng toàn thân.
- Vệt đỏ theo đường bạch huyết hoặc hạch vùng đau.
- Bóng nước, chấm xuất huyết hoặc mảng tím trong bệnh nặng.
- Áp xe phối hợp tạo khối mềm, dao động hoặc chảy mủ.
- Đau mắt, giảm thị lực, lồi mắt hoặc hạn chế vận nhãn khi nhiễm trùng quanh hốc mắt.
Nên đặt lịch khám: mọi vùng đỏ nóng đau nghi viêm mô tế bào vì bệnh thường cần kháng sinh.
Cần khám trong ngày: vùng đỏ lan, sốt, đau tăng, tổn thương ở mặt hoặc quanh mắt, vết cắn, đái tháo đường, phù bạch huyết, suy giảm miễn dịch hoặc thai kỳ.
Cần tái khám sớm: không bắt đầu cải thiện sau 2–3 ngày dùng thuốc, đỏ vượt vạch đánh dấu, không uống được thuốc, nôn hoặc xuất hiện mủ.
- Lơ mơ, kích thích, thở nhanh, tim nhanh, tụt huyết áp, da lạnh hoặc tiểu ít.
- Đỏ và sưng lan rất nhanh, đau dữ dội vượt mức, mất cảm giác hoặc yếu chi.
- Bóng nước xuất huyết, da tím đen, hoại tử, tiếng lép bép hoặc mùi hôi.
- Sưng quanh mắt kèm giảm thị lực, đau khi liếc, lồi mắt; hoặc sưng cổ gây khó nuốt, khó thở.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn để chờ thuốc uống có tác dụng.
Chẩn đoán Viêm mô tế bào
Chẩn đoán chủ yếu dựa vào bệnh sử và khám, đồng thời loại trừ các nguyên nhân không nhiễm trùng. Bác sĩ đánh giá cửa ngõ, tốc độ lan, sinh hiệu, phù và dấu áp xe. Cấy máu hoặc mô không làm thường quy ở ca điển hình; được cân nhắc khi sốt nặng, suy giảm miễn dịch, vết cắn, ngâm nước hoặc tác nhân lạ. Siêu âm giúp tìm ổ mủ.
Bác sĩ quan sát màu, bờ, kích thước và có thể đánh dấu rìa để theo dõi. Sờ nhiệt độ, đau, phù, dao động, mạch máu và cảm giác; khám kẽ ngón chân, vết loét, chàm, vết mổ và hạch. Đo nhiệt độ, nhịp tim, huyết áp, nhịp thở và đánh giá trạng thái tinh thần giúp phân tầng mức độ.
Ca nhẹ điển hình thường không cần xét nghiệm. Công thức máu, CRP, điện giải, chức năng thận, glucose và lactate được cân nhắc khi bệnh vừa hoặc nặng. Cấy máu hữu ích khi có hạ huyết áp, sốt cao hoặc suy giảm miễn dịch; ngoáy vết thương chỉ có giá trị nếu da hở và có dịch. Xét nghiệm D-dimer không tự xác định viêm mô tế bào hay huyết khối.
Siêu âm mô mềm tìm áp xe và hỗ trợ phân biệt phù mô với khoang mủ. Siêu âm Doppler được cân nhắc khi nghi huyết khối tĩnh mạch sâu. CT hoặc MRI dùng cho nhiễm trùng mặt, quanh mắt, nghi khí, lan sâu, viêm xương hoặc viêm cân hoại tử. Hình ảnh không được làm chậm hội chẩn ngoại khoa khi có dấu hoại tử.
Không có tiêu chuẩn chẩn đoán đơn lẻ đáng tin cậy. Bác sĩ dựa vào vùng đỏ nóng đau lan tỏa, bờ không rõ, phù và cửa ngõ, kết hợp loại trừ huyết khối, viêm da ứ đọng, gout, viêm khớp và phản ứng dị ứng. Các điểm số nhiễm trùng hoặc sepsis chỉ hỗ trợ đánh giá mức nặng, không thay thế khám.
Điều trị Viêm mô tế bào
Điều trị gồm kháng sinh sớm, phân tầng ngoại trú hay nhập viện, nâng vùng chi, giảm đau và xử lý cửa ngõ như nấm kẽ chân, loét hoặc phù. Thuốc uống dùng khi người bệnh ổn định và hấp thu tốt; đường tĩnh mạch dành cho bệnh nặng hoặc không uống được, sau đó đánh giá chuyển sang uống. Áp xe cần dẫn lưu; nghi hoại tử cần ngoại khoa khẩn.
Kháng sinh cho thể không mủ cần hoạt tính với liên cầu, có thể bao phủ thêm tụ cầu theo bối cảnh. Nguy cơ MRSA, vết cắn, phơi nhiễm nước hoặc suy giảm miễn dịch đòi hỏi lựa chọn khác và đôi khi phối hợp. Bác sĩ điều chỉnh theo dị ứng, thai kỳ, gan thận và kết quả cấy. Không tự dùng kháng sinh, corticoid hay thuốc chống viêm che lấp diễn tiến.
Viêm mô tế bào đơn thuần không cần rạch. Nếu siêu âm hoặc khám phát hiện áp xe, dẫn lưu là cần thiết. Vết loét hoặc mô chết có thể cần làm sạch; phù nặng có thể cần kế hoạch băng ép sau khi nhiễm trùng cấp được kiểm soát và mạch máu đã đánh giá.
Phẫu thuật không dùng cho thể thông thường, nhưng phải thực hiện khẩn khi nghi viêm cân hoại tử, hoại tử mô, khí trong mô hoặc nhiễm trùng sâu cần cắt lọc. Nhiễm trùng quanh mắt, khớp hoặc xương có thể cần chuyên khoa tương ứng. Quyết định dựa vào lâm sàng và không nên trì hoãn vì chờ đầy đủ hình ảnh.
Nâng chi cao hơn mức tim khi nghỉ giúp giảm phù. Uống đủ nước nếu không bị hạn chế, vận động nhẹ khớp để tránh cứng và dùng thuốc giảm đau theo tư vấn. Giữ vết thương sạch, điều trị nấm kẽ chân, dưỡng ẩm vùng da khô sau giai đoạn cấp và tránh băng ép tùy tiện khi còn đau, đỏ tăng.
Đánh dấu rìa vùng đỏ và ghi nhiệt độ giúp theo dõi. Trong 24–48 giờ đầu, đỏ có thể chưa giảm ngay, nhưng đau, sốt và tốc độ lan cần cải thiện. Liên hệ bác sĩ nếu đỏ vượt vạch, sốt kéo dài, nôn, không uống được thuốc, xuất hiện khối mủ hoặc tác dụng phụ. Thuốc tĩnh mạch nên được rà soát sớm để chuyển đường uống khi phù hợp.
Nhiều trường hợp cải thiện triệu chứng trong vài ngày, nhưng sưng và đổi màu có thể kéo dài sau khi hết nhiễm trùng. Liệu trình kháng sinh thường ngắn và được kéo dài nếu đáp ứng chậm hoặc có biến chứng, theo bác sĩ. Phù bạch huyết và suy tĩnh mạch cần quản lý lâu dài để giảm tái phát, không phải kéo dài kháng sinh liên tục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm áp xe, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng, viêm cân hoại tử, viêm xương tủy, viêm khớp nhiễm khuẩn, viêm nội tâm mạc và huyết khối tĩnh mạch nhiễm trùng. Tổn thương bạch huyết sau nhiều đợt gây phù mạn, làm tăng nguy cơ tái phát. Viêm quanh mắt có thể ảnh hưởng thị lực và nội sọ.
Đa số người bệnh hồi phục khi điều trị sớm và phù hợp. Tiên lượng phụ thuộc tốc độ lan, vị trí, vi khuẩn, tuổi, tuần hoàn, miễn dịch và khả năng kiểm soát cửa ngõ. Da có thể còn phù, khô hoặc sẫm màu nhiều tuần; điều này không nhất thiết là nhiễm trùng còn hoạt động. Thất bại cần xem lại chẩn đoán, áp xe và kháng thuốc.
Viêm mô tế bào dễ tái phát ở chi có phù bạch huyết, suy tĩnh mạch, nấm kẽ chân, béo phì và tiền sử nhiều đợt. Phòng tái phát tập trung vào kiểm soát phù, chăm sóc da, điều trị nấm và giảm cân phù hợp. Kháng sinh dự phòng chỉ được chuyên gia cân nhắc cho một số người có nhiều đợt sau khi đã xử lý yếu tố nguy cơ.
Làm sạch và che vết thương, dưỡng ẩm da khô, điều trị nấm kẽ chân, tránh đi chân trần ở nơi dễ chấn thương và kiểm tra chân hằng ngày nếu đái tháo đường. Kiểm soát phù và suy tĩnh mạch theo hướng dẫn, dùng giày phù hợp và xử trí vết cắn sớm. Không có vaccine thường quy đặc hiệu phòng viêm mô tế bào.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm mô tế bào
Không có chế độ ăn chữa viêm mô tế bào. Ăn đủ đạm và năng lượng hỗ trợ hồi phục; hạn chế muối có thể được tư vấn khi phù hoặc bệnh tim thận nhưng phải cá thể hóa. Người đái tháo đường cần kiểm soát carbohydrate và đường huyết. Không dùng thực phẩm chức năng thay kháng sinh.
Trong giai đoạn đau và sốt, nghỉ và nâng chi; vẫn cử động nhẹ khớp nếu chịu được để tránh cứng. Khi triệu chứng giảm, tăng vận động dần. Tránh xoa bóp mạnh, chườm nóng kéo dài, bơi khi có vết hở và lao động làm vùng bệnh bị trầy thêm.
Đánh dấu rìa ngoài vùng đổi màu, đo nhiệt độ, ghi mức đau, sưng và khả năng đi lại. Với da sẫm, theo dõi nóng, phù, đau và màu tím xám thay vì chỉ đỏ. Kiểm tra kẽ chân và vết thương. Không tự dùng hình ảnh để quyết định ngừng thuốc; tái khám khi không cải thiện đúng mốc bác sĩ dặn.
- Không tự chờ bệnh lan thêm trước khi đi khám.
- Không xoa bóp, châm chích, rạch hoặc đắp lá lên vùng viêm.
- Không tự dùng kháng sinh còn thừa, corticoid hoặc thuốc giảm viêm liều cao.
- Không băng ép chặt vùng đang đau đỏ nếu chưa được đánh giá mạch và phù.
- Không bỏ qua nấm kẽ chân, vết loét hoặc phù mạn là cửa ngõ tái phát.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể diễn tiến nhanh và khó mô tả đau. Viêm quanh mắt, trẻ sơ sinh, sốt, bỏ bú, lừ đừ hoặc không chịu cử động chi cần khám khẩn. Liều kháng sinh tính theo cân nặng và tuổi; cha mẹ không dùng thuốc người lớn. Bác sĩ cũng tìm chốc lở, thủy đậu, vết cắn và chấn thương.
Người cao tuổi có thể không sốt nhưng biểu hiện bằng lú lẫn, yếu, té ngã hoặc mất ngon. Suy tĩnh mạch, phù, bệnh mạch, suy thận và đa thuốc làm điều trị phức tạp. Cần đánh giá khả năng uống thuốc, chăm sóc chân, hỗ trợ đi lại và điều chỉnh liều theo chức năng cơ quan.
Viêm mô tế bào trong thai kỳ cần điều trị kịp thời; không nên trì hoãn vì lo ngại kháng sinh. Bác sĩ chọn thuốc theo tuổi thai, dị ứng, vị trí và mức nặng, đồng thời đánh giá huyết khối nếu chân sưng một bên. Sốt cao, khó thở, đau vùng chậu hoặc nhiễm trùng gần vết mổ sản khoa cần khám ngay.
Nhiều kháng sinh có thể sử dụng khi cho con bú nhưng cần chọn riêng và theo dõi trẻ. Viêm ở vú phải phân biệt viêm vú và áp xe. Che vết thương, rửa tay và tránh để trẻ tiếp xúc dịch. Không tự ngừng cho bú hoặc bỏ thuốc; bác sĩ sẽ cân bằng lợi ích và nguy cơ.
Người suy giảm miễn dịch có tác nhân đa dạng, ít đỏ, ít sốt nhưng dễ lan và nhiễm khuẩn huyết. Cần cấy, hình ảnh và nhập viện sớm hơn; kháng sinh thường phải bao phủ rộng ban đầu rồi điều chỉnh. Bất kỳ đau tăng, hoại tử hoặc thay đổi tinh thần nào đều cần cấp cứu.
Đái tháo đường, phù bạch huyết, suy tĩnh mạch, bệnh mạch ngoại biên, béo phì, suy tim và bệnh thận ảnh hưởng nguy cơ và hồi phục. Kế hoạch điều trị phải gồm chăm sóc vết thương, kiểm soát đường huyết, đánh giá tuần hoàn và điều chỉnh dịch, thuốc. Người có loét chân cần khám chuyên khoa phù hợp.
Viêm mô tế bào có thể xảy ra quanh vết mổ hoặc chi đã lấy hạch bạch huyết. Đỏ, đau và sốt sau phẫu thuật cần liên hệ nơi mổ vì có thể kèm nhiễm trùng vết mổ hoặc áp xe. Không tự tháo chỉ, bóc keo hoặc băng ép. Người sau nạo hạch cần kế hoạch phòng phù bạch huyết và chăm sóc da lâu dài.
Câu hỏi thường gặp về Viêm mô tế bào
Viêm mô tế bào thường không lây trực tiếp vì nhiễm trùng nằm sâu trong da và mô dưới da. Người khác không “bắt” viêm mô tế bào chỉ bằng đứng gần hoặc chạm vào vùng da còn nguyên. Tuy nhiên, nếu có vết thương hở, áp xe hoặc dịch mủ chứa tụ cầu hay liên cầu, vi khuẩn vẫn có thể truyền qua tay và vật dụng rồi gây một nhiễm trùng da khác. Vì vậy cần che vết thương, rửa tay và không dùng chung khăn.
Bệnh có thể nghiêm trọng nếu lan nhanh hoặc không điều trị, vì vi khuẩn có thể vào máu, xương, khớp hoặc cân cơ. Phần lớn trường hợp đáp ứng tốt với kháng sinh khi được khám sớm. Nguy cơ cao hơn ở người cao tuổi, đái tháo đường, phù bạch huyết và suy giảm miễn dịch. Lơ mơ, tụt huyết áp, thở nhanh, đau vượt mức, da tím đen, bóng nước xuất huyết hoặc sưng quanh mắt kèm giảm thị lực là dấu hiệu cấp cứu.
Sau khi dùng kháng sinh phù hợp, sốt, đau và tốc độ lan thường bắt đầu cải thiện trong vài ngày. Vùng đỏ có thể chưa nhỏ ngay trong 24–48 giờ đầu, còn phù và đổi màu có thể kéo dài nhiều tuần. Điều quan trọng là không vượt vạch đánh dấu và sức khỏe chung tốt lên. Nếu sau 2–3 ngày không cải thiện, đỏ tiếp tục lan, nôn, không uống được thuốc hoặc xuất hiện mủ, cần tái khám để xem lại chẩn đoán và điều trị.
Người bệnh ổn định, không có dấu nhiễm trùng toàn thân và uống thuốc được thường có thể điều trị ngoại trú. Nhập viện hoặc điều trị tĩnh mạch được cân nhắc khi có tụt huyết áp, lú lẫn, sốt cao, lan nhanh, đau nhiều, vị trí quanh mắt hoặc mặt, nghi hoại tử, suy giảm miễn dịch, không uống được thuốc hoặc thất bại điều trị. Khả năng chăm sóc tại nhà và tái khám cũng là yếu tố quyết định.
Có. Tái phát thường xảy ra ở chân có phù bạch huyết, suy tĩnh mạch, nấm kẽ chân, loét, béo phì hoặc từng bị nhiều đợt. Mỗi lần nhiễm trùng có thể làm hệ bạch huyết tổn thương thêm và tạo vòng lặp phù – nhiễm trùng. Phòng tái phát cần dưỡng ẩm da, điều trị nấm, chăm sóc vết thương, kiểm soát phù và cân nặng. Kháng sinh dự phòng chỉ dành cho một số người sau đánh giá chuyên khoa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

