Chốc lở là nhiễm trùng vi khuẩn nông và dễ lây của da, thường gặp nhất ở trẻ nhỏ. Thể không bóng nước bắt đầu bằng mụn nước hoặc mụn mủ nhỏ, nhanh vỡ và tạo lớp vảy màu vàng mật ong, hay tập trung quanh mũi, miệng và tay chân. Thể bóng nước tạo bọng nước mềm, dễ vỡ do độc tố của tụ cầu. Bệnh thường ngứa, ít đau và hiếm khi gây sốt nếu khu trú, nhưng có thể lan nhanh trong gia đình, lớp học hoặc nhà trẻ. Chẩn đoán thường dựa vào hình thái; cấy dịch được cân nhắc khi tổn thương rộng, tái phát, không đáp ứng hoặc nghi vi khuẩn kháng thuốc. Điều trị đúng giúp rút ngắn thời gian bệnh và hạn chế lây; người bệnh không nên gãi, bóc vảy hoặc tự phối hợp thuốc bôi kháng sinh với corticoid.
Chốc lở là bệnh gì?
Chốc lở là nhiễm trùng khu trú chủ yếu ở lớp thượng bì. Thể không bóng nước thường do Staphylococcus aureus hoặc Streptococcus pyogenes; tổn thương dễ vỡ và đóng vảy vàng. Thể bóng nước do độc tố bong da của tụ cầu làm các lớp thượng bì tách ra, tạo bọng mềm. Chốc loét là dạng sâu hơn, tạo vết loét phủ vảy dày và có thể để lại sẹo. Chốc lở khác herpes vì thường không có cụm mụn nước đau rát tái phát; khác nấm da vì không tạo vòng có bờ vảy tiến triển; và khác viêm da cơ địa vì có dịch, vảy mật ong và khả năng lây. Một bệnh da sẵn có bị nhiễm trùng thứ phát được gọi là chốc hóa, cần điều trị cả bệnh nền.
| Tên bệnh | Chốc lở |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Impetigo |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chốc; chốc truyền nhiễm; impetigo contagiosa |
| Mã ICD-10 | L01.0 – Chốc lở, bất kỳ tác nhân và vị trí; cần phân biệt với chốc hóa trên bệnh da khác thuộc L01.1. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; nhiễm trùng vi khuẩn nông của thượng bì. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Lớp thượng bì và vùng da quanh tổn thương; chốc loét có thể ăn sâu hơn, còn biến chứng có thể ảnh hưởng mô mềm hoặc thận sau nhiễm liên cầu. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp tính, lây mạnh qua tiếp xúc; thường do Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes hoặc phối hợp. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ 2–5 tuổi, nhưng người lớn cũng có thể mắc; bệnh tăng trong thời tiết nóng ẩm và môi trường tiếp xúc gần. |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Lây qua tiếp xúc da với tổn thương hoặc dịch tiết, bàn tay, khăn, quần áo, đồ chơi và bề mặt nhiễm bẩn. Gãi làm tự lây từ một vùng sang vùng khác. Vi khuẩn thường vào qua vết xước, côn trùng cắn, chàm hoặc ghẻ. |
Tổng quan chuyên môn về Chốc lở
Vi khuẩn bám vào vùng da bị trầy hoặc suy yếu hàng rào, tăng sinh ở thượng bì và kích hoạt viêm tại chỗ. Enzyme và độc tố làm tế bào da tách rời, tạo mụn nước, mụn mủ và dịch tiết. Khi tổn thương vỡ, dịch giàu vi khuẩn khô thành vảy và dễ dính sang tay, vật dụng hoặc vùng da kế cận. Một số chủng liên cầu có thể kích hoạt đáp ứng miễn dịch sau nhiễm, dẫn đến viêm cầu thận hậu nhiễm dù tổn thương da đã lành.
Các thể được công nhận gồm chốc không bóng nước, chốc bóng nước và chốc loét. Ngoài ra, chốc hóa mô tả nhiễm trùng thứ phát trên chàm, ghẻ, côn trùng cắn hoặc vết xước. Phân loại giúp quyết định phạm vi điều trị: tổn thương ít và khu trú khác với thể bóng nước, nhiều ổ, chốc loét hoặc đợt bùng phát tập thể.
Chốc lở phổ biến nhất ở trẻ 2–5 tuổi, nhưng có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Khí hậu nóng ẩm, mật độ sinh hoạt cao, tiếp xúc da, vệ sinh tay kém và bệnh da ngứa làm tăng lây truyền. Trẻ ở nhà trẻ, trường học và người chơi thể thao tiếp xúc có nguy cơ cao. Số liệu tỷ lệ mắc cộng đồng tại Việt Nam chưa được chuẩn hóa trên toàn quốc.
Vi khuẩn từ người bệnh hoặc từ da và mũi của chính người đó vào lớp thượng bì qua vết hở nhỏ. Dịch từ bọng và vết trợt bám lên tay, móng, khăn, quần áo hoặc đồ chơi rồi tiếp xúc da khác. Gãi tạo thêm vết xước và phát tán vi khuẩn, khiến các tổn thương xuất hiện thành cụm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Chốc lở
Tác nhân chính là Staphylococcus aureus và Streptococcus pyogenes. Tụ cầu thường liên quan thể bóng nước, còn cả hai có thể gây thể không bóng nước. Bệnh thường khởi phát khi vi khuẩn xâm nhập qua vết cào gãi, chàm, ghẻ, rôm sảy, côn trùng cắn, bỏng nhẹ hoặc chấn thương. Kháng thuốc địa phương và kháng sinh đã dùng trước đó ảnh hưởng lựa chọn điều trị.
Yếu tố thay đổi được gồm không rửa tay, gãi, dùng chung khăn, vệ sinh đồ chơi chưa tốt, trì hoãn điều trị chàm hoặc ghẻ và sống trong môi trường đông. Yếu tố ít thay đổi gồm tuổi nhỏ, khí hậu nóng ẩm, cơ địa viêm da và thành viên gia đình mang tụ cầu hoặc liên cầu.
Trẻ ở nhà trẻ, trẻ có viêm da cơ địa hoặc ghẻ, vận động viên tiếp xúc, người sống tập thể và người chăm sóc trẻ mắc chốc dễ phơi nhiễm. Trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch, đái tháo đường hoặc có tổn thương da rộng dễ gặp biến chứng và cần ngưỡng đi khám thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Chốc lở
Thể không bóng nước thường khởi phát bằng nốt đỏ nhỏ, mụn nước hoặc mụn mủ, sau đó vỡ thành vết trợt phủ vảy vàng. Tổn thương hay ở quanh mũi miệng nhưng có thể ở bất kỳ nơi nào. Thể bóng nước tạo bọng lớn hơn, dịch trong rồi đục, viền vảy sau khi vỡ. Ngứa thường nổi bật; đau và sốt không điển hình nếu bệnh khu trú.
- Vảy vàng mật ong trên nền da đỏ, dễ bong và tái đóng vảy.
- Mụn nước hoặc mụn mủ nông nhanh vỡ thành vết trợt ẩm.
- Ngứa khiến trẻ gãi và làm tổn thương lan sang vùng khác.
- Bọng nước mềm, thành mỏng ở thể bóng nước, thường ở thân mình hoặc nếp gấp.
- Hạch vùng hơi sưng trong một số trường hợp do phản ứng miễn dịch.
- Vết loét sâu có vảy dày, đau và có thể để lại sẹo ở chốc loét.
- Sốt hoặc mệt khi tổn thương rộng, thể bóng nước nhiều hoặc nhiễm trùng lan.
- Phù mặt, tiểu sẫm hoặc giảm lượng tiểu sau khi da đã lành, gợi ý biến chứng thận.
Nên đặt lịch khám: nghi chốc lở để xác nhận và lựa chọn điều trị, đặc biệt khi có nhiều tổn thương hoặc lây trong gia đình.
Cần khám trong ngày: trẻ sơ sinh, bọng nước rộng, tổn thương gần mắt, sốt, đau, đỏ lan, mủ nhiều, suy giảm miễn dịch hoặc không thể bảo đảm vệ sinh tại nhà.
Cần tái khám sớm: không bắt đầu cải thiện sau vài ngày điều trị, tổn thương tiếp tục xuất hiện, tái phát hoặc có dấu hiệu tác dụng phụ của thuốc.
- Trẻ lừ đừ, khó đánh thức, bỏ bú, thở nhanh, tím tái hoặc co giật.
- Sốt cao kèm đỏ, sưng và đau lan nhanh quanh tổn thương.
- Bọng nước lan rộng, da bong nhiều, đau rát toàn thân hoặc mất nước.
- Sưng quanh mắt, đau mắt, giảm thị lực; hoặc phù mặt, tiểu rất ít và khó thở.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe nếu tình trạng nặng và không trì hoãn để thử thuốc dân gian.
Chẩn đoán Chốc lở
Bác sĩ chẩn đoán dựa vào vảy mật ong, bọng nước và phân bố tổn thương, đồng thời hỏi về tiếp xúc, ngứa, chàm, ghẻ và điều trị trước đó. Xét nghiệm không bắt buộc trong ca điển hình. Cấy dịch hoặc vảy được dùng khi bệnh lan rộng, tái phát, không đáp ứng, có đợt bùng phát hoặc nghi MRSA. Không nên tự chẩn đoán vì herpes, nấm da và viêm da tiếp xúc có thể giống chốc.
Khám đánh giá số ổ, thể bóng nước hay không bóng nước, độ sâu, vùng da đỏ, đau, nhiệt độ, hạch và dấu mất nước. Bác sĩ kiểm tra chàm, ghẻ, vết cắn hoặc vết xước làm cửa ngõ, quan sát thành viên gia đình khi có nhiều người mắc và xem tổn thương quanh mắt, miệng, mũi, hậu môn hoặc bộ phận sinh dục.
Cấy dịch từ bọng hoặc vết trợt xác định tụ cầu, liên cầu và độ nhạy thuốc trong trường hợp chọn lọc. Cấy ngoáy mũi đôi khi được cân nhắc khi tái phát. Xét nghiệm máu không cần cho bệnh khu trú; công thức máu, CRP, chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu hoặc cấy máu được dùng khi có sốt, nhiễm trùng lan hay nghi biến chứng.
Không áp dụng
Không có thang điểm chẩn đoán. Trường hợp điển hình dựa trên tổn thương nông dễ vỡ, vảy vàng mật ong hoặc bọng mềm, ít đau và phân bố phù hợp. Cần phân biệt herpes simplex, thủy đậu, viêm da tiếp xúc, nấm da, chàm bội nhiễm và bệnh bóng nước; xét nghiệm vi sinh hỗ trợ khi hình thái không rõ hoặc điều trị thất bại.
Điều trị Chốc lở
Mục tiêu là chữa tổn thương, giảm lây và ngăn biến chứng. Lựa chọn phụ thuộc thể bệnh, số lượng, vị trí, tuổi và nguy cơ: tổn thương khu trú có thể điều trị tại chỗ; nhiều tổn thương, thể bóng nước, chốc loét hoặc bùng phát tập thể thường cần thuốc toàn thân. Không nên phối hợp kháng sinh bôi và uống một cách thường quy nếu không có chỉ định.
Một số trường hợp không bóng nước khu trú có thể dùng sát khuẩn phù hợp hoặc kháng sinh bôi như acid fusidic hay mupirocin theo hướng dẫn và tình hình kháng thuốc. Kháng sinh uống được cân nhắc khi tổn thương rộng, thể bóng nước, chốc loét, tái phát hoặc có nguy cơ biến chứng. Lựa chọn phải xét dị ứng, thai kỳ, tuổi và cấy; không tự dùng kem corticoid phối hợp.
Không cần rạch dẫn lưu như nhọt. Nhân viên y tế có thể làm sạch nhẹ vảy mềm để thuốc tiếp xúc da tốt hơn và lấy mẫu cấy. Bọng lớn không nên tự chọc vì làm phát tán dịch và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.
Không áp dụng
Rửa nhẹ bằng nước và sản phẩm dịu, làm mềm vảy rồi thấm khô, không chà xát. Giữ móng tay ngắn, che vùng rỉ dịch bằng gạc thoáng, thay khăn và quần áo hằng ngày trong giai đoạn lây. Vệ sinh đồ chơi và bề mặt thường chạm; mỗi người dùng khăn riêng.
Theo dõi số tổn thương mới, vùng đỏ, dịch, ngứa, sốt và mức ăn uống của trẻ. Khi điều trị phù hợp, nốt mới nên giảm và vảy khô dần. Liên hệ bác sĩ nếu bệnh lan sau 48–72 giờ, xuất hiện đau và sưng, tiêu chảy nặng, phát ban do thuốc, hoặc sau vài tuần có phù và tiểu sẫm.
Chốc lở thường đáp ứng trong vài ngày và lành trong khoảng một đến hai tuần, nhưng màu da có thể thay đổi lâu hơn. Thời gian thuốc phụ thuộc lựa chọn và hướng dẫn cụ thể; cần dùng đủ liệu trình được kê. Khả năng lây giảm sau khi điều trị có hiệu lực và tổn thương được che, song quy định trở lại trường học nên theo hướng dẫn y tế địa phương.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm viêm mô tế bào, viêm hạch, áp xe, nhiễm khuẩn huyết hiếm gặp và viêm cầu thận hậu nhiễm liên cầu. Chốc loét có thể để lại sẹo. Gãi nhiều gây lan và thâm; dùng kháng sinh bôi kéo dài làm tăng viêm da tiếp xúc và kháng thuốc. Một số biến chứng miễn dịch có thể xuất hiện sau khi da đã cải thiện.
Đa số chốc lở lành hoàn toàn khi điều trị và vệ sinh đúng. Tiên lượng kém hơn ở trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch, thể bóng nước lan rộng hoặc có chốc loét. Vảy rụng có thể để lại vùng da sáng hoặc sẫm tạm thời, không đồng nghĩa sẹo vĩnh viễn. Tái phát cần tìm bệnh da nền và nguồn lây.
Bệnh có thể tái phát do chàm, ghẻ, gãi, mang tụ cầu trong mũi, người nhà chưa điều trị hoặc dùng chung vật dụng. Cần điều trị cửa ngõ trên da, tăng vệ sinh tay và cấy khi tái phát nhiều. Biện pháp loại bỏ tụ cầu ở mũi không áp dụng đại trà và phải theo kế hoạch bác sĩ.
Rửa tay, cắt móng, che tổn thương, không dùng chung khăn, quần áo, đồ chơi mềm và dụng cụ cạo. Giặt đồ tiếp xúc, vệ sinh bề mặt và điều trị chàm, ghẻ hoặc vết côn trùng cắn. Người bệnh nên tránh tiếp xúc da gần và chuẩn bị thức ăn cho người khác trong giai đoạn còn lây theo hướng dẫn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Chốc lở
Chốc lở không cần kiêng thực phẩm đặc hiệu. Trẻ nên được ăn uống đủ chất và nước, tránh để ngứa hoặc đau làm giảm ăn. Dị ứng thực phẩm không phải nguyên nhân thường gặp của vảy mật ong. Không đắp thức ăn, kem đánh răng, lá hoặc nghệ lên tổn thương vì có thể kích ứng và nhiễm bẩn.
Trẻ có thể chơi nhẹ nếu khỏe nhưng cần tránh tiếp xúc da, bơi và dùng chung đồ trong thời gian lây. Vận động viên phải che kín tổn thương và tuân thủ quy định của đội hoặc trường. Tắm riêng, lau bằng khăn riêng và thay đồ sạch sau hoạt động.
Cha mẹ ghi số nốt mới, nhiệt độ, mức ngứa, vị trí lan và khả năng ăn uống. Quan sát nước tiểu, phù mặt hoặc chân trong những tuần sau nhiễm nếu có triệu chứng bất thường. Không dùng ảnh trên mạng để thay thế khám, đặc biệt với bọng nước ở trẻ sơ sinh hoặc tổn thương quanh mắt.
- Không gãi, bóc vảy, chọc bọng hoặc nặn mụn mủ.
- Không dùng chung khăn, quần áo, gối, đồ chơi mềm và dụng cụ cá nhân.
- Không tự phối hợp kháng sinh bôi và uống hoặc kem chứa corticoid.
- Không dừng thuốc sớm chỉ vì vảy đã khô.
- Không cho trẻ tiếp xúc gần, bơi hoặc tham gia môn đối kháng khi còn nguy cơ lây.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm mắc phổ biến nhất và dễ tự lây do gãi. Trẻ sơ sinh hoặc trẻ có bọng nước rộng cần khám khẩn vì có nguy cơ mất nước và bệnh do độc tố tụ cầu. Cha mẹ cần thông báo nhà trẻ hoặc trường học theo quy định, giặt đồ riêng và không dùng thuốc bôi của anh chị em.
Ở người cao tuổi, chốc có thể xuất hiện trên vết xước, chàm, loét tỳ đè hoặc da mỏng và dễ tiến thành viêm mô tế bào. Triệu chứng sốt có thể không rõ. Cần xem xét chức năng thận, tương tác thuốc và khả năng tự bôi đúng, đồng thời đánh giá người chăm sóc nếu tổn thương ở vị trí khó tiếp cận.
Chốc lở cần được điều trị để giảm lây và tránh lan rộng. Thuốc bôi hoặc uống được lựa chọn theo tuổi thai, diện tích tổn thương, dị ứng và kháng thuốc. Không tự dùng tetracycline, kem phối hợp hoặc chất sát khuẩn nồng độ cao. Báo bác sĩ nếu tổn thương gần thời điểm sinh hoặc có người trong nhà mắc bệnh.
Có thể tiếp tục cho bú nếu tổn thương không ở vú, được che kín và vệ sinh tay tốt. Tổn thương trên vú hoặc vùng trẻ chạm miệng cần được đánh giá và có thể phải điều chỉnh bên cho bú tạm thời. Thuốc bôi phải được làm sạch theo hướng dẫn trước cữ bú; không để trẻ tiếp xúc với dịch.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị tổn thương rộng, chốc loét, sốt hoặc tác nhân kháng thuốc. Cấy dịch và điều trị toàn thân thường được cân nhắc sớm hơn. Không nên tự xử trí kéo dài tại nhà khi có nốt mới liên tục, đau, hoại tử hoặc mệt.
Viêm da cơ địa, ghẻ, đái tháo đường, bệnh thận và phù làm tăng cửa ngõ nhiễm trùng hoặc chậm lành. Cần điều trị đồng thời bệnh nền nhưng tránh bôi corticoid trực tiếp lên ổ nhiễm nếu chưa được hướng dẫn. Thuốc được điều chỉnh theo chức năng thận, gan và danh sách thuốc đang dùng.
Không áp dụng
Câu hỏi thường gặp về Chốc lở
Chốc lở rất dễ lây qua dịch tổn thương, tay và đồ dùng chung. Nguy cơ cao khi bọng hoặc vết trợt còn ướt và người bệnh gãi. Sau khi bắt đầu điều trị phù hợp, khả năng lây thường giảm đáng kể, nhưng thời điểm trở lại trường hoặc làm việc phụ thuộc tình trạng tổn thương và quy định địa phương. Trong giai đoạn còn lây, cần che kín, rửa tay, dùng khăn riêng, giặt đồ và tránh tiếp xúc da gần.
Phần lớn chốc lở khu trú không nguy hiểm và hồi phục tốt, nhưng bệnh có thể lan nhanh, gây viêm mô tế bào hoặc hiếm khi nhiễm khuẩn toàn thân. Một số trường hợp do liên cầu có thể liên quan viêm cầu thận hậu nhiễm, biểu hiện bằng phù, tiểu sẫm hoặc giảm tiểu sau khi da đã lành. Trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch, bọng nước rộng, sốt hoặc tổn thương quanh mắt cần được khám sớm.
Không nên cạy vảy khô bằng móng tay vì dễ chảy máu, lan vi khuẩn và làm chậm lành. Có thể làm mềm nhẹ bằng nước ấm hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế, sau đó lau rất nhẹ bằng gạc sạch để thuốc bôi tiếp xúc bề mặt. Mỗi lần chăm sóc phải rửa tay trước và sau, dùng khăn riêng và không chà mạnh. Nếu vảy dày, đau hoặc có vết loét sâu, cần khám thay vì cố loại bỏ tại nhà.
Không phải mọi trường hợp đều cần thuốc uống. Tổn thương ít và khu trú có thể phù hợp với sát khuẩn hoặc kháng sinh bôi theo hướng dẫn. Kháng sinh uống thường được cân nhắc khi có nhiều tổn thương, thể bóng nước, chốc loét, bùng phát trong nhóm, người nguy cơ cao hoặc thất bại điều trị tại chỗ. Không nên tự phối hợp cả bôi và uống vì tăng tác dụng phụ và kháng thuốc mà không chắc tăng hiệu quả.
Trẻ nên tạm tránh trường hoặc nhà trẻ trong giai đoạn lây theo hướng dẫn y tế và quy định của cơ sở. Việc trở lại thường dựa vào thời gian đã dùng điều trị hiệu quả, sức khỏe chung và khả năng che kín tổn thương, không chỉ nhìn vảy đã khô. Cha mẹ cần thông báo cho trường, nhắc trẻ rửa tay, không dùng chung khăn hoặc đồ chơi cá nhân và tiếp tục đủ liệu trình thuốc đã được kê.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

