Loét tỳ đè là tổn thương khu trú của da và mô bên dưới do vùng cơ thể bị ép lâu giữa xương và bề mặt giường, ghế hoặc thiết bị y tế, thường kèm lực trượt và ẩm. Vết loét hay xuất hiện ở xương cùng, gót chân, hông, mắt cá, khuỷu tay hoặc dưới mặt nạ, nẹp và ống y tế. Dấu hiệu sớm có thể chỉ là vùng da đổi màu không mất đi khi ấn, nóng, cứng, mềm bất thường hoặc đau; giai đoạn nặng hơn có thể thành vết thương sâu, hoại tử và nhiễm trùng. Người ít vận động, giảm cảm giác, suy dinh dưỡng, tiểu không tự chủ hoặc tuần hoàn kém có nguy cơ cao hơn. Phát hiện sớm, giảm áp lực đúng cách, chăm sóc da, đánh giá dinh dưỡng và xử lý vết thương bởi nhân viên y tế có thể hạn chế tổn thương lan sâu và biến chứng.
Loét tỳ đè là bệnh gì?
Loét tỳ đè là tổn thương khu trú ở da và/hoặc mô mềm bên dưới, thường nằm trên một điểm xương nhô hoặc liên quan thiết bị y tế. Tổn thương phát sinh do áp lực kéo dài, áp lực cường độ cao trong thời gian ngắn, lực trượt hoặc phối hợp các yếu tố này. Da có thể còn nguyên ở giai đoạn sớm hoặc đã mất toàn bộ bề dày ở giai đoạn nặng. Khái niệm này khác với viêm da do ẩm, trầy xước do ma sát đơn thuần, loét tĩnh mạch và loét động mạch vì cơ chế chính là biến dạng mô do tải cơ học. Vết thương niêm mạc do thiết bị y tế vẫn có thể là tổn thương do áp lực nhưng không phân giai đoạn theo hệ thống da thông thường.
| Tên bệnh | Loét tỳ đè |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pressure injury |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Loét do tỳ đè; loét do áp lực; loét nằm; pressure ulcer; bedsore; decubitus ulcer |
| Mã ICD-10 | L89.- (mã nhóm ICD-10 cho loét do tỳ đè; mã chi tiết phụ thuộc vị trí và giai đoạn) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu – chăm sóc vết thương – phục hồi chức năng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và mô mềm tại vùng chịu áp lực; tổn thương sâu có thể liên quan cân, cơ, gân, khớp hoặc xương |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp hoặc mạn, không lây; hình thành do áp lực và/hoặc lực trượt kéo dài, thường trên nền giảm vận động hoặc giảm cảm giác |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người bất động, bệnh nặng, tổn thương thần kinh hoặc cần chăm sóc dài hạn; chưa có số liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Loét tỳ đè
Áp lực làm các tế bào và vi mạch bị biến dạng, cản dòng máu và dẫn lưu bạch huyết. Lực trượt, chẳng hạn khi người bệnh trượt xuống giường, khiến các lớp mô dịch chuyển không đồng đều và làm tổn thương mạch sâu dù bề mặt da còn ít thay đổi. Thiếu oxy, tích tụ chất chuyển hóa, viêm và tổn thương tái tưới máu tiếp tục phá hủy mô. Độ ẩm, nhiệt độ da cao, dinh dưỡng kém, phù và giảm cảm giác làm khả năng chịu tải của mô giảm thêm. Vì vậy tổn thương sâu có thể xuất hiện trước khi biểu hiện bề mặt trở nên rõ ràng.
Hệ phân giai đoạn được dùng phổ biến gồm giai đoạn 1: da còn nguyên với đổi màu không mất khi ấn; giai đoạn 2: mất một phần bề dày da; giai đoạn 3: mất toàn bộ bề dày da và có thể thấy mô mỡ; giai đoạn 4: lộ hoặc sờ thấy cân, cơ, gân, sụn hay xương. Ngoài ra có tổn thương không thể phân giai đoạn vì đáy bị che bởi giả mạc hoặc mô hoại tử và tổn thương mô sâu với màu đỏ sẫm, tím hoặc nâu đỏ dai dẳng. Phân giai đoạn giúp giao tiếp và theo dõi, nhưng không dùng để suy ngược rằng vết thương đang lành sẽ chuyển từ giai đoạn 4 về giai đoạn 3.
Loét tỳ đè có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng tập trung ở người nằm viện nặng, người cao tuổi, người tổn thương tủy sống, người dùng xe lăn và người được chăm sóc dài hạn. Tần suất khác nhau đáng kể theo cơ sở, nhóm bệnh và phương pháp khảo sát nên không nên áp một tỷ lệ cho mọi bối cảnh. Tại Việt Nam, dữ liệu công bố còn rời rạc và chưa đủ để ước tính gánh nặng toàn quốc. Các vị trí thường gặp ở người nằm ngửa là xương cùng và gót chân; ở người ngồi lâu có thể gặp vùng ụ ngồi, mấu chuyển và bàn chân.
Tổn thương không có đường lây hay đường xâm nhập của tác nhân gây bệnh. Quá trình bắt đầu tại vùng chịu tải, có thể từ bề mặt đi xuống hoặc từ mô sâu gần xương phát triển ra ngoài. Vi khuẩn có thể cư trú trên vết thương hở về sau, nhưng sự hiện diện của vi khuẩn không đồng nghĩa với nhiễm trùng cần kháng sinh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Loét tỳ đè
Nguyên nhân trực tiếp là tải cơ học vượt quá khả năng chịu đựng của mô. Áp lực liên tục từ tư thế nằm hoặc ngồi, lực trượt khi nâng kéo không đúng kỹ thuật và áp lực từ nẹp, ống, mặt nạ hoặc dây cố định là các nhóm chính. Ẩm kéo dài, ma sát, phù và tổn thương da không phải lúc nào là nguyên nhân độc lập nhưng làm hàng rào da yếu hơn. Một số vết thương dễ bị gọi nhầm là loét tỳ đè, vì vậy cần xác định vị trí, hình dạng, lịch sử tỳ ép và các nguyên nhân mạch máu, thần kinh hoặc viêm da khác.
Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi cao, tổn thương tủy sống, liệt, giảm cảm giác, bệnh thần kinh tiến triển và tình trạng bệnh nặng. Yếu tố có thể can thiệp gồm ít đổi tư thế, bề mặt nằm/ngồi không phù hợp, da ẩm do tiểu hoặc đại tiện không tự chủ, dinh dưỡng không đủ, mất nước, hút thuốc, đường huyết kiểm soát kém và thiết bị y tế tỳ ép. Thuốc an thần, tụt huyết áp, phù và thiếu máu có thể làm nguy cơ tăng trong từng bối cảnh.
Nhóm nguy cơ cao gồm người không tự xoay trở, người hôn mê hoặc an thần, người liệt, người sử dụng xe lăn phần lớn thời gian, bệnh nhân hồi sức, người gầy yếu hoặc phù nhiều, người suy dinh dưỡng và người có da từng bị loét tỳ đè. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dùng nhiều thiết bị y tế cũng có thể bị tổn thương ở vùng chẩm, tai, mũi hoặc dưới dây cố định. Người chăm sóc nên coi mọi thay đổi da dai dẳng tại điểm tỳ là tín hiệu cần đánh giá.
Triệu chứng và dấu hiệu của Loét tỳ đè
Biểu hiện thay đổi theo màu da, độ sâu và khả năng cảm nhận đau. Giai đoạn sớm thường là vùng đổi màu khu trú, không nhạt khi ấn, có thể nóng hơn, lạnh hơn, phù, cứng hoặc mềm khác với mô xung quanh. Người còn cảm giác có thể đau, rát hoặc ngứa trước khi da hở. Khi tiến triển, da phồng rộp, trợt hoặc tạo hốc sâu có dịch tiết và mô hoại tử. Người giảm cảm giác hoặc suy giảm nhận thức có thể không than đau, vì vậy việc kiểm tra da định kỳ đặc biệt quan trọng.
- Vùng da đỏ, tím, xanh sẫm hoặc nâu đỏ dai dẳng tại điểm tỳ và không trở lại màu nền sau khi giảm áp lực.
- Cảm giác đau, rát, châm chích hoặc ngứa ở vùng tổn thương; người mất cảm giác có thể không nhận biết triệu chứng.
- Da nóng, phù, cứng hoặc mềm xốp bất thường so với vùng đối xứng.
- Phồng rộp, trợt nông hoặc mất da một phần, đôi khi giống một bóng nước vỡ.
- Vết thương sâu có mô mỡ, giả mạc, mô hoại tử hoặc hốc dưới da; giai đoạn nặng có thể lộ cơ, gân hoặc xương.
- Dịch tiết tăng, mùi thay đổi và đau tăng có thể gợi ý biến chứng nhưng không tự đủ để chẩn đoán nhiễm trùng.
- Tổn thương mô sâu có thể biểu hiện bằng vùng da tím sẫm hoặc bọng máu trước khi bề mặt mở rộng nhanh.
- Loét do thiết bị y tế thường có hình dạng tương ứng với mép hoặc cấu trúc của thiết bị, chẳng hạn dây, mặt nạ hoặc nẹp.
- Tổn thương niêm mạc ở môi, mũi hoặc đường thở do thiết bị có thể khó quan sát và không phân giai đoạn như da.
Nên đặt lịch khám: khi vùng da tại điểm tỳ đổi màu dai dẳng, đau, phồng rộp hoặc có vết hở dù kích thước nhỏ. Cần khám trong ngày: khi vết loét sâu hơn, có mô đen, dịch tiết tăng, mùi mới, đau tăng hoặc thiết bị y tế gây tỳ ép. Cần tái khám sớm: nếu kích thước không giảm, xuất hiện vùng tổn thương mới, băng thấm nhanh hơn hoặc kế hoạch đổi tư thế và giảm áp lực khó thực hiện tại nhà.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi người bệnh sốt cao, rét run, lơ mơ, thở nhanh, tụt huyết áp hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng huyết.
- Đến cấp cứu ngay nếu vùng quanh vết loét đỏ hoặc tím lan nhanh, đau vượt mức, có bóng khí, hoại tử tiến triển hoặc nghi viêm cân mạc hoại tử.
- Cần xử trí khẩn khi chảy máu khó cầm, xương lộ kèm tình trạng toàn thân xấu hoặc người bệnh đột ngột yếu đi.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử thuốc đắp, lá hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Loét tỳ đè
Chẩn đoán chủ yếu dựa trên bệnh sử tỳ ép, khả năng vận động, thiết bị đang sử dụng và khám toàn bộ da. Nhân viên y tế đánh giá vị trí, kích thước, độ sâu, mô đáy, bờ vết thương, hốc ngầm, dịch tiết, đau và da xung quanh; đồng thời tìm nguyên nhân khác như tổn thương do ẩm, bệnh động mạch, tĩnh mạch hoặc bệnh da. Xét nghiệm và hình ảnh không cần cho mọi vết loét, nhưng được chỉ định khi nghi nhiễm trùng sâu, viêm xương, thiếu máu, suy dinh dưỡng hoặc bệnh nền cản trở lành thương. Người đọc không nên tự phân giai đoạn chỉ qua ảnh.
Bác sĩ hoặc điều dưỡng thường hỏi thời gian bất động, lịch đổi tư thế, mức độ đau, đại tiểu tiện không tự chủ, ăn uống, sụt cân và các thiết bị tỳ lên da. Khám gồm kiểm tra da đầu đến chân, sờ nhiệt độ và độ chắc của mô, đo vết thương theo cùng một phương pháp, đánh giá cảm giác, vận động và tuần hoàn ngoại vi. Việc tìm hốc sâu hoặc mô hoại tử cần kỹ thuật vô khuẩn và không nên để người chăm sóc tự thăm dò bằng dụng cụ.
Xét nghiệm máu như công thức máu, CRP, chức năng thận, điện giải và glucose được dùng khi nghi nhiễm trùng hoặc cần đánh giá toàn trạng; albumin đơn độc không chẩn đoán suy dinh dưỡng nhưng có thể hỗ trợ nhìn nhận bệnh nặng. Cấy bề mặt không được dùng thường quy để quyết định kháng sinh vì vết thương hở thường có vi khuẩn cư trú. Khi nghi nhiễm trùng sâu, mẫu mô sau làm sạch hoặc mẫu xương do chuyên khoa lấy có giá trị hơn. Kết quả phải được diễn giải cùng dấu hiệu lâm sàng.
Hình ảnh không phải bước bắt buộc cho loét nông không biến chứng. X-quang có thể tìm tổn thương xương muộn, dị vật hoặc khí mô mềm. MRI hữu ích khi cần đánh giá viêm xương, ổ áp xe và phạm vi tổn thương sâu, nhưng thay đổi sau phẫu thuật hoặc viêm không nhiễm trùng có thể làm giảm tính đặc hiệu. Siêu âm hoặc CT được lựa chọn theo vị trí và câu hỏi lâm sàng. Quyết định chụp do bác sĩ cân nhắc dựa trên nguy cơ và khả năng kết quả thay đổi điều trị.
Không có một xét nghiệm duy nhất xác định loét tỳ đè. Chẩn đoán cần phù hợp giữa vị trí chịu áp lực, tiền sử tải cơ học và hình thái tổn thương. Phân giai đoạn theo hệ thống NPIAP/EPUAP chỉ thực hiện sau khi quan sát được mô; vết thương bị che hoàn toàn bởi giả mạc hoặc mô hoại tử được xếp là không thể phân giai đoạn cho đến khi đáy được bộc lộ an toàn. Tổn thương niêm mạc không được gán giai đoạn da. Các tiêu chí này phục vụ chuyên môn, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Loét tỳ đè
Mục tiêu điều trị là ngừng lực gây tổn thương, bảo vệ mô còn sống, kiểm soát đau và dịch tiết, xử lý hoại tử hoặc nhiễm trùng, đồng thời cải thiện khả năng lành thương. Kế hoạch phải cá thể hóa theo giai đoạn, vị trí, khả năng di chuyển, tuần hoàn, dinh dưỡng, mục tiêu chăm sóc và bệnh nền. Người bệnh nặng, loét sâu, nghi viêm xương hoặc cần phẫu thuật thường cần nhóm đa chuyên khoa. Nhập viện được cân nhắc khi có nhiễm trùng toàn thân, hoại tử tiến triển, mất kiểm soát đau hoặc không thể bảo đảm chăm sóc an toàn.
Thuốc giảm đau được lựa chọn theo mức độ đau, tuổi, chức năng gan thận và nguy cơ tương tác. Kháng sinh toàn thân chỉ dùng khi bác sĩ xác định viêm mô tế bào, nhiễm trùng huyết, viêm xương hoặc nhiễm trùng sâu; không dùng để làm lành vết thương chỉ có vi khuẩn cư trú. Một số chất sát khuẩn hoặc kháng khuẩn tại chỗ có thể dùng trong thời gian giới hạn cho vết thương có tải lượng vi khuẩn cao, nhưng cần cân nhắc độc tính mô và đánh giá lại. Không tự mua kháng sinh hoặc bôi hỗn hợp không rõ thành phần.
Cắt lọc giúp loại bỏ mô hoại tử, giảm gánh vi khuẩn và cho phép đánh giá đáy vết thương; phương pháp có thể là phẫu thuật, cơ học, tự tiêu hoặc enzym tùy tuần hoàn, đau và mục tiêu chăm sóc. Liệu pháp áp lực âm có thể hỗ trợ một số vết thương sâu sau khi đã xử lý mô hoại tử và nhiễm trùng, nhưng không thay thế giảm áp lực. Dẫn lưu ổ áp xe hoặc lấy mẫu xương được thực hiện khi có chỉ định. Mọi can thiệp cần đi kèm bề mặt hỗ trợ và kế hoạch đổi tư thế.
Phẫu thuật che phủ bằng vạt mô được cân nhắc ở một số loét giai đoạn 3 hoặc 4 kéo dài, đặc biệt khi có hốc sâu, xương lộ hoặc tái phát nhiều lần. Trước mổ cần kiểm soát nhiễm trùng, tối ưu dinh dưỡng, đánh giá co cứng, khả năng giảm áp lực sau mổ và mục tiêu của người bệnh. Phẫu thuật không bảo đảm hết tái phát nếu yếu tố tỳ ép còn tồn tại. Người quá yếu hoặc có nguy cơ mổ cao có thể phù hợp hơn với chăm sóc bảo tồn và mục tiêu giảm triệu chứng.
Chăm sóc hỗ trợ gồm đổi tư thế theo lịch cá thể hóa, dùng đệm hoặc nệm phân bố áp lực, giữ da sạch và khô, xử lý tiểu không tự chủ, bảo vệ gót chân và kiểm tra thiết bị y tế. Băng vết thương được chọn theo độ sâu, lượng dịch và tình trạng da quanh vết loét, không dựa trên một sản phẩm dùng cho mọi trường hợp. Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và hướng dẫn người chăm sóc giúp tăng vận động an toàn. Nhu cầu năng lượng, protein và nước cần được đánh giá thay vì bổ sung tùy ý.
Theo dõi nên ghi cùng vị trí và kỹ thuật đo, bao gồm chiều dài, rộng, sâu, mô đáy, hốc, dịch tiết, mùi sau làm sạch, đau và da xung quanh. Nhân viên y tế đánh giá việc tuân thủ giảm áp lực, độ phù hợp của nệm/đệm, dinh dưỡng và thuốc. Cần liên hệ sớm nếu vết thương lớn hơn, mô đen tăng, đau hoặc dịch tiết thay đổi, sốt, lú lẫn, hoặc xuất hiện tổn thương mới. Ảnh chụp có thước chuẩn có thể hỗ trợ theo dõi nhưng không thay thế khám trực tiếp.
Thời gian lành thay đổi từ vài tuần với tổn thương nông được phát hiện sớm đến nhiều tháng hoặc lâu hơn với vết thương sâu, nhiễm trùng, thiếu máu nuôi hoặc tiếp tục chịu áp lực. Giai đoạn không dự đoán chính xác thời gian hồi phục vì diện tích, vị trí, dinh dưỡng, bệnh nền và khả năng chăm sóc ảnh hưởng lớn. Nếu tiến triển không đạt kỳ vọng sau một giai đoạn theo dõi có cấu trúc, nhóm điều trị cần đánh giá lại nguyên nhân, giảm áp lực, mô hoại tử, nhiễm trùng và mục tiêu chăm sóc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại chỗ gồm hoại tử lan rộng, hốc ngầm, đường rò, chảy máu và đau mạn tính. Nhiễm trùng có thể tiến triển thành viêm mô tế bào, áp xe, viêm xương hoặc nhiễm trùng huyết. Vết thương kéo dài làm giảm vận động, giấc ngủ, dinh dưỡng và chất lượng cuộc sống; băng dính hoặc hóa chất có thể gây viêm da tiếp xúc. Sau phẫu thuật vẫn có nguy cơ bung vết mổ và tái phát. Biến đổi ác tính trong vết loét mạn rất hiếm nhưng cần nghĩ đến khi hình thái bất thường hoặc không đáp ứng.
Loét nông có thể hồi phục tốt khi giảm áp lực sớm và chăm sóc đúng, trong khi tổn thương sâu, viêm xương, suy dinh dưỡng, tuần hoàn kém và bệnh nặng làm tiên lượng xấu hơn. Mục tiêu có thể là lành hoàn toàn, thu nhỏ vết thương, kiểm soát dịch và đau hoặc chăm sóc giảm nhẹ tùy bối cảnh. Không thể dự đoán chính xác thời gian lành cho một cá nhân chỉ từ giai đoạn. Khả năng tham gia đổi tư thế và nguồn lực chăm sóc sau xuất viện là yếu tố quan trọng đối với kết quả lâu dài.
Loét tỳ đè có thể tái phát tại sẹo cũ vì mô sẹo chịu lực kém hơn da bình thường. Nguy cơ tăng khi người bệnh trở lại tư thế gây áp lực, đệm không phù hợp, giảm cân hoặc tăng cân làm thay đổi điểm tỳ, thiết bị y tế lắp sai hoặc da thường xuyên ẩm. Phòng tái phát cần kiểm tra da hằng ngày, đánh giá lại bề mặt ngồi/nằm, duy trì vận động trong khả năng và điều chỉnh lịch đổi tư thế khi tình trạng sức khỏe thay đổi.
Phòng ngừa bắt đầu bằng đánh giá nguy cơ và kiểm tra da có hệ thống. Người có nguy cơ cần đổi tư thế theo khả năng chịu đựng và bối cảnh lâm sàng, tránh kéo trượt, dùng nệm hoặc đệm phân bố áp lực, bảo vệ gót, quản lý ẩm và điều chỉnh thiết bị. Khuyến khích vận động sớm, ăn uống đủ và báo ngay thay đổi da. Không dùng vòng đệm hình bánh rán vì có thể tập trung áp lực quanh mép. Kế hoạch phòng ngừa phải được cập nhật sau phẫu thuật, sốt, tụt huyết áp, thay đổi cân nặng hoặc giảm vận động.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Loét tỳ đè
Không có thực phẩm riêng lẻ chữa loét tỳ đè. Khẩu phần cần đủ năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất từ thực phẩm đa dạng, cùng lượng nước phù hợp. Người ăn kém, sụt cân hoặc có vết thương sâu nên được sàng lọc dinh dưỡng và tư vấn chuyên môn. Bổ sung protein, vitamin hoặc vi chất chỉ nên dùng khi nhu cầu không đạt hoặc có thiếu hụt; người suy thận, suy tim, đái tháo đường hoặc khó nuốt cần kế hoạch cá thể hóa. Không tự dùng liều cao kẽm hoặc vitamin kéo dài.
Vận động trong khả năng giúp giảm thời gian tỳ liên tục và duy trì sức cơ. Người nằm lâu cần tập xoay trở, nâng người hoặc vận động thụ động với hỗ trợ phù hợp; người dùng xe lăn cần kỹ thuật chuyển trọng lượng và tư thế ngồi do chuyên viên hướng dẫn. Không kéo lê người bệnh trên ga giường. Thời gian ngồi, góc nâng đầu giường và lịch nghỉ phải điều chỉnh theo vết thương, hô hấp, huyết áp và khả năng chịu đựng, thay vì áp dụng một lịch cố định cho mọi người.
Tại nhà có thể kiểm tra da ít nhất mỗi ngày ở xương cùng, hông, gót, mắt cá, khuỷu và dưới thiết bị; dùng gương hoặc người hỗ trợ khi khó quan sát. Ghi lại màu da, kích thước, lượng dịch, đau và tình trạng băng theo hướng dẫn của đội chăm sóc. Không ấn mạnh lên vùng nghi tổn thương mô sâu và không đưa vật vào hốc vết thương. Theo dõi tại nhà không thay thế lịch thay băng, đánh giá tuần hoàn, dinh dưỡng và tái khám chuyên môn.
- Không xoa bóp mạnh vùng da đỏ hoặc tím trên điểm xương nhô vì mô có thể đã bị tổn thương sâu.
- Không dùng vòng đệm hình bánh rán, chai nước nóng hoặc vật cứng kê trực tiếp dưới vùng loét.
- Không tự cắt mô đen, chọc vỡ bóng nước hoặc thăm dò vết thương bằng dụng cụ không vô khuẩn.
- Không đắp lá, bột, kem trộn, oxy già hoặc chất sát khuẩn đậm đặc kéo dài nếu chưa được hướng dẫn.
- Không tự dùng kháng sinh, tự ngừng thuốc bệnh nền hoặc bỏ lịch đổi tư thế khi thấy vết thương bớt đau.
- Không để băng ướt, nhăn ga, dây thiết bị siết chặt hoặc da tiếp xúc lâu với nước tiểu và phân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, vị trí nguy cơ thay đổi theo tuổi: vùng chẩm thường gặp ở trẻ nhỏ, trong khi thiết bị thở, ống, nẹp và dây cố định là nguyên nhân quan trọng. Da và mô mềm mỏng hơn nên tổn thương có thể tiến triển nhanh. Lịch đổi tư thế, loại nệm và mục tiêu dinh dưỡng phải phù hợp cân nặng, phát triển và tình trạng bệnh. Cha mẹ không nên tự nới hoặc di chuyển thiết bị hỗ trợ sống mà cần báo nhân viên y tế khi thấy vết hằn, đổi màu hoặc phù.
Người cao tuổi thường có da mỏng, giảm cảm giác, ít khối cơ, bệnh mạch máu, suy giảm nhận thức và dùng nhiều thuốc, làm dấu hiệu sớm khó nhận biết và khả năng lành chậm hơn. Đau có thể biểu hiện bằng kích động, mất ngủ hoặc từ chối chăm sóc thay vì lời than rõ. Kế hoạch phải cân bằng đổi tư thế với nguy cơ té ngã, khó thở, đau khớp và mục tiêu chăm sóc. Thuốc giảm đau, dinh dưỡng và bề mặt hỗ trợ cần được rà soát định kỳ.
Loét tỳ đè hiếm ở thai kỳ khỏe mạnh nhưng có thể xuất hiện khi thai phụ bất động lâu, bệnh nặng, liệt, gây mê hoặc dùng thiết bị y tế. Tư thế giảm áp lực cần tránh chèn ép mạch lớn ở giai đoạn thai lớn và phải phối hợp sản khoa. Thuốc giảm đau, kháng sinh, hình ảnh và thủ thuật được cân nhắc theo lợi ích–nguy cơ; không tự ngừng thuốc đang dùng. Dinh dưỡng cần bảo đảm cả thai kỳ và lành thương, nhưng không tự bổ sung liều cao ngoài hướng dẫn.
Người cho con bú vẫn có thể được điều trị loét tỳ đè, nhưng lựa chọn thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc bôi và thời điểm thủ thuật cần xét mức bài tiết qua sữa, tuổi trẻ và tình trạng mẹ. Không mặc định phải ngừng cho bú. Nếu cần nằm viện hoặc hạn chế tư thế, nhóm chăm sóc có thể hỗ trợ hút sữa, tư thế cho bú không tỳ lên vết thương và phòng tổn thương mới.
Người suy giảm miễn dịch có thể ít sốt, ít đỏ da hoặc ít tăng bạch cầu dù nhiễm trùng sâu. Vết thương cũng dễ chậm lành do bệnh nền, thuốc ức chế miễn dịch và dinh dưỡng kém. Ngưỡng liên hệ bác sĩ nên thấp hơn khi dịch tiết, đau, mùi hoặc tình trạng toàn thân thay đổi. Không tự ngừng corticosteroid, thuốc chống thải ghép hoặc thuốc điều trị ung thư; điều chỉnh cần phối hợp với chuyên khoa đang quản lý.
Đái tháo đường, bệnh động mạch ngoại biên, suy tim, suy thận, thiếu máu, bệnh thần kinh, béo phì hoặc suy kiệt đều có thể làm tăng nguy cơ và chậm lành. Mục tiêu đường huyết, dịch, protein và vận động phải được cân bằng với bệnh nền. Người đa thuốc cần rà soát thuốc an thần, hạ huyết áp, chống đông và thuốc gây khô hoặc phù vì chúng có thể ảnh hưởng tư thế, chảy máu hoặc chịu đựng điều trị.
Sau phẫu thuật, nguy cơ tăng do gây mê, thời gian nằm trên bàn mổ, tụt huyết áp, đau hạn chế vận động và thiết bị cố định. Da cần được kiểm tra ngay sau mổ và trong các lần đổi tư thế, đặc biệt ở gót, xương cùng, chẩm và dưới nẹp. Giảm áp lực phải không làm ảnh hưởng đường mổ, dẫn lưu hoặc yêu cầu bất động của phẫu thuật viên. Khi phát hiện tổn thương mới, cần ghi nhận thời điểm và đánh giá đa yếu tố thay vì chỉ quy cho một tư thế.
Câu hỏi thường gặp về Loét tỳ đè
Loét tỳ đè có thể chỉ là tổn thương da nông nhưng cũng có thể lan đến cơ, gân và xương. Nguy cơ đáng lo gồm nhiễm trùng sâu, viêm xương, nhiễm trùng huyết, đau kéo dài và mất khả năng vận động. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc độ sâu, vị trí, tuần hoàn, bệnh nền và tình trạng toàn thân. Vùng da đổi màu không mất sau khi giảm áp lực nên được đánh giá sớm, vì xử lý ở giai đoạn đầu thường đơn giản hơn. Sốt, lơ mơ, đau tăng nhanh, mủ hoặc đỏ lan là lý do cần khám khẩn.
Nhiều loét nông có thể lành hoàn toàn khi áp lực được giải phóng, vết thương được chăm sóc đúng và dinh dưỡng được tối ưu. Vết sâu, có viêm xương, tuần hoàn kém hoặc tiếp tục chịu tỳ thường cần thời gian dài hơn và đôi khi mục tiêu thực tế là kiểm soát đau, dịch tiết hoặc thu nhỏ vết thương. Phẫu thuật có thể phù hợp với một số trường hợp nhưng không loại bỏ nguy cơ tái phát. Không thể cam kết thời điểm lành dựa trên hình ảnh hoặc giai đoạn đơn lẻ; cần theo dõi tiến triển theo thời gian.
Loét tỳ đè không phải bệnh lây vì nguyên nhân chính là áp lực và lực trượt làm tổn thương mô. Tuy nhiên, vết thương hở có thể mang vi khuẩn, vì vậy người chăm sóc vẫn cần vệ sinh tay, dùng găng khi tiếp xúc dịch và xử lý băng bẩn đúng cách. Những biện pháp này nhằm phòng lây vi khuẩn từ vết thương sang vị trí khác hoặc sang người dễ nhiễm trùng, không phải vì bản thân loét tỳ đè lây truyền. Khi có hướng dẫn cách ly hoặc vi khuẩn kháng thuốc, cần tuân thủ quy trình của cơ sở y tế.
Không có một khoảng thời gian cố định phù hợp cho mọi người. Tần suất đổi tư thế phụ thuộc bề mặt nằm/ngồi, khả năng tự di chuyển, tình trạng da, huyết áp, đau, giấc ngủ và bệnh nền. Một số hướng dẫn dùng các mốc tham khảo, nhưng kế hoạch cần được nhân viên y tế cá thể hóa và điều chỉnh khi da thay đổi. Quan trọng là tránh để một điểm chịu lực liên tục, dùng kỹ thuật không kéo trượt và kiểm tra da sau tư thế mới. Người đang có vết loét cần hướng dẫn cụ thể hơn về tư thế tránh tỳ trực tiếp.
Khẩu phần nên cung cấp đủ năng lượng và protein từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu hoặc nguồn phù hợp với người bệnh; thêm rau, quả và ngũ cốc để đáp ứng vitamin, khoáng chất và chất xơ. Nước uống cần điều chỉnh theo suy tim, suy thận hoặc chỉ định hạn chế dịch. Người sụt cân, ăn kém, khó nuốt hoặc có vết thương sâu nên được đánh giá dinh dưỡng. Thực phẩm bổ sung không thay thế giảm áp lực và chăm sóc vết thương, đồng thời không nên tự dùng kẽm, vitamin hoặc sản phẩm giàu đạm liều cao kéo dài.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

