Hydrogen peroxide, thường gọi là nước oxy già, là chất oxy hóa được sử dụng trong một số thuốc sát khuẩn dùng ngoài và sản phẩm làm sạch tạm thời trong miệng. Dung dịch 3% có thể được ghi nhãn để hỗ trợ giảm nguy cơ nhiễm khuẩn ở vết cắt, vết trầy xước và bỏng nhẹ; khi dùng làm dung dịch súc miệng, sản phẩm 3% phải được pha loãng hoặc sử dụng theo đúng hướng dẫn của từng nhãn. Thuốc không được bôi vào mắt, trên diện tích cơ thể lớn, vết thương sâu, vết động vật cắn hoặc bỏng nghiêm trọng nếu chưa được bác sĩ đánh giá. Không được uống hydrogen peroxide. Khi bị nuốt, chất này có thể giải phóng lượng lớn oxygen trong đường tiêu hóa, gây nôn, chướng dạ dày, bỏng niêm mạc và hiếm gặp thuyên tắc khí; nguy cơ tăng mạnh với dung dịch đậm đặc. Tại Việt Nam, một số thuốc nước oxy già 3% dùng ngoài đã được gia hạn giấy đăng ký lưu hành.
Nội dung chính
- Hydrogen peroxide, công thức H2O2
- Nước oxy già
- Chất sát khuẩn oxy hóa và chất làm sạch vết thương miệng
- Dung dịch dùng ngoài 3%; nước súc miệng 1,5%; dung dịch 3% pha loãng để súc miệng theo nhãn
- Sát khuẩn sơ cứu vết cắt, trầy xước, bỏng nhẹ; hỗ trợ loại bỏ dịch tiết khi đau hoặc tổn thương miệng
- Không quá 7 ngày hoặc một tuần nếu nhãn không có hướng dẫn khác
- Trong mắt, trên diện rộng, vết thương sâu, vết động vật cắn hoặc bỏng nghiêm trọng
- Kích ứng, bỏng hóa chất, tổn thương mắt, chướng dạ dày và thuyên tắc khí khi nuốt
- Không dùng thay cho dung dịch thuốc 3%; nồng độ trên 10% có thể gây bỏng nặng
- Các sản phẩm 3% có số đăng ký được xác minh là thuốc không kê đơn
Hoạt chất Hydrogen peroxide là gì?
Hydrogen peroxide là chất oxy hóa có công thức H2O2. Trong thuốc dùng tại chỗ, hoạt chất được sử dụng để sát khuẩn sơ cứu hoặc hỗ trợ làm sạch dịch tiết và mảnh vụn trong một số tổn thương nhỏ ở miệng. Hiện tượng sủi bọt xảy ra khi hydrogen peroxide tiếp xúc với catalase trong mô và phân hủy thành nước cùng oxygen.
Hydrogen peroxide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Hydrogen peroxide |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hydrogen peroxide |
| Tên IUPAC | hydrogen peroxide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nước oxy già; hydrogen dioxide; dihydrogen dioxide; hydrogen peroxyd — cách ghi được tìm thấy trong một số quyết định đăng ký thuốc tại Việt Nam. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Hydrogenii peroxidum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7722-84-1 |
|---|---|
| UNII | BBX060AN9V |
| PubChem CID | 784 |
| RxNorm CUI | 5560 |
| Công thức phân tử | H2O2 |
Dược động học của Hydrogen peroxide
Hydrogen peroxide dùng tại chỗ phản ứng nhanh với catalase và các enzym peroxide có trong máu và mô, tạo thành nước và oxygen. Vì chất được phân hủy rất nhanh ngay tại vị trí tiếp xúc, các thông số dược động học toàn thân truyền thống không được xác lập đầy đủ cho dung dịch sát khuẩn 3% hoặc nước súc miệng 1,5%.
Giai đoạn I: Hấp thu
Mức hấp thu toàn thân qua da hoặc niêm mạc khi dùng dung dịch nồng độ thấp đúng hướng dẫn chưa được định lượng đầy đủ;
Nguy cơ toàn thân đáng chú ý chủ yếu liên quan đến nuốt, hít aerosol hoặc để dung dịch nồng độ cao tiếp xúc với mô. Khi bị nuốt, hydrogen peroxide phản ứng nhanh trong đường tiêu hóa và giải phóng oxygen.
| F · Sinh khả dụng | Chưa có giá trị sinh khả dụng tuyệt đối được xác lập cho hydrogen peroxide dùng ngoài da hoặc súc miệng theo nhãn OTC; |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Không có giá trị thể tích phân bố toàn thân được xác lập cho hydrogen peroxide dùng tại chỗ;
Do bị catalase phân hủy nhanh, hoạt chất thường không tồn tại lâu ở dạng nguyên vẹn để phân bố toàn thân. Trong phơi nhiễm lớn, oxygen được giải phóng có thể đi vào hệ mạch và gây thuyên tắc khí.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Hydrogen peroxide được phân hủy nhanh bởi catalase và các enzym peroxide thành nước cùng oxygen. Một mililit dung dịch 3% có thể giải phóng khoảng 10 ml oxygen, giải thích hiện tượng sủi bọt và nguy cơ chướng đường tiêu hóa hoặc thuyên tắc khí khi nuốt lượng đáng kể.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Hydrogen peroxide không được thải trừ chủ yếu dưới dạng hoạt chất nguyên vẹn vì bị phân hủy nhanh thành nước và oxygen.
| t½ · Thời gian bán thải | Không có thời gian bán thải huyết tương có ý nghĩa lâm sàng được xác lập cho chế phẩm dùng tại chỗ do hydrogen peroxide bị enzym trong mô phân hủy nhanh; |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể làm thay đổi mức tiếp xúc và độc tính gồm:
- Nồng độ dung dịch.
- Lượng và diện tích sử dụng.
- Thời gian tiếp xúc.
- Da hoặc niêm mạc có tổn thương.
- Lượng catalase và chất hữu cơ tại vị trí tiếp xúc.
- Việc sử dụng trong khoang kín hoặc dưới áp lực.
- Nuốt, hít aerosol hoặc tiếp xúc với mắt.
- Việc pha loãng không chính xác.
- Sử dụng đồng thời với kim loại, chất hữu cơ hoặc hóa chất không tương thích.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Hydrogen peroxide
Hydrogen peroxide thuộc nhóm chất sát khuẩn oxy hóa. Tác dụng của thuốc chủ yếu diễn ra tại vị trí tiếp xúc và không phụ thuộc vào nồng độ toàn thân.
Trong chuyên luận FDA:
- Hydrogen peroxide topical solution USP được xếp vào hoạt chất sát khuẩn sơ cứu.
- Hydrogen peroxide 3% được xếp vào hoạt chất làm sạch vết thương miệng khi dùng trực tiếp hoặc pha loãng làm dung dịch súc miệng.
- Dung dịch 1,5% pha sẵn có thể được ghi nhãn là oral debriding agent tùy công thức sản phẩm.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Hydrogen peroxide tạo ra phản ứng oxy hóa có thể làm tổn thương lipid, protein và thành phần tế bào của vi sinh vật. Khi tiếp xúc với mô chứa catalase, hoạt chất phân hủy và giải phóng oxygen. Sự tạo bọt hỗ trợ cơ học trong việc làm lỏng hoặc đưa một phần mảnh vụn và dịch tiết khỏi bề mặt.
Tác dụng sủi bọt không đồng nghĩa thuốc làm sạch hoàn toàn vết thương, điều trị được nhiễm trùng sâu hoặc thúc đẩy lành thương trong mọi trường hợp.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng sát khuẩn phụ thuộc nồng độ, thời gian tiếp xúc và lượng chất hữu cơ có tại vị trí sử dụng. Catalase trong mô làm hydrogen peroxide bị phân hủy nhanh, vì vậy tác dụng thường ngắn.
Ở nồng độ cao, phản ứng oxy hóa không chỉ ảnh hưởng vi sinh vật mà còn có thể gây kích ứng hoặc bỏng mô người. Mức độ tổn thương tăng theo nồng độ và thời gian tiếp xúc.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Hydrogen peroxide
Theo nhãn và chuyên luận OTC của FDA, hydrogen peroxide có các phạm vi sử dụng sau:
- Sát khuẩn sơ cứu để hỗ trợ giảm nguy cơ nhiễm khuẩn ở vết cắt nhỏ, vết trầy xước và bỏng nhẹ.
- Hỗ trợ loại bỏ đờm, chất nhầy hoặc dịch tiết liên quan đến tình trạng đau miệng không thường xuyên.
- Làm sạch tạm thời vết thương nhỏ, viêm lợi nhẹ do thủ thuật nha khoa, hàm giả, khí cụ chỉnh nha hoặc kích ứng nhỏ trong miệng, nếu nhãn sản phẩm có chỉ định này.
Thuốc không được chỉ định để tự điều trị vết thương sâu, vết đâm xuyên, vết động vật cắn, bỏng nghiêm trọng, nhiễm trùng lan rộng hoặc bệnh răng miệng kéo dài.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều và cách sử dụng phụ thuộc nồng độ cùng nhãn của sản phẩm:
| Dạng sản phẩm | Liều tham khảo theo nhãn hoặc chuyên luận |
|---|---|
| Dung dịch 3% sát khuẩn sơ cứu | Làm sạch vùng bị ảnh hưởng, bôi một lượng nhỏ từ 1–3 lần mỗi ngày; có thể phủ băng vô khuẩn sau khi dung dịch đã khô |
| Dung dịch 3% dùng làm nước súc miệng | Pha với một lượng nước ấm bằng thể tích dung dịch thuốc; súc quanh vùng bị ảnh hưởng ít nhất 1 phút rồi nhổ bỏ; dùng tối đa 4 lần mỗi ngày sau bữa ăn và trước khi ngủ |
| Dung dịch 3% dùng trực tiếp trong miệng theo chuyên luận | Nhỏ vài giọt lên vùng bị ảnh hưởng, để ít nhất 1 phút rồi nhổ bỏ; tối đa 4 lần mỗi ngày |
| Nước súc miệng 1,5% pha sẵn | Dùng đúng thể tích và độ tuổi ghi trên nhãn; một nhãn Perox-A-Mint hướng dẫn súc khoảng 1 phút, tối đa 4 lần mỗi ngày |
Không sử dụng quá 7 ngày hoặc một tuần nếu chưa được bác sĩ hoặc nha sĩ hướng dẫn. Không nuốt và không tự áp dụng liều của sản phẩm này cho sản phẩm có nồng độ khác.
Đối với da:
- Làm sạch vùng bị ảnh hưởng.
- Bôi lượng nhỏ đúng vùng cần xử lý.
- Nếu cần băng, để dung dịch khô trước khi đặt băng vô khuẩn.
- Không bôi vào mắt, trên diện tích lớn hoặc liên tục quá một tuần.
Đối với khoang miệng: - Kiểm tra đúng nồng độ và hướng dẫn pha loãng trên nhãn.
- Súc quanh vùng bị ảnh hưởng trong thời gian được hướng dẫn.
- Nhổ bỏ hoàn toàn; không nuốt.
- Không dùng quá 7 ngày nếu chưa được bác sĩ hoặc nha sĩ chỉ định.
Không dùng dung dịch hydrogen peroxide công nghiệp, sản phẩm tẩy tóc hoặc dung dịch đậm đặc thay cho thuốc nước oxy già 3%.
Theo dõi tại vị trí sử dụng:
- Đau, đỏ, sưng, phát ban hoặc bỏng rát tăng lên.
- Da hoặc tóc bị bạc màu tạm thời.
- Vết thương rỉ dịch, có mủ hoặc lan rộng.
- Sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân.
- Đau miệng không cải thiện trong 7 ngày.
- Kích ứng, đau hoặc đỏ trong miệng kéo dài.
- Khó nuốt, khó thở hoặc sưng vùng miệng.
Ngừng sử dụng và hỏi bác sĩ khi tình trạng kéo dài, xấu đi hoặc xuất hiện sưng, phát ban hay sốt.
Cảnh báo và lưu ý về Hydrogen peroxide
Không sử dụng ở người đã từng có phản ứng quá mẫn với hydrogen peroxide hoặc tá dược của sản phẩm. Theo nhãn OTC, không dùng:
- Trong mắt.
- Trên diện tích lớn của cơ thể.
- Liên tục quá một tuần khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
- Cho vết thương sâu, vết đâm xuyên, vết động vật cắn hoặc bỏng nghiêm trọng khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Đường uống hoặc đường tiêm.
Các tác dụng không mong muốn có thể gồm:
- Châm chích hoặc bỏng rát tại chỗ.
- Đỏ và kích ứng da.
- Khô da.
- Bạc màu tạm thời ở da hoặc tóc.
- Đau, đỏ hoặc kích ứng niêm mạc miệng.
- Buồn nôn, nôn hoặc chướng bụng nếu vô tình nuốt.
- Ho, rát họng hoặc kích ứng đường thở nếu hít phải hơi, sương hoặc aerosol.
Các biến cố nghiêm trọng thường liên quan đến nồng độ cao, lượng tiếp xúc lớn, nuốt phải hoặc sử dụng sai đường:
- Bỏng hóa chất ở da và niêm mạc.
- Loét hoặc thủng giác mạc, tổn thương thị lực.
- Viêm và bỏng đường tiêu hóa.
- Chướng dạ dày hoặc ruột do oxygen.
- Vỡ tạng rỗng trong phơi nhiễm đậm đặc.
- Thuyên tắc khí hoặc thuyên tắc oxygen.
- Phù phổi, co thắt phế quản hoặc suy hô hấp.
- Co giật, nhồi máu não, mất ý thức hoặc ngừng hô hấp trong ngộ độc nặng.
Cần cấp cứu ngay khi người bệnh nuốt dung dịch đậm đặc, khó thở, đau ngực, đau bụng dữ dội, nôn ra máu, lú lẫn, co giật, yếu liệt, giảm thị lực hoặc bị bỏng rộng.
- Chỉ sử dụng đúng nồng độ và đúng đường dùng ghi trên nhãn.
- Không uống hydrogen peroxide với mục đích “thải độc”, cung cấp oxygen hoặc điều trị bệnh.
- Không nhỏ vào mắt; dung dịch từ 5% trở lên có thể gây tổn thương bề mặt mắt, đôi khi xuất hiện muộn.
- Không sử dụng trên diện tích cơ thể lớn hoặc kéo dài quá một tuần.
- Không tự xử lý vết thương sâu, vết đâm xuyên, động vật cắn hoặc bỏng nghiêm trọng.
- Không tưới dung dịch vào khoang kín hoặc sử dụng dưới áp lực vì oxygen giải phóng có thể gây giãn mô và thuyên tắc khí.
- Dung dịch trên 10% có thể gây bỏng da, mắt và niêm mạc nghiêm trọng.
- Không đựng trong chai nước uống hoặc vật chứa dễ khiến trẻ em và người khác uống nhầm.
- Người có triệu chứng miệng kéo dài trên 7 ngày cần được khám thay vì tiếp tục tự súc miệng.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Điều trị ngộ độc hydrogen peroxide chủ yếu là hỗ trợ hô hấp và tuần hoàn, xử trí bỏng hóa chất và đánh giá nguy cơ thuyên tắc khí.
Xử trí ban đầu:
- Tiếp xúc da: cởi bỏ quần áo nhiễm hóa chất, xả da và tóc bằng nhiều nước ít nhất 5 phút, sau đó rửa kỹ với xà phòng và nước.
- Tiếp xúc mắt: rửa liên tục bằng nhiều nước sạch hoặc nước muối ít nhất 15 phút; tháo kính áp tròng nếu có thể thực hiện dễ dàng.
- Nuốt phải: không gây nôn. Than hoạt không hấp phụ hiệu quả hydrogen peroxide và có thể cản trở nội soi.
- Nuốt dung dịch đậm đặc, xuất hiện triệu chứng hoặc uống lượng đáng kể: cần đến cơ sở cấp cứu ngay.
Chẩn đoán và xử trí tại bệnh viện có thể gồm theo dõi đường thở, điện tim, hình ảnh học để phát hiện oxygen trong lòng mạch, nội soi tiêu hóa và điều trị hỗ trợ chuyên sâu.
Theo nhãn dung dịch hydrogen peroxide 3%:
- Đóng kín chai.
- Bảo quản ở nơi tối, ở nhiệt độ phòng.
- Không lắc chai.
- Giữ chai cách xa mặt khi mở.
- Tránh nhiệt và ánh nắng trực tiếp.
- Để xa tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
Hydrogen peroxide phân hủy nhanh hơn khi tiếp xúc ánh sáng, nhiệt, chất hữu cơ hoặc một số kim loại. Không chuyển thuốc sang chai nước uống hay vật chứa không phù hợp.
Đối tượng đặc biệt
Đối với dung dịch 3% dùng làm nước súc miệng theo chuyên luận FDA:
- Trẻ từ 2 tuổi trở lên có thể sử dụng theo hướng dẫn sản phẩm.
- Trẻ dưới 12 tuổi phải được giám sát.
- Trẻ dưới 2 tuổi cần hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ.
Một sản phẩm nước súc miệng 1,5% cụ thể hướng dẫn cho trẻ từ 3 tuổi trở lên và yêu cầu trẻ dưới 12 tuổi được giám sát; trẻ dưới 3 tuổi phải hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ.
Giới hạn tuổi khác nhau giữa các sản phẩm. Chỉ cho trẻ sử dụng khi trẻ có thể nhổ bỏ dung dịch và không nuốt. Bảo quản chai ngoài tầm với vì trẻ bị phơi nhiễm có thể gặp các tác động tương tự người lớn.
Chưa có hướng dẫn liều riêng cho người cao tuổi khi dùng hydrogen peroxide ngoài da hoặc súc miệng;
Người cao tuổi có thị lực kém, rối loạn nuốt, sa sút nhận thức, da mỏng hoặc khó đọc nhãn có nguy cơ dùng nhầm nồng độ hoặc nuốt sản phẩm. Nên có người hỗ trợ khi cần và tránh tự dùng trên vùng da rộng hoặc vết thương phức tạp.
Chưa có báo cáo đầy đủ về ảnh hưởng sinh sản hoặc phát triển của hydrogen peroxide ở người. ATSDR cho biết chưa xác định phơi nhiễm hydrogen peroxide có ảnh hưởng đến sinh sản, dị tật hoặc phát triển thai hay không.
Phụ nữ mang thai không nên tự sử dụng dung dịch đậm đặc, bôi diện rộng hoặc súc miệng kéo dài. Việc sử dụng ngắn hạn một sản phẩm nồng độ thấp vẫn cần tuân thủ đúng nhãn và hỏi bác sĩ khi có vết thương hoặc bệnh răng miệng cần điều trị.
Do hoạt chất bị phân hủy nhanh tại mô, phơi nhiễm toàn thân khi dùng đúng hướng dẫn được dự đoán là thấp; đây là suy luận dược lý, không phải bằng chứng xác lập độ an toàn trong thời kỳ cho con bú.
Không bôi lên vú hoặc vùng da trẻ có thể liếm trực tiếp. Tránh dùng diện rộng, kéo dài hoặc dùng dung dịch đậm đặc khi chưa hỏi bác sĩ.
Chưa có hướng dẫn điều chỉnh liều hydrogen peroxide dùng tại chỗ cho người suy gan;
Do thuốc không được dùng toàn thân và bị phân hủy nhanh tại mô, điều chỉnh liều theo chức năng gan không được nêu trong các nhãn OTC đã đối chiếu. Người suy gan vẫn phải tránh nuốt hoặc sử dụng dung dịch đậm đặc.
Chưa có hướng dẫn điều chỉnh liều hydrogen peroxide dùng tại chỗ cho người suy thận;
Điều chỉnh theo mức lọc cầu thận không được nêu trong các nhãn OTC đã đối chiếu. Người suy thận không nên tự bôi diện rộng, sử dụng kéo dài hoặc nuốt dung dịch.
Hydrogen peroxide dùng ngoài da hoặc súc miệng đúng hướng dẫn không được ghi nhận có tác dụng trực tiếp lên khả năng lái xe và vận hành máy;
Tiếp xúc với mắt có thể gây đau, chảy nước mắt và giảm thị lực. Người có triệu chứng mắt không nên lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi mắt được rửa sạch, đánh giá và thị lực trở lại bình thường.
Tương tác thuốc của Hydrogen peroxide
Hydrogen peroxide có tính oxy hóa mạnh và có thể phản ứng với:
- Chất khử hoặc chất dễ bị oxy hóa.
- Sắt, đồng, đồng thau, đồng thiếc, chromium, kẽm, chì, mangan và bạc.
- Chất hữu cơ, có thể làm tăng nhiệt hoặc gây cháy tự phát trong điều kiện nhất định.
Không trộn hydrogen peroxide với thuốc sát khuẩn khác, chất tẩy rửa, acid, kiềm hoặc hóa chất gia dụng trong cùng dụng cụ. Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm tại một vị trí nếu chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Hydrogen peroxide
Có. Nước oxy già là tên thường gọi của dung dịch hydrogen peroxide trong nước. Nồng độ thuốc dùng ngoài phổ biến là 3%, nhưng hydrogen peroxide còn có nhiều nồng độ khác. Không được thay dung dịch thuốc 3% bằng sản phẩm tẩy tóc, hóa chất công nghiệp hoặc dung dịch đậm đặc.
Nhãn OTC cho phép dùng dung dịch 3% trong sơ cứu vết cắt nhỏ, vết trầy xước và bỏng nhẹ, bôi lượng nhỏ từ 1–3 lần mỗi ngày. Không dùng trên diện tích lớn hoặc liên tục quá một tuần.
Vết thương sâu, vết đâm xuyên, động vật cắn, bỏng nghiêm trọng, vết thương có mủ hoặc không cải thiện cần được cơ sở y tế đánh giá thay vì tiếp tục tự rửa bằng hydrogen peroxide.
Đối với cách dùng làm nước súc miệng trong chuyên luận FDA, dung dịch hydrogen peroxide 3% được pha với một lượng nước ấm bằng thể tích thuốc, súc ít nhất 1 phút rồi nhổ bỏ.
Một số dung dịch 1,5% được bào chế sẵn để súc miệng và không áp dụng cách pha loãng của dung dịch 3%. Luôn thực hiện đúng nhãn của sản phẩm thực tế và không nuốt.
Nuốt một lượng nhỏ dung dịch 3% thường gây kích ứng miệng hoặc dạ dày, nôn và chướng bụng. Tuy nhiên, oxygen được giải phóng có thể gây tổn thương tiêu hóa hoặc hiếm gặp thuyên tắc khí. Dung dịch từ 10% trở lên có nguy cơ gây bỏng, giãn hoặc vỡ đường tiêu hóa và ngộ độc nặng hơn.
Không gây nôn. Cần liên hệ cơ sở y tế ngay nếu đã nuốt lượng đáng kể, có đau bụng, nôn nhiều, khó thở, đau ngực, lú lẫn hoặc bất kỳ triệu chứng bất thường nào.
Không nên tự dùng. Nhãn thuốc yêu cầu hỏi bác sĩ trước khi sử dụng cho vết thương sâu, vết đâm xuyên, động vật cắn hoặc bỏng nghiêm trọng. Những tổn thương này có thể cần làm sạch chuyên môn, tiêm phòng, kháng sinh, xử trí ngoại khoa hoặc chăm sóc bỏng phù hợp.

