Hydroquinone là hoạt chất bôi ngoài da làm giảm sự hình thành melanin, được sử dụng trong điều trị một số tình trạng tăng sắc tố như nám, tàn nhang và đốm nâu tùy theo nhãn của từng sản phẩm. “Quinone” không phải tên đồng nghĩa chính xác của hydroquinone. Tên đồng nghĩa phù hợp là quinol; hydroquinone là dạng khử tương ứng của p-benzoquinone. Tác dụng không mong muốn thường gặp gồm đỏ, khô, châm chích và viêm da tiếp xúc. Sử dụng kéo dài hoặc không phù hợp có thể gây ochronosis ngoại sinh, biểu hiện bằng vùng da sẫm màu xanh đen khó hồi phục. Tại Việt Nam, hydroquinone không được phép sử dụng như thành phần làm trắng trong sản phẩm mỹ phẩm chăm sóc da, nhưng thuốc bôi Melas chứa hydroquinone 4% đã được cấp giấy đăng ký lưu hành dưới tư cách thuốc. Không nên dùng hydroquinone để làm trắng toàn thân, bôi diện rộng hoặc tự điều trị kéo dài mà không được bác sĩ da liễu đánh giá.
Nội dung chính
- Hydroquinone
- Quinol, 1,4-benzenediol, 1,4-dihydroxybenzene
- Không. Quinone và hydroquinone là các dạng hóa học khác nhau
- Thuốc làm giảm sắc tố, ức chế hình thành melanin
- Kem bôi hydroquinone 4%; chế phẩm phối hợp ba hoạt chất
- Nám và một số vùng tăng sắc tố, tùy nhãn sản phẩm
- Kích ứng, viêm da tiếp xúc, giảm sắc tố ngoài ý muốn, ochronosis ngoại sinh
- Là phần thiết yếu của điều trị tăng sắc tố
- Không được dùng trong mỹ phẩm chăm sóc da; có thuốc hydroquinone 4% được cấp đăng ký
- Hydroquinone không được phép bán dưới dạng thuốc làm sáng da không kê đơn; Tri-Luma là thuốc phối hợp chứa hydroquinone được FDA phê duyệt
Hoạt chất Hydroquinone là gì?
Hydroquinone là hoạt chất bôi làm giảm hình thành sắc tố melanin. Thuốc gây giảm sắc tố có thể hồi phục bằng cách ức chế quá trình oxy hóa tyrosine thành DOPA và làm giảm một số hoạt động chuyển hóa của tế bào melanocyte.
Hydroquinone chỉ tác động lên quá trình tạo sắc tố mới; thuốc không phải chất tẩy bỏ ngay lập tức toàn bộ melanin đã có. Ánh nắng và tia tử ngoại có thể kích hoạt lại quá trình tạo sắc tố, dẫn đến tái sạm da.
Hydroquinone
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Hydroquinone |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hydroquinone |
| Tên IUPAC | benzene-1,4-diol |
| Tên hóa học khác | 1,4-Benzenediol | p-Benzenediol | 1,4-Dihydroxybenzene |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Quinol; benzene-1,4-diol; 1,4-benzenediol; 1,4-dihydroxybenzene. |
| Tên viết tắt | HQ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Hydroquinonum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 123-31-9 |
|---|---|
| UNII | XV74C1N1AE |
| PubChem CID | 785 |
| RxNorm CUI | 5509 |
| Công thức phân tử | C6H6O2 |
Dược động học của Hydroquinone
Dược động học của hydroquinone bôi ngoài da phụ thuộc nhiều vào công thức, nồng độ, lượng bôi, diện tích da, thời gian tiếp xúc và tình trạng hàng rào bảo vệ da.
Một nghiên cứu được Ủy ban Khoa học về An toàn Người tiêu dùng của Ủy ban châu Âu tổng hợp ghi nhận tổng lượng hydroquinone thấm qua da sau 24 giờ với kem 2% là 43,3% trong mô hình in vitro; trung bình 45,3% ± 11,2% liều bôi lên trán được thu hồi trong nước tiểu của người tình nguyện. SCCS sử dụng mức hấp thu qua da 50% cho đánh giá nguy cơ.
Ngược lại, trong nghiên cứu chế phẩm phối hợp Tri-Luma dùng trên mặt trong 8 tuần, nồng độ hydroquinone huyết tương chỉ định lượng được ở 18% người bôi 1 g mỗi ngày; mức phơi nhiễm được mô tả là thấp. Hai bộ số liệu sử dụng công thức và phương pháp khác nhau nên không thể so sánh trực tiếp hoặc suy rộng cho mọi sản phẩm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Hydroquinone được hấp thu qua da. Mức hấp thu có thể thay đổi theo tá dược, nồng độ, lượng bôi, diện tích điều trị, thời gian tiếp xúc, vị trí bôi và mức độ nguyên vẹn của da.
Không nên bôi trên diện rộng, trên da trầy xước hoặc dưới băng kín khi chưa có chỉ định chuyên môn vì có thể làm thay đổi mức phơi nhiễm và tăng nguy cơ kích ứng hoặc hấp thu toàn thân.
| F · Sinh khả dụng | Chưa có một giá trị sinh khả dụng tuyệt đối thống nhất cho mọi chế phẩm hydroquinone bôi ngoài da. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Nồng độ hydroquinone huyết tương trong nghiên cứu Tri-Luma nhìn chung thấp, nhưng kết quả này chỉ áp dụng cho chế phẩm phối hợp và điều kiện nghiên cứu cụ thể.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Hydroquinone hấp thu toàn thân được chuyển hóa nhanh, chủ yếu tạo các chất liên hợp.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường thải trừ chính của phần hydroquinone hấp thu và các chất chuyển hóa là nước tiểu. Trong nghiên cứu dùng kem 2% được SCCS tổng hợp, trung bình 45,3% ± 11,2% liều bôi được thu hồi trong nước tiểu sau khi bôi lên vùng trán.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có khả năng ảnh hưởng đến mức phơi nhiễm gồm:
- Nồng độ hydroquinone.
- Thành phần tá dược và hệ dẫn thuốc.
- Lượng thuốc bôi.
- Diện tích và vị trí da được điều trị.
- Thời gian tiếp xúc.
- Hàng rào da nguyên vẹn hay tổn thương.
- Việc sử dụng băng kín.
- Các hoạt chất bôi đồng thời có thể làm thay đổi kích ứng hoặc tính thấm của da.
Không thể suy luận mức hấp thu chỉ từ con số phần trăm ghi trên nhãn sản phẩm.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Hydroquinone
Hydroquinone thuộc nhóm thuốc da liễu làm giảm sắc tố, mã ATC D11AX11. Thuốc không phải corticosteroid, retinoid hoặc acid tẩy da, mặc dù có thể xuất hiện cùng các nhóm này trong một chế phẩm phối hợp.
Tri-Luma chứa đồng thời hydroquinone, tretinoin và fluocinolone acetonide. Vì vậy, tác dụng và nguy cơ của Tri-Luma không được quy hoàn toàn cho riêng hydroquinone.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Hydroquinone ức chế có hồi phục quá trình oxy hóa tyrosine thành 3,4-dihydroxyphenylalanine — DOPA, một bước trong con đường sinh tổng hợp melanin. Thuốc còn ức chế một số quá trình chuyển hóa khác của melanocyte, từ đó làm giảm hình thành sắc tố mới.
Tiếp xúc tia tử ngoại làm tăng hoạt động melanocyte và có thể gây tái sắc tố. Vì vậy, bảo vệ da khỏi ánh nắng là một phần thiết yếu của phác đồ điều trị.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Hydroquinone tạo giảm sắc tố từ từ, không cho kết quả tức thời. Đáp ứng phụ thuộc nguyên nhân tăng sắc tố, độ sâu của melanin, màu da nền, mức tiếp xúc ánh sáng và sự tuân thủ điều trị.
Tác dụng có thể đảo ngược khi ngừng thuốc hoặc khi da tiếp tục tiếp xúc với tia tử ngoại.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Hydroquinone
Phải phân biệt phạm vi sử dụng theo từng nhãn:
- Nhãn hydroquinone 4% đơn thành phần trên DailyMed mô tả việc làm mờ từ từ các vùng tăng sắc tố như chloasma, melasma, tàn nhang, lentigo tuổi già và các vùng tăng melanin không mong muốn. Sản phẩm cụ thể này chưa được FDA phê duyệt về an toàn và hiệu quả.
- Tri-Luma, chế phẩm phối hợp hydroquinone 4%, tretinoin 0,05% và fluocinolone acetonide 0,01%, được FDA phê duyệt để điều trị ngắn hạn nám da mặt mức độ vừa đến nặng, kết hợp tránh nắng và sử dụng kem chống nắng.
Hydroquinone không có chỉ định làm trắng toàn bộ da, thay đổi màu da tự nhiên hoặc điều trị mọi loại vết thâm.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng phụ thuộc hoàn toàn vào sản phẩm và nhãn được áp dụng:
| Sản phẩm hoặc nguồn | Liều tham khảo |
|---|---|
| Kem hydroquinone 4% đơn thành phần trên DailyMed | Bôi lên vùng tăng sắc tố hai lần mỗi ngày, buổi sáng và trước khi đi ngủ. Ngừng nếu không cải thiện sau 2 tháng. Sản phẩm cụ thể này chưa được FDA phê duyệt |
| Tri-Luma phối hợp ba hoạt chất | Bôi một lớp mỏng lên vùng nám da mặt một lần mỗi ngày, ít nhất 30 phút trước khi đi ngủ; ngừng khi đạt kiểm soát. Đây là điều trị ngắn hạn, không phải điều trị duy trì |
Không được áp dụng cách dùng của Tri-Luma cho kem hydroquinone đơn thành phần hoặc ngược lại. Bảng trên chỉ nhằm mô tả nhãn thuốc, không phải liều cá nhân hóa và không khuyến khích tự điều trị.
- Chỉ bôi một lớp mỏng lên đúng vùng tăng sắc tố được bác sĩ xác định.
- Thử trên một vùng da nhỏ, nguyên vẹn và theo dõi trong 24 giờ trước khi bôi rộng hơn. Ngừng sử dụng nếu xuất hiện ngứa, mụn nước hoặc phản ứng viêm rõ rệt.
- Tránh mắt, miệng, mũi, niêm mạc và vùng da trầy xước.
- Rửa tay sau khi bôi, trừ khi bàn tay là vùng cần điều trị.
- Không bôi toàn thân, không bôi diện rộng và không dùng dưới băng kín khi chưa được bác sĩ hướng dẫn.
- Dùng kem chống nắng phổ rộng và che chắn hằng ngày. AAD khuyến nghị sản phẩm có SPF từ 30 trở lên đối với người điều trị nám.
- Không tự phối hợp với tretinoin, corticosteroid, acid tẩy da hoặc thủ thuật thẩm mỹ vì có thể tăng kích ứng.
- Ngừng thuốc và khám da liễu nếu da chuyển màu xanh đen, viêm kéo dài hoặc sắc tố lan rộng.
Cần theo dõi:
- Mức cải thiện màu sắc và ranh giới vùng tăng sắc tố.
- Đỏ da, bỏng rát, khô, bong vảy, nứt da hoặc ngứa.
- Viêm da tiếp xúc hoặc phản ứng dị ứng.
- Vùng giảm sắc tố ngoài ý muốn trên da bình thường.
- Sạm màu xanh đen gợi ý ochronosis ngoại sinh.
- Việc tuân thủ chống nắng và nguy cơ tái sắc tố.
- Thời gian sử dụng liên tục.
Nếu không cải thiện trong thời gian được quy định trên nhãn hoặc tình trạng nặng hơn, cần ngừng tự sử dụng và được bác sĩ da liễu đánh giá lại chẩn đoán.
Cảnh báo và lưu ý về Hydroquinone
Không sử dụng ở người đã biết quá mẫn với hydroquinone hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
Đối với Tri-Luma, chống chỉ định quá mẫn với hydroquinone, tretinoin, fluocinolone acetonide hoặc thành phần khác của kem. Chống chỉ định của chế phẩm phối hợp không được tự động quy cho hydroquinone đơn thành phần.
Các phản ứng được báo cáo với hydroquinone bôi ngoài da gồm:
- Khô và nứt da.
- Đỏ da.
- Châm chích hoặc bỏng rát nhẹ.
- Ngứa.
- Viêm da tiếp xúc khu trú.
- Giảm sắc tố ngoài vùng cần điều trị.
Với Tri-Luma, các phản ứng thường gặp còn gồm bong vảy, ngứa và mụn trứng cá. Đây là dữ liệu của chế phẩm phối hợp ba hoạt chất nên không thể quy riêng toàn bộ cho hydroquinone.
Các biến cố quan trọng gồm:
- Ochronosis ngoại sinh: vùng da dần chuyển màu xanh đen, có thể kéo dài và khó điều trị. Phải ngừng hydroquinone và khám da liễu khi xuất hiện dấu hiệu này.
- Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng: một số chế phẩm chứa sulfite như sodium metabisulfite có thể gây phản ứng dị ứng, cơn hen hoặc phản vệ ở người nhạy cảm.
- Viêm da tiếp xúc nặng, phù mặt hoặc phồng rộp.
- Giảm sắc tố không mong muốn ở vùng da lành.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy một số bằng chứng về khả năng gây ung thư, nhưng nguy cơ gây ung thư ở người khi dùng hydroquinone bôi điều trị chưa được xác định. Không nên khẳng định hydroquinone bôi ngoài da chắc chắn gây ung thư ở người.
- Không dùng hydroquinone để làm trắng toàn thân hoặc thay đổi màu da tự nhiên.
- Không bôi lên vùng da rộng, da viêm, trầy xước hoặc bỏng nắng nếu chưa có chỉ định.
- Tránh sử dụng kéo dài không được theo dõi vì nguy cơ ochronosis ngoại sinh và giảm sắc tố ngoài ý muốn.
- Phải bảo vệ da khỏi tia tử ngoại để hạn chế tái sắc tố.
- Ngừng sử dụng nếu xuất hiện sạm xanh đen, viêm nặng, phù hoặc mụn nước.
- Kiểm tra thành phần tá dược ở người có tiền sử dị ứng sulfite hoặc hen.
- Không sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc mỹ phẩm khai báo không đầy đủ thành phần. Hydroquinone không được phép dùng trong sản phẩm mỹ phẩm chăm sóc da tại Việt Nam.
- Bằng chứng gây ung thư ở động vật không cho phép kết luận chắc chắn về nguy cơ ở người; tuy nhiên, thuốc vẫn cần được dùng đúng vùng, đúng thời gian và dưới giám sát chuyên môn.
Nhãn hydroquinone 4% chưa ghi nhận phản ứng toàn thân do sử dụng tại chỗ, nhưng khuyến cáo chỉ điều trị những vùng tương đối nhỏ. Bôi quá nhiều có thể gây đỏ và bỏng rát tại chỗ.
Khi bôi quá mức:
- Rửa nhẹ phần thuốc dư.
- Ngừng sử dụng.
- Không tự bôi thêm corticosteroid hoặc chất trung hòa.
- Liên hệ bác sĩ nếu đau, phù, phồng rộp hoặc viêm kéo dài.
Nuốt nhầm hydroquinone cần được xem là tình huống khẩn cấp và phải liên hệ cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay. Không tự gây nôn.
Kem hydroquinone 4% trong nhãn DailyMed được bảo quản ở 20–25°C.
Tri-Luma là chế phẩm phối hợp và phải được bảo quản lạnh ở 2–8°C; điều kiện này không được tự động áp dụng cho mọi sản phẩm hydroquinone.
Luôn ưu tiên hướng dẫn trên bao bì và tờ hướng dẫn của sản phẩm thực tế. Đóng kín nắp, tránh nhiệt, ánh sáng và để xa tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của kem hydroquinone đơn thành phần trong nhãn đã đối chiếu chưa được xác lập ở trẻ từ 12 tuổi trở xuống.
Độ an toàn và hiệu quả của Tri-Luma ở trẻ em cũng chưa được thiết lập. Không tự dùng hydroquinone cho trẻ em hoặc áp dụng liều của người lớn.
Các nghiên cứu lâm sàng Tri-Luma không có đủ người từ 65 tuổi trở lên để xác định đáp ứng có khác người trẻ hay không. Người cao tuổi có da mỏng, khô hoặc đang dùng nhiều thuốc bôi cần được đánh giá nguy cơ kích ứng riêng.
Nhãn hydroquinone 4% đơn thành phần cho biết độ an toàn khi dùng trong thai kỳ chưa được xác lập và chỉ nên cân nhắc khi thực sự cần thiết. AAD khuyến nghị tránh sử dụng hydroquinone trong thai kỳ.
Tri-Luma chứa tretinoin và fluocinolone acetonide bên cạnh hydroquinone, vì vậy cảnh báo thai kỳ của chế phẩm này không được dùng để kết luận nguy cơ của riêng hydroquinone. Nhãn Tri-Luma chỉ cho phép cân nhắc khi lợi ích tiềm năng vượt nguy cơ đối với thai.
Do hydroquinone có thể hấp thu đáng kể qua da trong một số điều kiện, phụ nữ mang thai không nên tự sử dụng thuốc để điều trị nám hoặc làm sáng da.
Chưa xác định hydroquinone bôi ngoài da có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Nhãn đơn thành phần khuyến cáo thận trọng khi dùng cho người đang cho con bú.
Không bôi lên vùng vú hoặc vùng da trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp. Quyết định sử dụng cần cân nhắc lợi ích điều trị cho người mẹ và nguy cơ tiềm tàng đối với trẻ.
Chưa có hướng dẫn điều chỉnh liều hydroquinone bôi ngoài da đã được xác lập cho người suy gan;
Do có khả năng hấp thu qua da, người suy gan không nên tự bôi diện rộng hoặc kéo dài khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Chưa có hướng dẫn điều chỉnh liều hydroquinone bôi ngoài da đã được xác lập cho người suy thận;
Người suy thận không nên tự bôi diện rộng, trên da tổn thương hoặc sử dụng kéo dài vì phần hydroquinone hấp thu và các chất chuyển hóa được thải trừ chủ yếu qua nước tiểu.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng của hydroquinone bôi ngoài da đối với khả năng lái xe và vận hành máy;
Thuốc không được bôi vào mắt. Nếu thuốc gây kích ứng mắt, chảy nước mắt hoặc nhìn mờ do tiếp xúc ngoài ý muốn, không nên lái xe cho đến khi triệu chứng được xử trí và thị lực bình thường trở lại.
Tương tác thuốc của Hydroquinone
Dữ liệu tương tác thuốc chính thức đối với hydroquinone đơn thành phần còn hạn chế.
Nhãn hydroquinone 4% khuyến cáo thận trọng khi dùng đồng thời với các thuốc gây nhạy cảm ánh sáng. Các sản phẩm hoặc thủ thuật có thể làm tăng kích ứng da gồm retinoid bôi, benzoyl peroxide, acid tẩy da, sản phẩm chứa cồn, chất làm se da, tẩy lông hóa học, laser và peel da; mức độ phù hợp phải được bác sĩ đánh giá.
Tương tác và cảnh báo của tretinoin hoặc corticosteroid trong Tri-Luma không được xem là tương tác của riêng hydroquinone.
Thắc mắc về hoạt chất Hydroquinone
Không. Tên đồng nghĩa của hydroquinone là quinol, 1,4-benzenediol hoặc 1,4-dihydroxybenzene. Quinone thường chỉ một nhóm hợp chất khác; p-benzoquinone là dạng oxy hóa tương ứng của hydroquinone.
Hydroquinone được dùng bôi ngoài da để làm mờ từ từ một số vùng tăng sắc tố như nám, tàn nhang và lentigo tuổi già, tùy nhãn của sản phẩm. Chế phẩm phối hợp Tri-Luma được FDA phê duyệt để điều trị ngắn hạn nám da mặt mức độ vừa đến nặng cùng với biện pháp tránh nắng. Hydroquinone không được chỉ định để làm trắng toàn thân.
Không có một thời gian dùng chung cho mọi sản phẩm. Nhãn hydroquinone 4% đơn thành phần chưa được FDA phê duyệt hướng dẫn ngừng nếu không cải thiện sau 2 tháng. Tri-Luma chỉ dùng ngắn hạn, ngừng khi nám được kiểm soát và không được chỉ định để duy trì liên tục.
Việc kéo dài điều trị phải do bác sĩ da liễu quyết định vì sử dụng không phù hợp có thể gây kích ứng hoặc ochronosis ngoại sinh.
Tia tử ngoại kích thích melanocyte tạo melanin mới và có thể làm vùng đã điều trị sạm trở lại. Chống nắng phổ rộng, che chắn và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nắng giúp duy trì đáp ứng và giảm nguy cơ nám tái phát.
Hydroquinone không được phép sử dụng như thành phần trong sản phẩm mỹ phẩm chăm sóc da tại Việt Nam theo tài liệu quản lý của Cục Quản lý Dược. Tuy nhiên, hydroquinone có thể được quản lý dưới tư cách thuốc; Melas chứa hydroquinone 4% đã được cấp giấy đăng ký lưu hành theo Quyết định 96/QĐ-QLD năm 2024. Không nên mua sản phẩm làm trắng da không rõ nguồn gốc hoặc khai báo dưới dạng mỹ phẩm nhưng chứa hydroquinone.

