Loét động mạch là vết thương do mô không nhận đủ máu giàu oxy, thường vì động mạch chi dưới bị hẹp hoặc tắc. Vết loét hay nằm ở đầu ngón, gót, bờ ngoài bàn chân hoặc điểm bị chấn thương, có bờ rõ, đáy nhợt hoặc hoại tử và thường đau, đặc biệt khi kê chân cao hoặc về đêm. Bàn chân có thể lạnh, nhợt hoặc tím, da mỏng bóng, lông thưa và mạch yếu. nếu dòng máu không được cải thiện, mô khó lành và nguy cơ hoại tử, nhiễm trùng hoặc mất chi tăng. Chẩn đoán cần đo tưới máu bằng chỉ số cổ chân–cánh tay, áp lực ngón, sóng Doppler và hình ảnh mạch khi cần. Điều trị ưu tiên đánh giá mạch máu sớm, kiểm soát nguy cơ tim mạch, bảo vệ vết thương và tái thông động mạch ở người có thiếu máu đe dọa chi. Băng ép mạnh không được tự áp dụng khi chưa loại trừ thiếu máu.
Loét động mạch là bệnh gì?
Loét động mạch là sự mất da và mô do tưới máu động mạch không đáp ứng nhu cầu chuyển hóa. Phần lớn liên quan bệnh động mạch ngoại biên do xơ vữa, nhưng cũng có thể do huyết khối, thuyên tắc, viêm mạch, chấn thương động mạch hoặc bệnh mạch ít gặp. Vết thương thường nằm xa tim ở ngón, bàn chân hoặc gót, có bờ “đục lỗ”, đáy khô và mô quanh lạnh. Khác với loét tĩnh mạch, phù và dịch thường ít hơn, còn kê cao có thể làm đau tăng. Một vết loét kéo dài trên nền bệnh động mạch cùng bằng chứng thiếu máu có thể thuộc hội chứng thiếu máu chi đe dọa mạn tính, cần đánh giá chuyên khoa khẩn.
| Tên bệnh | Loét động mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Arterial ulcer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Loét thiếu máu; loét do bệnh động mạch ngoại biên; ischemic ulcer; arterial insufficiency ulcer |
| Mã ICD-10 | Không có một mã duy nhất; thường mã hóa bệnh động mạch nền như I70.2- và mã loét theo vị trí, độ sâu trong hệ mã áp dụng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu – tim mạch – phẫu thuật mạch máu – chăm sóc vết thương |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và mô bàn chân, ngón hoặc cẳng chân; liên quan hệ động mạch chi dưới và có thể lan đến cơ, gân, xương |
| Tính chất bệnh | Tổn thương thiếu máu không lây, thường mạn tính do bệnh động mạch ngoại biên; có thể trở thành cấp cứu khi tưới máu giảm đột ngột |
| Mức độ phổ biến | Gặp chủ yếu ở người có bệnh động mạch ngoại biên, hút thuốc, đái tháo đường hoặc bệnh thận; tỷ lệ Việt Nam chưa được xác định đồng nhất |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Loét động mạch
Mảng xơ vữa làm lòng động mạch hẹp và giảm khả năng tăng dòng máu khi mô cần oxy. Khi áp lực tưới máu xuống thấp, da dễ tổn thương bởi ma sát, giày dép hoặc chấn thương nhỏ; tế bào viêm, nguyên bào sợi và collagen hoạt động kém nên vết thương không liền. Huyết khối trên nền hẹp có thể làm tình trạng xấu nhanh. Đái tháo đường, hút thuốc và bệnh thận thúc đẩy rối loạn nội mô, vôi hóa và bệnh mạch nhỏ. Nếu thiếu máu kéo dài, mô hoại tử, nhiễm trùng và hoại thư phát triển, tạo vòng xoắn tăng nhu cầu oxy nhưng giảm cấp máu.
Bệnh động mạch ngoại biên được mô tả theo các nhóm lâm sàng như không triệu chứng, đau cách hồi, thiếu máu chi đe dọa mạn tính và thiếu máu chi cấp. Hệ Rutherford hoặc Fontaine mô tả mức độ triệu chứng, còn WIfI phân tầng đe dọa chi dựa trên vết thương, thiếu máu và nhiễm trùng. GLASS có thể hỗ trợ mô tả giải phẫu khi lập kế hoạch tái thông. Các hệ thống này dành cho chuyên môn và ra quyết định; không nên tự tính điểm để trì hoãn chuyển mạch máu.
Loét động mạch thường là biểu hiện muộn của bệnh động mạch ngoại biên và tập trung ở người lớn tuổi, người hút thuốc, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc bệnh tim mạch lan tỏa. Không phải mọi người có PAD đều có triệu chứng đau cách hồi; một số người ít đi lại nên chỉ phát hiện khi có vết thương không lành. Tỷ lệ loét thay đổi theo dân số và cách tiếp cận dịch vụ mạch máu. Việt Nam chưa có dữ liệu toàn quốc đồng nhất để nêu tỷ lệ chính xác cho loét động mạch.
Không có đường lây. Quá trình thường bắt đầu bằng hẹp hoặc tắc động mạch làm giảm áp lực và oxy ở mô xa. Một điểm da bị va chạm hoặc chịu áp lực không được sửa chữa bình thường, tạo vết loét khô. Hoại tử có thể lan theo vùng tưới máu và nhiễm trùng xâm nhập qua da hở. Trong thiếu máu chi cấp, dòng máu giảm đột ngột làm thần kinh và cơ tổn thương trong thời gian ngắn, vì vậy cấp cứu phải ưu tiên hơn chăm sóc tại chỗ.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Loét động mạch
Xơ vữa động mạch chi dưới là nguyên nhân phổ biến nhất. Các nguyên nhân khác gồm huyết khối cấp trên mảng xơ vữa, thuyên tắc từ tim hoặc động mạch lớn, bệnh Buerger liên quan thuốc lá, viêm mạch, chấn thương, co mạch nặng và biến chứng thủ thuật. Chấn thương nhỏ, giày chật hoặc tỳ đè có thể khởi phát mất da nhưng chỉ trở thành loét kéo dài khi tưới máu không đủ. Cần phân biệt với loét thần kinh, tĩnh mạch và loét do viêm mạch vì điều trị khác nhau.
Yếu tố không thay đổi gồm tuổi cao, tiền sử gia đình bệnh xơ vữa và bệnh mạch đã có. Yếu tố thay đổi được gồm hút thuốc, tăng huyết áp, LDL cholesterol cao, đái tháo đường kiểm soát chưa phù hợp, ít vận động và chăm sóc bàn chân kém. Bệnh thận mạn, đặc biệt lọc máu, làm nguy cơ cao và khiến ABI có thể giả cao do vôi hóa. Giày dép chật, đi chân trần, bỏng và tự cắt chai là yếu tố thúc đẩy vết thương.
Người có đau bắp chân khi đi, đau bàn chân lúc nghỉ, mạch chân yếu, bàn chân lạnh, tiền sử can thiệp mạch, loét hoặc cắt cụt thuộc nhóm nguy cơ cao. Người hút thuốc lâu năm, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh mạch vành hoặc đột quỵ cũng cần cảnh giác. Người ít vận động có thể không có đau cách hồi điển hình. Bất kỳ vết thương ở ngón hoặc bàn chân không tiến triển sau chăm sóc ban đầu đều nên được đánh giá tưới máu.
Triệu chứng và dấu hiệu của Loét động mạch
Triệu chứng có thể bắt đầu bằng đau cách hồi khi đi và giảm khi nghỉ, sau đó tiến tới đau bàn chân khi nằm hoặc về đêm. Vết loét thường đau, ít dịch, bờ sắc, đáy nhợt, vàng hoặc đen. Bàn chân lạnh, màu nhợt khi nâng và đỏ sẫm khi buông, da bóng, lông thưa, móng dày và mạch yếu. Người đái tháo đường hoặc bệnh thần kinh có thể ít đau dù thiếu máu nặng. Sưng đỏ do nhiễm trùng có thể che lấp dấu thiếu máu.
- Vết loét nhỏ, sâu, bờ rõ ở đầu ngón, bờ bàn chân, gót hoặc điểm chịu ma sát.
- Đau khi nghỉ hoặc về đêm, tăng khi kê cao và có thể dịu khi ngồi buông chân.
- Bàn chân lạnh, nhợt, tím hoặc đỏ sẫm khi buông xuống; thời gian hồi màu mao mạch kéo dài.
- Mạch mu chân hoặc chày sau yếu hay không sờ thấy, nhưng cần Doppler để đánh giá chính xác.
- Da mỏng bóng, lông thưa, móng dày và cơ bàn chân teo do thiếu máu mạn.
- Hoại tử khô màu đen hoặc đầu ngón đổi màu; dịch thường ít trừ khi có nhiễm trùng.
- Thiếu máu chi cấp gây “6P”: đau, tái nhợt, mất mạch, tê, yếu/liệt và lạnh, có thể xuất hiện trong vài giờ.
- Blue toe syndrome gây một hoặc nhiều ngón tím đau dù mạch lớn đôi khi vẫn sờ được.
- Hoại thư ướt, bóng khí hoặc đau vượt mức có thể báo nhiễm trùng nhanh trên nền thiếu máu.
Nên đặt lịch khám sớm: khi có đau cách hồi, vết thương ngón hoặc bàn chân không lành, bàn chân lạnh hoặc mạch yếu. Cần khám trong ngày: khi đau khi nghỉ, hoại tử, đổi màu tăng, dịch mủ, đỏ lan hoặc sốt. Cần tái khám sớm: nếu đau tăng, vết loét lớn hơn, thuốc hoặc băng gây khó chịu, hoặc sau can thiệp xuất hiện sưng, chảy máu hay giảm nhiệt độ bàn chân.
- Gọi 115 ngay khi chi đột ngột đau dữ dội, tái nhợt, lạnh, tê, yếu/liệt hoặc mất mạch vì đây có thể là thiếu máu chi cấp.
- Đến cấp cứu khi hoại tử chuyển ướt, đỏ lan nhanh, có mủ, bóng khí, sốt cao, lơ mơ hoặc tụt huyết áp.
- Cấp cứu nếu chảy máu không cầm từ vết loét hoặc vị trí can thiệp mạch bằng ép trực tiếp phù hợp.
- Không tự lái xe khi chi đau nặng hoặc yếu và không trì hoãn để ngâm chân, chườm nóng hay đắp thuốc.
Chẩn đoán Loét động mạch
Chẩn đoán kết hợp triệu chứng, khám mạch và đo tưới máu khách quan. ABI thường là xét nghiệm đầu, nhưng ở người đái tháo đường, bệnh thận hoặc động mạch vôi hóa có thể giả bình thường hoặc cao; khi đó áp lực ngón, chỉ số ngón–cánh tay, sóng Doppler hoặc TcPO2 hữu ích hơn. Duplex xác định vị trí hẹp; CTA, MRA hoặc chụp mạch xâm lấn phục vụ lập kế hoạch tái thông. Vết thương được đánh giá độ sâu, nhiễm trùng và khả năng lành. Không tự kết luận chỉ từ màu da hoặc một máy đo cầm tay.
Bác sĩ hỏi đau khi đi và khi nghỉ, khoảng cách đi, hút thuốc, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tim, thuốc chống huyết khối và thời điểm vết thương xuất hiện. Khám so sánh hai chân về nhiệt, màu, mạch, thời gian hồi màu, tiếng thổi, cảm giác, vận động và phân bố vết loét. Đo huyết áp hai tay và chân, nghe hoặc ghi sóng Doppler. Việc nâng–hạ chi để quan sát màu phải do nhân viên y tế thực hiện thận trọng, không phải thử nghiệm tự làm ở người đau nặng.
Xét nghiệm gồm glucose, HbA1c, lipid, công thức máu, chức năng thận và điện giải để đánh giá nguy cơ tim mạch, thiếu máu, nhiễm trùng và chuẩn bị cản quang. CRP hỗ trợ khi nghi nhiễm trùng nhưng không xác định mức thiếu máu. Mẫu mô sâu được lấy khi có nhiễm trùng sau làm sạch; không cấy vết khô không nhiễm. Xét nghiệm đông máu và nhóm máu được dùng trước can thiệp theo tình huống. Kết quả không thay thế đo tưới máu.
Duplex động mạch cho biết dòng chảy và vị trí hẹp mà không dùng cản quang. CTA cho hình ảnh giải phẫu rộng và nhanh nhưng cần cân nhắc thận cùng tia xạ; MRA là lựa chọn khác trong một số trường hợp. Chụp mạch xóa nền vừa chẩn đoán vừa có thể can thiệp nhưng xâm lấn. X-quang hoặc MRI bàn chân đánh giá xương, khí và viêm xương khi có nhiễm trùng. Lựa chọn phụ thuộc mục tiêu tái thông, chức năng thận và thiết bị cấy ghép.
Thiếu máu chi đe dọa mạn tính được xác định khi có bệnh động mạch ngoại biên cùng đau khi nghỉ, hoại thư hoặc loét chi dưới kéo dài, kèm bằng chứng thiếu máu khách quan. WIfI giúp phân tầng mức đe dọa và lợi ích tái thông. Ngưỡng ABI hoặc áp lực ngón không nên dùng tách biệt vì vôi hóa và tình trạng lâm sàng ảnh hưởng diễn giải. Thiếu máu chi cấp là hội chứng giảm tưới máu đột ngột đe dọa khả năng sống của chi và cần đánh giá cấp cứu, không chờ đủ mọi xét nghiệm.
Điều trị Loét động mạch
Mục tiêu là phục hồi dòng máu đủ để giảm đau, lành vết thương và bảo tồn chi, đồng thời giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Người có loét thiếu máu nên được chuyển mạch máu sớm. Chăm sóc vết thương, giảm tải, kiểm soát nhiễm trùng và dinh dưỡng được thực hiện song song nhưng không thay thế tái thông. Nhập viện khi thiếu máu cấp, nhiễm trùng nặng, đau không kiểm soát, hoại tử tiến triển hoặc cần can thiệp khẩn. Quyết định dựa trên nguy cơ người bệnh, mức đe dọa chi và giải phẫu mạch.
Điều trị bệnh động mạch thường gồm thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc chống huyết khối theo chỉ định, statin cường độ phù hợp, kiểm soát huyết áp, đái tháo đường và hỗ trợ bỏ thuốc lá. Thuốc giảm đau được cá thể hóa; đau thiếu máu nặng cần đánh giá tái thông chứ không chỉ tăng thuốc. Kháng sinh chỉ dùng khi có nhiễm trùng. Không tự dùng thuốc “hoạt huyết”, thuốc chống đông hoặc phối hợp aspirin với thuốc khác vì nguy cơ chảy máu. Liều và lựa chọn phụ thuộc bệnh thận, tuổi và can thiệp.
Can thiệp nội mạch có thể gồm nong bóng, stent, cắt mảng hoặc kỹ thuật khác tùy vị trí và giải phẫu. Cắt lọc mô khô ổn định cần thận trọng trước khi phục hồi tưới máu; ngoại lệ là nhiễm trùng hoặc hoại thư ướt cần kiểm soát khẩn phối hợp mạch máu. Giảm tải bảo vệ điểm tỳ nhưng phải tránh thiết bị siết gây giảm máu. Liệu pháp oxy, áp lực âm hoặc sản phẩm lành thương chỉ là bổ trợ sau khi tưới máu được đánh giá.
Phẫu thuật bắc cầu sử dụng tĩnh mạch hoặc vật liệu ghép được cân nhắc khi giải phẫu phù hợp, nguy cơ chấp nhận được và kỳ vọng bảo tồn chi. Phương án nội mạch, phẫu thuật hoặc hybrid được chọn dựa trên PLAN: nguy cơ người bệnh, mức đe dọa chi và độ phức tạp giải phẫu. Cắt cụt được cân nhắc khi mô không còn sống, nhiễm trùng không kiểm soát, không thể tái thông hoặc chức năng dự kiến rất kém. Quyết định cần chia sẻ, bao gồm mục tiêu đi lại và phục hồi chức năng.
Vết thương được bảo vệ bằng băng không gây dính và giữ ấm vừa phải; tránh làm ướt kéo dài hoặc để vật cứng tỳ lên vùng thiếu máu. Giày giảm áp, nạng hoặc phương án không chịu lực được chọn theo vị trí. Không kê cao chân quá mức nếu làm đau tăng; một số người dễ chịu hơn khi đầu giường nâng nhẹ, nhưng tư thế phải tránh phù kéo dài và té ngã. Ngừng hút thuốc, hỗ trợ dinh dưỡng, kiểm soát thân nhiệt và chăm sóc bàn chân là thành phần thiết yếu.
Theo dõi gồm đau khi nghỉ, màu và nhiệt chi, mạch hoặc tín hiệu Doppler, kích thước vết thương, hoại tử, dịch, nhiễm trùng và chức năng đi lại. Sau tái thông, cần đánh giá tính thông của mạch ghép hoặc đoạn can thiệp bằng khám và duplex theo kế hoạch. Thuốc chống huyết khối, lipid, huyết áp và đường huyết được rà soát. Liên hệ ngay nếu đau tái phát đột ngột, chân lạnh hơn, vết loét đen thêm, sốt hoặc chảy máu.
Thời gian lành phụ thuộc mức tưới máu trước và sau tái thông, diện tích mô mất, nhiễm trùng, bệnh thận, đái tháo đường và khả năng giảm tải. Vết nhỏ có thể bắt đầu tạo mô hạt sau khi dòng máu cải thiện, còn hoại tử sâu có thể cần nhiều tháng, nhiều thủ thuật hoặc không thể bảo tồn toàn bộ chi. Không nên trì hoãn đánh giá mạch để chờ một loại băng “có tác dụng”. Nếu không có tiến triển, cần kiểm tra lại tưới máu và nhiễm trùng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm đau mạn, hoại tử khô hoặc ướt, nhiễm trùng, viêm xương, nhiễm trùng huyết và cắt cụt. Bệnh động mạch ngoại biên cũng là dấu hiệu nguy cơ cao của nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Sau can thiệp có thể xảy ra chảy máu, tổn thương thận do cản quang, tắc lại hoặc biến chứng vị trí chọc. Bất động và đau làm giảm cơ, mất thăng bằng và trầm cảm. Băng ép sai có thể làm thiếu máu nặng thêm.
Tiên lượng tốt hơn khi được nhận biết sớm, tái thông thành công, kiểm soát nhiễm trùng và ngừng hút thuốc. Bệnh thận giai đoạn cuối, tổn thương rộng, nhiễm trùng sâu, không còn phương án tái thông và suy yếu toàn thân làm khả năng bảo tồn chi thấp hơn. Ngay cả khi vết loét lành, PAD là bệnh mạn và nguy cơ tim mạch còn cao. Mục tiêu điều trị gồm sống còn, bảo tồn chi có chức năng, giảm đau và duy trì chất lượng cuộc sống, không chỉ đóng vết thương.
Loét có thể tái phát nếu mạch tái hẹp, người bệnh tiếp tục hút thuốc, giày gây chấn thương hoặc chăm sóc bàn chân không đều. Sau lành và sau tái thông, cần tuân thủ thuốc, theo dõi mạch, kiểm soát lipid, huyết áp, đường huyết và kiểm tra chân hằng ngày. Đau cách hồi trở lại, bàn chân lạnh hơn hoặc vùng da mới đổi màu cần báo sớm. Không tự ngừng thuốc chống kết tập tiểu cầu khi thấy vết thương đã kín.
Phòng ngừa tập trung vào không hút thuốc, kiểm soát đái tháo đường, huyết áp và cholesterol, dùng thuốc tim mạch theo chỉ định và vận động có cấu trúc khi không có loét đe dọa. Kiểm tra chân, mang giày vừa, tránh bỏng, không đi chân trần và chăm sóc móng an toàn giúp ngăn chấn thương. Người có PAD cần khám định kỳ và báo sớm vết phồng hoặc nứt. Nén chỉ dùng khi bác sĩ xác nhận mức tưới máu cho phép.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Loét động mạch
Chế độ ăn hướng tim mạch với rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc hoặc thực vật và chất béo không bão hòa hỗ trợ kiểm soát xơ vữa. Hạn chế chất béo bão hòa, muối và đường thêm theo bệnh nền. Đủ protein và năng lượng cần cho lành thương, nhưng người bệnh thận hoặc suy tim cần điều chỉnh riêng. Không có thực phẩm hay thảo dược nào mở thông động mạch; một số sản phẩm còn tương tác thuốc chống huyết khối và tăng chảy máu.
Tập đi bộ có cấu trúc có lợi cho đau cách hồi ổn định, nhưng không nên áp dụng như nhau khi có đau nghỉ, loét đe dọa hoặc hoại tử. Người có vết loét cần giảm tải và chương trình do nhóm mạch máu cùng phục hồi chức năng hướng dẫn. Sau tái thông, tăng vận động theo kế hoạch và theo dõi vị trí chọc, vết mổ. Không cố đi qua cơn đau dữ dội hoặc khi bàn chân lạnh, đổi màu; đó có thể là dấu giảm tưới máu.
Theo dõi hằng ngày màu, nhiệt, đau, tê, khả năng cử động ngón, vết loét và dấu nhiễm trùng. So sánh hai chân nhưng không dựa vào sờ mạch tại nhà để loại trừ tắc. Ghi thời điểm đau khi nghỉ, quãng đường đi và thuốc đã dùng giúp bác sĩ đánh giá. Giữ chân tránh chấn thương và nhiệt cực đoan. Đau tăng đột ngột, lạnh, tái, tê hoặc yếu cần gọi cấp cứu thay vì chờ đến sáng.
- Không tự băng ép mạnh, mang tất siết hoặc quấn dây quanh chân khi chưa được đánh giá động mạch.
- Không chườm nóng, ngâm nước nóng hoặc đặt bàn chân gần nguồn nhiệt vì da thiếu máu dễ bỏng.
- Không tự cắt mô đen khô, chọc bóng nước hoặc bóc vảy trước khi có kế hoạch tưới máu và cắt lọc.
- Không hút thuốc và không xem thuốc lá điện tử là lựa chọn an toàn cho mạch máu.
- Không tự dùng hoặc phối hợp aspirin, thuốc chống đông, thảo dược “hoạt huyết” và thuốc giảm đau chống viêm.
- Không kê chân cao nếu làm đau thiếu máu tăng và không trì hoãn khám khi có đau nghỉ hoặc hoại tử.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Loét động mạch rất hiếm ở trẻ em và thường gợi ý dị tật mạch, viêm mạch, bệnh huyết học, chấn thương hoặc biến chứng thủ thuật hơn là xơ vữa. Trẻ cần được đánh giá chuyên khoa sớm, gồm mạch máu và bệnh hệ thống. Thuốc, hình ảnh và tái thông phải phù hợp cân nặng và phát triển. Không áp dụng hướng dẫn PAD người lớn hoặc tự dùng thuốc chống kết tập cho trẻ.
Người cao tuổi có thể không mô tả đau điển hình do ít đi lại, bệnh thần kinh hoặc suy giảm nhận thức. Động mạch vôi hóa làm ABI khó tin cậy, trong khi bệnh tim, thận và frailty ảnh hưởng lựa chọn tái thông. Mục tiêu cần cân bằng bảo tồn chi, khả năng đi lại, nguy cơ thủ thuật và mong muốn của người bệnh. Đa thuốc làm tăng nguy cơ chảy máu, hạ huyết áp và tổn thương thận nên cần rà soát chặt.
Loét động mạch trong thai kỳ hiếm và cần tìm huyết khối, bệnh tự miễn, thuyên tắc hoặc bệnh mạch có sẵn. Đau, lạnh hoặc đổi màu chi cần đánh giá khẩn vì thai kỳ làm thay đổi nguy cơ huyết khối. Siêu âm được ưu tiên, còn thuốc chống huyết khối, cản quang và can thiệp phải phối hợp sản khoa–mạch máu. Không tự dùng aspirin hoặc ngừng thuốc đã kê khi biết có thai.
Sau sinh và khi cho con bú, điều trị thiếu máu chi không nên trì hoãn. Thuốc kháng kết tập, chống đông, statin, giảm đau và kháng sinh có mức tương thích khác nhau với cho bú nên phải xem từng hoạt chất. Không mặc định ngừng cho bú, nhưng một số thuốc có thể cần thay thế hoặc tạm dừng. Hạn chế vận động sau can thiệp cũng cần kế hoạch hỗ trợ chăm trẻ để tránh té ngã và tỳ lên vết thương.
Người suy giảm miễn dịch dễ nhiễm trùng nhanh và có thể ít sốt hoặc đỏ. Thiếu máu làm kháng sinh khó đạt mô, nên đánh giá tái thông và dẫn lưu vẫn quan trọng. Ngưỡng nhập viện thấp hơn khi có hoại tử, đau tăng hoặc tình trạng toàn thân thay đổi. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch; cần phối hợp với chuyên khoa nền vì giảm thuốc đột ngột có thể gây bùng bệnh hoặc thải ghép.
Đái tháo đường, bệnh thận, suy tim, bệnh mạch vành, đột quỵ và COPD làm tăng nguy cơ biến cố và ảnh hưởng lựa chọn can thiệp. Bệnh thần kinh có thể che đau; suy tim hạn chế truyền dịch; suy thận ảnh hưởng cản quang và thuốc. Người đa thuốc cần rà soát chống huyết khối, NSAID, thuốc hạ áp và thuốc đái tháo đường quanh thủ thuật. Kế hoạch nên do nhóm đa chuyên khoa thống nhất.
Sau tái thông nội mạch hoặc phẫu thuật, theo dõi mạch, nhiệt, màu, đau, cảm giác và vận động chi cùng vị trí chọc hoặc đường mổ. Thuốc chống huyết khối phải dùng đúng, không tự bỏ vì bầm tím nhẹ. Đau tăng đột ngột, chân lạnh, tê, chảy máu hoặc khối sưng tại bẹn cần cấp cứu. Chăm sóc vết loét và giảm tải tiếp tục sau khi dòng máu cải thiện; tái thông không làm mô hoại tử biến mất ngay.
Câu hỏi thường gặp về Loét động mạch
Loét động mạch có thể đe dọa chi vì nguyên nhân là thiếu máu nuôi mô. Nếu dòng máu tiếp tục giảm, vết thương có thể hoại tử, nhiễm trùng và dẫn đến cắt cụt. PAD còn liên quan nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Đau khi nghỉ, bàn chân lạnh, đổi màu hoặc mô đen cần đánh giá mạch máu sớm. Đau đột ngột kèm tái nhợt, tê, yếu hoặc mất vận động là cấp cứu thiếu máu chi cấp và phải gọi 115.
Thường không, nếu tưới máu chưa đủ. Băng giúp bảo vệ và kiểm soát dịch nhưng không mở lại động mạch bị hẹp hoặc tắc. Khả năng lành phụ thuộc việc phục hồi dòng máu bằng điều trị nội khoa và, khi phù hợp, can thiệp nội mạch hoặc phẫu thuật. Cắt lọc quá mạnh trước khi đánh giá tưới máu có thể làm tổn thương lớn hơn. Vì vậy vết loét nghi thiếu máu cần được chuyển chuyên khoa mạch, không liên tục đổi thuốc bôi để chờ tự lành.
Không tự băng ép mạnh. Nén có thể làm tưới máu giảm thêm và gây hoại tử nếu bệnh động mạch đáng kể. Một số loét hỗn hợp động–tĩnh mạch có thể được dùng mức nén giảm dưới giám sát chuyên khoa sau đo ABI, áp lực ngón hoặc xét nghiệm phù hợp. Điều này không thể quyết định chỉ bằng nhìn vết thương. Nếu đang mang băng mà ngón chân lạnh, tái, tím, tê hoặc đau dữ dội, cần tháo/cắt theo hướng dẫn khẩn và đi cấp cứu.
Không phải mọi trường hợp đều cần mổ mở, nhưng nhiều người có thiếu máu đe dọa chi cần một hình thức tái thông. Lựa chọn có thể là nong bóng, stent, thủ thuật nội mạch khác, phẫu thuật bắc cầu hoặc phối hợp. Quyết định phụ thuộc mức đe dọa chi, giải phẫu, nguy cơ tim thận, khả năng đi lại và mong muốn người bệnh. Nếu không thể tái thông, nhóm điều trị sẽ thảo luận chăm sóc vết thương, giảm đau và phương án chức năng phù hợp.
Kê cao có thể làm đau thiếu máu tăng vì giảm thêm áp lực máu đến bàn chân. Một số người thấy dễ chịu khi để chân thấp hơn mức tim, nhưng buông chân lâu có thể gây phù và tăng nguy cơ té ngã. Tư thế nên được bác sĩ hoặc điều dưỡng hướng dẫn dựa trên tưới máu, suy tim và vết thương. Không dùng tư thế như cách thay thế tái thông. Đau khi nằm phải ngồi dậy hoặc buông chân để ngủ là dấu hiệu thiếu máu nặng cần khám sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

