Bệnh động mạch ngoại biên chi dưới là tình trạng động mạch ở chân bị hẹp hoặc tắc, thường do xơ vữa, làm giảm lượng máu đến cơ và da.
Bệnh có thể không gây triệu chứng hoặc gây đau, mỏi chân khi đi bộ, bàn chân lạnh và vết thương lâu lành. PAD cũng báo hiệu nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ cao hơn; đau chi đột ngột kèm lạnh, tái, tê hoặc yếu cần gọi 115.
Bệnh động mạch ngoại biên là bệnh gì?
Trong bài này, bệnh động mạch ngoại biên (PAD) chủ yếu chỉ bệnh động mạch chi dưới do xơ vữa, khi mảng bám làm hẹp hoặc tắc động mạch cấp máu cho chân. Lúc vận động, cơ chân cần nhiều oxy hơn nên người bệnh có thể đau hoặc mỏi; ở giai đoạn nặng, tưới máu có thể không đủ ngay cả khi nghỉ.

PAD khác suy tĩnh mạch, đau thần kinh tọa và bệnh khớp dù đều có thể gây khó chịu ở chân. Đây cũng là dấu hiệu của xơ vữa toàn thân, nên đánh giá không chỉ nhằm cải thiện đi lại mà còn để giảm nguy cơ biến cố tim mạch và bảo vệ chi.
| Tên bệnh | Bệnh động mạch ngoại biên |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Lower extremity peripheral artery disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh động mạch chi dưới; bệnh động mạch ngoại vi; PAD |
| Mã ICD-10 | I73.9 – Bệnh mạch máu ngoại biên, không đặc hiệu; khi xác định xơ vữa động mạch chi, mã có thể thuộc nhóm I70.2. Mã cuối cùng phải theo nguyên nhân, vị trí, biểu hiện và bộ ICD-10 được áp dụng tại Việt Nam. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch – Bệnh động mạch – Bệnh động mạch ngoại biên |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu các động mạch chi dưới, từ hệ động mạch chủ–chậu đến động mạch đùi, khoeo và dưới gối; PAD đồng thời phản ánh nguy cơ xơ vữa ở mạch vành, mạch não và thận. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây; đa số liên quan xơ vữa động mạch và có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp ở người lớn tuổi và người có yếu tố nguy cơ tim mạch; dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không. Bệnh động mạch ngoại biên không truyền từ người sang người. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh động mạch ngoại biên
Tổn thương nội mạc do thuốc lá, đường huyết cao, huyết áp, lipid và viêm tạo điều kiện để cholesterol đi vào thành động mạch. Đại thực bào hấp thu lipid, mô xơ phát triển và mảng xơ vữa dày lên, làm lòng mạch hẹp và giảm khả năng giãn khi cơ chân cần nhiều oxy.
Khi vận động, nhu cầu oxy vượt quá lượng máu cung cấp nên xuất hiện đau cách hồi. Mảng bám có thể vôi hóa, nứt hoặc hình thành huyết khối, làm tắc nặng hơn. Tưới máu kéo dài không đủ gây thiếu oxy mô, chậm lành vết thương và mất mô. Tuần hoàn bàng hệ có thể bù trừ một phần, giải thích vì sao mức độ hẹp trên hình ảnh không luôn tương ứng hoàn toàn với triệu chứng.
Hướng dẫn hiện hành chia PAD chi dưới thành bốn nhóm lâm sàng: không triệu chứng; có triệu chứng mạn tính như đau cách hồi; thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi; và thiếu máu chi cấp. Hai nhóm sau cần quy trình đánh giá và xử trí riêng vì nguy cơ mất chi cao hơn.
Phân loại Fontaine hoặc Rutherford có thể mô tả mức độ triệu chứng, còn hệ thống WIfI đánh giá vết thương, mức thiếu máu và nhiễm trùng bàn chân. Các hệ thống này hỗ trợ giao tiếp chuyên môn, không thay thế đánh giá toàn diện.
Tần suất PAD tăng rõ theo tuổi và cao hơn ở người hút thuốc, đái tháo đường hoặc có bệnh tim mạch khác. Nhiều trường hợp không được phát hiện vì người bệnh ít vận động, cho rằng đau chân là do tuổi tác hoặc có biểu hiện không điển hình. Bệnh có thể gặp ở cả nam và nữ; phụ nữ lớn tuổi có thể biểu hiện hạn chế vận động mà không mô tả đau cách hồi cổ điển.
Gánh nặng bệnh tại Việt Nam có khả năng tăng cùng già hóa dân số và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, nhưng số liệu cộng đồng chuẩn hóa còn chưa đầy đủ, vì vậy không nên suy rộng tỷ lệ từ quốc gia khác cho từng cá nhân.
Bệnh hình thành từ bên trong thành động mạch qua quá trình tổn thương nội mạc, tích tụ lipid, viêm và xơ hóa. Mảng xơ vữa phát triển tại các vị trí chịu lực dòng máu, thường ở động mạch chậu, đùi, khoeo hoặc dưới gối. Đây không phải bệnh do vi sinh vật xâm nhập và không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh động mạch ngoại biên
Nguyên nhân phổ biến nhất là xơ vữa động mạch. Một số trường hợp ít gặp hơn liên quan viêm mạch, bệnh Buerger, tổn thương do chấn thương hoặc xạ trị, bất thường giải phẫu, chèn ép động mạch khoeo, loạn sản sợi cơ hoặc huyết khối trên nền rối loạn đông máu.
Yếu tố thúc đẩy triệu chứng có thể gồm nhiễm trùng, mất nước, thiếu máu, suy tim hoặc huyết áp giảm, vì các tình trạng này làm giảm thêm lượng oxy đến mô. Cần phân biệt nguyên nhân tạo bệnh với yếu tố làm bệnh đang có trở nên biểu hiện rõ hơn.
Có thể thay đổi: hút thuốc hoặc phơi nhiễm thuốc lá, đái tháo đường, tăng huyết áp, cholesterol xấu cao, ít vận động, thừa cân và kiểm soát kém bệnh thận hoặc bệnh tim mạch.
Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi cao, tiền sử gia đình xơ vữa sớm, bệnh động mạch ở vị trí khác và một số yếu tố di truyền. Nhiều yếu tố thường xuất hiện cùng nhau nên nguy cơ tổng thể quan trọng hơn từng yếu tố đơn lẻ.
Nhóm nên được chú ý gồm người trên 65 tuổi; người 50–64 tuổi có hút thuốc, đái tháo đường, rối loạn lipid, tăng huyết áp hoặc tiền sử gia đình; người trẻ hơn nhưng đái tháo đường kèm thêm nguy cơ xơ vữa; và người đã có bệnh mạch vành, bệnh động mạch cảnh, phình động mạch chủ hoặc bệnh thận mạn.
Người có vết loét bàn chân, mạch chân yếu hoặc giảm khả năng đi bộ không giải thích được cũng cần được đánh giá dù chưa từng đau cách hồi.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh động mạch ngoại biên
PAD thường tiến triển chậm. Biểu hiện có thể từ hoàn toàn không triệu chứng đến giảm sức bền khi đi bộ, đau cách hồi hoặc tổn thương mô. Đau cách hồi thường xuất hiện ở một nhóm cơ phía dưới vị trí hẹp, lặp lại khi đi một quãng tương tự và giảm sau vài phút nghỉ.
Người đái tháo đường, người cao tuổi hoặc có bệnh thần kinh có thể ít đau nhưng lại xuất hiện vết thương lâu lành. Triệu chứng hai chân không nhất thiết giống nhau. Khởi phát đột ngột với lạnh, tái và tê yếu không phù hợp với diễn tiến mạn thông thường, cần nghĩ đến thiếu máu chi cấp.
- Đau cách hồi: đau, căng, mỏi hoặc chuột rút ở mông, đùi hay bắp chân khi đi bộ và giảm khi nghỉ.
- Giảm khả năng vận động: đi chậm hơn, phải nghỉ nhiều lần hoặc tránh cầu thang vì chân nhanh mệt.
- Bàn chân lạnh: một bên chân hoặc bàn chân có thể lạnh hơn bên còn lại.
- Mạch chân yếu: bác sĩ khó bắt mạch mu chân hoặc chày sau.
- Thay đổi da và móng: da mỏng, bóng, ít lông, móng mọc chậm hoặc màu da nhợt khi nâng chân.
- Vết thương chậm lành: trầy xước ở ngón chân, gót hoặc bàn chân kéo dài hơn dự kiến.
- Đau ở bàn chân khi nằm, giảm khi thõng chân xuống giường, gợi ý thiếu máu nặng hơn.
- Rối loạn cương có thể gặp khi tổn thương hệ động mạch chủ–chậu, nhưng có nhiều nguyên nhân khác cần đánh giá.
- Teo cơ, tím đầu ngón hoặc hoại tử là biểu hiện muộn và không nên chờ xuất hiện mới đi khám.
- Đau chi trên do PAD ít phổ biến hơn bệnh ở chân và cần phân biệt với chèn ép thần kinh hoặc bệnh cơ xương.
Nên đặt lịch khám: đau chân lặp lại khi đi bộ, giảm quãng đường đi, bàn chân lạnh, mạch yếu hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ dù triệu chứng nhẹ.
Cần khám trong ngày: vết loét mới, vùng da đổi màu, đau bàn chân khi nghỉ, dấu hiệu nhiễm trùng quanh vết thương hoặc đau tăng nhanh trong vài ngày.
Cần tái khám sớm: triệu chứng xấu hơn dù đang điều trị, tác dụng không mong muốn của thuốc, vết thương không tiến triển hoặc khả năng vận động giảm rõ so với lần khám trước.
- Đau chi xuất hiện đột ngột và dữ dội, đặc biệt khi trước đó chân đang ổn định.
- Chân hoặc tay đột nhiên lạnh, tái, tím, mất mạch, tê nhiều, yếu hoặc không cử động được.
- Vết loét chảy máu không kiểm soát, hoại tử lan nhanh hoặc nhiễm trùng kèm sốt, lơ mơ, tụt huyết áp.
Chẩn đoán Bệnh động mạch ngoại biên
Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, khám mạch và bằng chứng khách quan về giảm tưới máu. Bác sĩ hỏi vị trí đau, khoảng cách đi bộ, thời gian giảm đau khi nghỉ, tiền sử hút thuốc, đái tháo đường và bệnh tim mạch. Chỉ số cổ chân–cánh tay thường là xét nghiệm đầu tiên.
Nếu kết quả không phù hợp triệu chứng, có thể đo sau gắng sức hoặc dùng chỉ số ngón chân–cánh tay. Hình ảnh mạch máu được chỉ định khi cần lập kế hoạch tái thông, đánh giá tổn thương phức tạp hoặc khi xét nghiệm sinh lý chưa giải thích được biểu hiện. Người đọc không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào đau chân.
Bác sĩ quan sát màu da, nhiệt độ, lông, móng, vết loét và biến dạng bàn chân; bắt mạch từ bẹn đến bàn chân; nghe tiếng thổi động mạch; đánh giá thời gian làm đầy mao mạch và so sánh hai bên. Khám tim, động mạch cảnh và bụng giúp tìm bệnh xơ vữa hoặc phình động mạch kèm theo.
Khám thần kinh, khớp và cột sống thường cần thiết để phân biệt đau do thần kinh hoặc cơ xương. Ở người có vết thương, độ sâu, nhiễm trùng và khả năng chịu lực của bàn chân cũng được ghi nhận.
Chỉ số cổ chân–cánh tay (ABI): so sánh huyết áp cổ chân với cánh tay, thường dùng để xác nhận PAD; động mạch vôi hóa có thể làm kết quả cao giả.
Chỉ số ngón chân–cánh tay và áp lực ngón: hữu ích ở người đái tháo đường hoặc bệnh thận khi mạch cổ chân khó ép.
ABI sau gắng sức: hỗ trợ khi triệu chứng điển hình nhưng ABI lúc nghỉ bình thường.
Xét nghiệm máu: lipid, đường huyết, chức năng thận và công thức máu giúp đánh giá nguy cơ và an toàn điều trị, không tự xác nhận vị trí tắc mạch.
Siêu âm Doppler mạch xác định vị trí, mức độ hẹp và đặc điểm dòng máu mà không dùng tia X. CT mạch cho hình ảnh giải phẫu chi tiết nhưng cần thuốc cản quang và tia bức xạ. Cộng hưởng từ mạch tránh tia X nhưng có giới hạn ở một số thiết bị cấy ghép hoặc suy thận.
Chụp mạch qua ống thông có độ phân giải cao và có thể kết hợp can thiệp, song là thủ thuật xâm lấn. Không phải mọi người bị PAD đều cần chụp mạch; lựa chọn phụ thuộc triệu chứng và kế hoạch điều trị.
PAD chi dưới được xác định khi biểu hiện lâm sàng phù hợp đi kèm bằng chứng huyết động hoặc hình ảnh của hẹp, tắc động mạch. ABI lúc nghỉ ≤0,90 thường được xem là bất thường; kết quả 0,91–0,99 là giới hạn và >1,40 gợi ý mạch không ép được, cần xét nghiệm khác.
Ngưỡng đo chỉ có ý nghĩa khi kỹ thuật đúng và được diễn giải trong bối cảnh. Chẩn đoán thiếu máu chi đe dọa hoặc thiếu máu cấp dựa thêm vào triệu chứng, tổn thương mô và mức đe dọa chi, không thể quy về một con số ABI duy nhất.
Điều trị Bệnh động mạch ngoại biên
Mục tiêu điều trị là giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và biến cố chi; cải thiện quãng đường đi; bảo vệ da, bàn chân và chất lượng sống. Nền tảng gồm ngừng thuốc lá, vận động có cấu trúc, kiểm soát huyết áp, lipid, đường huyết và dùng thuốc phòng huyết khối theo chỉ định.
Tái thông mạch không phải bước đầu cho mọi trường hợp. Bác sĩ cân nhắc khi triệu chứng vẫn hạn chế rõ dù điều trị tối ưu, hoặc khi đau khi nghỉ, vết loét hay hoại tử cho thấy chi bị đe dọa. Nhập viện cần thiết nếu nghi thiếu máu chi cấp, nhiễm trùng nặng hoặc tổn thương mô tiến triển nhanh.
Thuốc kháng kết tập tiểu cầu được dùng ở nhiều người có PAD triệu chứng để giảm biến cố tim mạch; một số bệnh nhân sau tái thông có thể được cân nhắc chiến lược chống huyết khối khác tùy nguy cơ chảy máu. Statin cường độ phù hợp giúp hạ cholesterol và ổn định mảng xơ vữa.
Thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường và suy tim được lựa chọn theo bệnh đi kèm. Một số thuốc có thể cải thiện triệu chứng đau cách hồi ở đối tượng phù hợp nhưng không thay thế luyện tập. Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông hoặc ngừng thuốc đang kê vì lợi ích–nguy cơ khác nhau giữa từng người.
Can thiệp nội mạch gồm nong bóng, đặt stent, lấy mảng xơ vữa hoặc các kỹ thuật tái thông khác. Mục tiêu là mở đường máu đến chi qua vết chọc động mạch nhỏ, thường hồi phục nhanh hơn mổ mở. Hiệu quả phụ thuộc vị trí, chiều dài tổn thương, mức vôi hóa, dòng chảy phía dưới và khả năng tuân thủ điều trị sau thủ thuật.
Rủi ro có thể gồm chảy máu, tắc lại, tổn thương thận do cản quang, bóc tách hoặc thuyên tắc xa. Quyết định cần do đội ngũ mạch máu đánh giá, không dựa riêng vào mức độ hẹp trên phim.
Phẫu thuật bắc cầu dùng tĩnh mạch tự thân hoặc mạch ghép để đưa máu vượt qua đoạn tắc. Phương pháp này được cân nhắc khi tổn thương dài, giải phẫu không phù hợp can thiệp nội mạch, tái thông trước đó thất bại hoặc cần độ bền cao để cứu chi.
Phẫu thuật có nguy cơ tim phổi, nhiễm trùng, chảy máu và tắc cầu nối, nên phải đánh giá sức khỏe tổng thể và lợi ích kỳ vọng. Cắt cụt chỉ được cân nhắc khi mô không còn khả năng sống, nhiễm trùng không kiểm soát hoặc tái thông không thể mang lại một chi có chức năng.
Chương trình đi bộ có giám sát hoặc kế hoạch vận động có cấu trúc giúp cơ sử dụng oxy hiệu quả hơn và cải thiện quãng đường đi. Chăm sóc bàn chân hằng ngày, giày phù hợp, xử lý sớm vết chai và hỗ trợ cai thuốc lá rất quan trọng.
Vật lý trị liệu, tư vấn dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý có thể giúp người bệnh duy trì thay đổi lâu dài. Các sản phẩm “hoạt huyết” hoặc thiết bị quảng cáo tăng tuần hoàn không thay thế đánh giá mạch máu và có thể làm chậm điều trị cần thiết.
Theo dõi tập trung vào quãng đường đi, đau khi nghỉ, tình trạng da và vết thương, mạch ngoại vi, huyết áp, lipid, đường huyết, chức năng thận và khả năng dung nạp thuốc. Sau tái thông, bác sĩ đánh giá triệu chứng tái phát và có thể dùng ABI hoặc siêu âm theo lịch phù hợp với loại thủ thuật.
Người bệnh nên báo sớm khi quãng đường đi giảm nhanh, xuất hiện vết loét, đổi màu ngón, chảy máu bất thường hoặc đau cơ nghi liên quan thuốc. Mục tiêu điều trị cần điều chỉnh theo tuổi, bệnh nền và ưu tiên sinh hoạt.
PAD là bệnh mạn nên kiểm soát yếu tố nguy cơ và theo dõi thường kéo dài suốt đời. Cải thiện khả năng đi bộ nhờ luyện tập thường cần nhiều tuần đến vài tháng; thời gian lành vết thương phụ thuộc mức tưới máu, nhiễm trùng, dinh dưỡng và đái tháo đường.
Can thiệp có thể giảm triệu chứng nhanh nhưng không loại bỏ xu hướng xơ vữa, vì vậy vẫn cần thuốc và lối sống lâu dài. Không có thời hạn cố định bảo đảm hết đau hoặc ngăn tái hẹp cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại chi gồm đau khi nghỉ, loét thiếu máu, nhiễm trùng, hoại tử, thiếu máu chi cấp và cắt cụt. Hạn chế đi lại kéo dài có thể gây mất cơ, giảm thăng bằng, phụ thuộc sinh hoạt và suy giảm chất lượng sống.
Do PAD phản ánh xơ vữa toàn thân, người bệnh còn có nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong tim mạch. Điều trị can thiệp có thể gây chảy máu, tổn thương mạch, suy thận do cản quang hoặc tái hẹp, nên cần theo dõi sau thủ thuật.
Nhiều người kiểm soát được triệu chứng và duy trì vận động khi bỏ thuốc lá, luyện tập đều, dùng thuốc đúng và quản lý bệnh nền. Tiên lượng xấu hơn khi tiếp tục hút thuốc, đái tháo đường kiểm soát kém, suy thận, tổn thương nhiều tầng mạch hoặc đã có loét và hoại tử.
Tái thông có thể cải thiện tưới máu nhưng kết quả lâu dài phụ thuộc giải phẫu và chăm sóc sau điều trị. Không thể dự đoán tuổi thọ hay khả năng giữ chi của một cá nhân chỉ từ tên bệnh hoặc một kết quả ABI.
Triệu chứng có thể trở lại do xơ vữa tiến triển, tái hẹp trong stent hoặc tắc cầu nối. Nguy cơ giảm khi ngừng hoàn toàn thuốc lá, kiểm soát lipid và đường huyết, duy trì vận động, dùng thuốc theo chỉ định và tái khám đúng lịch.
Đau tái phát không luôn đồng nghĩa mạch đã tắc lại; bệnh khớp, thần kinh hoặc suy tĩnh mạch cũng có thể gây đau chân. Cần đánh giá lại thay vì tự tăng thuốc hoặc tự hạn chế vận động kéo dài.
Phòng mắc bệnh tập trung vào không hút thuốc, vận động đều, ăn theo hướng bảo vệ tim mạch, duy trì cân nặng phù hợp và phát hiện sớm tăng huyết áp, rối loạn lipid, đái tháo đường. Người đã mắc PAD cần phòng biến chứng bằng chăm sóc chân, kiểm tra vết thương và điều trị nguy cơ tim mạch.
Sau tái thông, phòng tái phát còn gồm tuân thủ thuốc, theo dõi triệu chứng và tái khám. Không có vaccine phòng PAD; tiêm chủng thường quy vẫn quan trọng để giảm bệnh nhiễm trùng có thể làm sức khỏe tim mạch xấu đi.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh động mạch ngoại biên
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá, hạt và dầu thực vật; giảm thịt chế biến, chất béo bão hòa, đồ chiên, đường thêm và muối. Chế độ ăn nên đồng thời hỗ trợ kiểm soát huyết áp, lipid và đường huyết.
Người suy thận, suy tim hoặc dùng thuốc chống đông cần kế hoạch riêng về kali, dịch hoặc thực phẩm tương tác. Không có món ăn nào làm tan mảng xơ vữa tức thì, và không nên dùng thảo dược thay thuốc vì nguy cơ chảy máu hoặc tương tác.
Đi bộ ngắt quãng là hình thức thường được khuyến khích: đi đến mức khó chịu vừa phải, nghỉ cho giảm rồi tiếp tục theo kế hoạch đã thống nhất. Người có đau khi nghỉ, vết loét, hoại tử hoặc nghi thiếu máu cấp không nên tự bắt đầu chương trình đi bộ trước khi được đánh giá.
Giấc ngủ, kiểm soát stress và duy trì công việc trong giới hạn an toàn hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Giày phải vừa chân, tránh ma sát; người giảm cảm giác bàn chân cần thận trọng với nhiệt nóng và bề mặt sắc.
Ghi lại quãng đường hoặc thời gian đi bộ trước khi phải nghỉ, vị trí đau và tốc độ hồi phục. Kiểm tra hai bàn chân mỗi ngày để phát hiện phồng rộp, nứt, đổi màu, sưng hoặc vết thương; dùng gương hoặc nhờ người hỗ trợ nếu khó quan sát.
Theo dõi huyết áp, đường huyết khi được hướng dẫn và mang nhật ký đến lần khám. Không tự đánh giá tưới máu chỉ bằng sờ nhiệt độ hoặc ứng dụng điện thoại; thay đổi đột ngột về màu, cảm giác hay vận động cần khám ngay.
- Không tiếp tục hút thuốc hoặc dùng nicotine mà không trao đổi kế hoạch cai với nhân viên y tế.
- Không tự mua aspirin, thuốc chống đông, thuốc “hoạt huyết” hoặc phối hợp nhiều sản phẩm có nguy cơ chảy máu.
- Không ngâm chân nước nóng, chườm nóng trực tiếp hoặc đi chân trần khi cảm giác bàn chân giảm.
- Không tự cắt sâu chai chân, chọc vỡ bóng nước hoặc đắp lá lên vết loét.
- Không bỏ qua đau chân đột ngột, lạnh tái, tê yếu hay mất vận động.
- Không ngừng statin, thuốc huyết áp hoặc thuốc chống huyết khối đang kê mà chưa hỏi bác sĩ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
PAD do xơ vữa rất hiếm ở trẻ em. Triệu chứng thiếu máu chi ở trẻ gợi ý nguyên nhân khác như dị tật mạch, chấn thương, viêm mạch, bệnh huyết học hoặc biến chứng thủ thuật. Trẻ cần được đánh giá tại cơ sở có chuyên khoa tim mạch hoặc mạch máu nhi; tiêu chuẩn và thuốc dùng cho người lớn không được áp dụng máy móc.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện đi chậm, yếu chân hoặc giảm hoạt động vì đã tự thích nghi. Bệnh khớp, thần kinh, suy tim và đa thuốc làm việc nhận biết nguyên nhân khó hơn. Điều trị cần cân bằng giữa phòng biến cố, nguy cơ chảy máu, chức năng thận, té ngã và mục tiêu duy trì độc lập.
PAD xơ vữa không thường gặp ở thai kỳ, nhưng người có bệnh mạch nền, đái tháo đường nặng, bệnh tự miễn hoặc tiền sử huyết khối cần được theo dõi phối hợp sản khoa và tim mạch–mạch máu. Một số thuốc hạ lipid hoặc chống huyết khối cần điều chỉnh theo thai kỳ; không tự ngừng thuốc khi phát hiện có thai.
Khả năng dùng thuốc khi cho con bú phụ thuộc hoạt chất, liều, thời điểm dùng và sức khỏe trẻ. Bác sĩ cân nhắc lợi ích kiểm soát bệnh của mẹ với mức thuốc vào sữa. Không mặc định phải ngừng cho bú, nhưng cũng không tự tiếp tục statin, thuốc chống đông hoặc thuốc khác khi chưa được rà soát.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình của PAD xơ vữa nhưng làm vết thương và nhiễm trùng bàn chân diễn tiến nhanh hơn, đôi khi ít sốt hoặc ít viêm rõ. Người đang hóa trị, ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch nên đi khám sớm khi có vết loét, đổi màu hay đau mới xuất hiện.
Đái tháo đường làm tăng tổn thương mạch dưới gối, giảm cảm giác và khó lành vết thương. Bệnh thận mạn gây vôi hóa mạch và ảnh hưởng lựa chọn cản quang. Bệnh mạch vành, suy tim hoặc bệnh phổi làm giảm khả năng vận động và tăng nguy cơ thủ thuật.
Kế hoạch điều trị cần phối hợp kiểm soát các bệnh nền, rà soát tương tác thuốc và xác định mục tiêu thực tế thay vì chỉ tập trung vào một đoạn động mạch hẹp.
Sau can thiệp hoặc phẫu thuật tái thông, cần giữ vết mổ sạch, theo dõi chảy máu, sưng đau, màu và nhiệt độ chi, đồng thời dùng thuốc đúng hướng dẫn. Đi lại được tăng dần theo kế hoạch; tránh mang nặng hoặc ngâm vết mổ khi chưa được phép.
Đau tăng, vết mổ đỏ lan, sốt, chân lạnh tái hoặc mất mạch là lý do liên hệ cơ sở điều trị ngay. Theo dõi dài hạn vẫn cần vì cầu nối và stent có thể tái hẹp.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh động mạch ngoại biên
Có thể nguy hiểm nếu không được nhận biết và kiểm soát. Tại chân, bệnh có thể tiến triển từ đau khi đi bộ đến đau khi nghỉ, loét, nhiễm trùng hoặc mất mô. Quan trọng hơn, PAD thường là dấu hiệu xơ vữa ở nhiều vùng động mạch, nên nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ cũng tăng. Mức nguy hiểm của từng người phụ thuộc triệu chứng, mức tưới máu, bệnh nền và việc hút thuốc. Khám sớm giúp phân tầng nguy cơ, bắt đầu điều trị dự phòng và nhận biết tình huống cần tái thông mạch.
Mảng xơ vữa thường không biến mất hoàn toàn, vì vậy PAD được quản lý như bệnh mạn tính. Tuy nhiên, nhiều người cải thiện rõ khả năng đi bộ và giảm nguy cơ biến chứng nhờ bỏ thuốc lá, vận động có cấu trúc, kiểm soát huyết áp, cholesterol, đường huyết và dùng thuốc phù hợp. Can thiệp hoặc phẫu thuật có thể khôi phục dòng máu ở đoạn tổn thương nhưng vẫn có nguy cơ tái hẹp. Mục tiêu thực tế là kiểm soát bệnh lâu dài, bảo vệ chi và giảm biến cố tim mạch, không phải cam kết “chữa dứt điểm”.
PAD không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay dùng chung đồ. Phần lớn trường hợp do sự kết hợp giữa tuổi, hút thuốc, đái tháo đường, huyết áp, lipid và các yếu tố tim mạch khác. Tiền sử gia đình có thể làm nguy cơ cao hơn vì liên quan gen và môi trường sống chung, nhưng không có nghĩa con cái chắc chắn mắc bệnh. Người có người thân bị xơ vữa sớm nên chủ động kiểm tra huyết áp, đường huyết, lipid và trao đổi với bác sĩ về thời điểm đánh giá mạch phù hợp.
Phần lớn người có PAD ổn định được khuyến khích vận động, đặc biệt chương trình đi bộ có cấu trúc. Đi bộ đến khi xuất hiện khó chịu vừa phải, nghỉ rồi tiếp tục có thể cải thiện hiệu quả sử dụng oxy của cơ và tăng quãng đường đi theo thời gian. Cường độ cần phù hợp với bệnh tim, khớp và khả năng thăng bằng. Không tự luyện tập khi đang đau chân lúc nghỉ, có loét hoặc hoại tử, sốt, hoặc triệu chứng đột ngột lạnh tái và tê yếu; những tình huống này cần đánh giá y tế trước.
Nên ăn theo hướng bảo vệ tim mạch: nhiều rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và chất béo không bão hòa; hạn chế thịt chế biến, đồ chiên, đường thêm, chất béo bão hòa và muối. Mục tiêu là hỗ trợ kiểm soát cholesterol, huyết áp, cân nặng và đường huyết. Không có thực phẩm hoặc thảo dược nào thay thế thuốc hay làm thông mạch ngay. Người suy thận, suy tim, đái tháo đường hoặc dùng thuốc chống đông cần kế hoạch ăn uống cá thể hóa với nhân viên y tế.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

