Phình động mạch chủ bụng là tình trạng đoạn động mạch chủ trong ổ bụng giãn bất thường, thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm.
Siêu âm thường dùng để phát hiện và theo dõi; quyết định sửa chữa dựa trên kích thước, tốc độ lớn, triệu chứng, hình thái và nguy cơ thủ thuật. Đau bụng hoặc lưng đột ngột kèm choáng, vã mồ hôi hay ngất có thể gợi ý vỡ và cần gọi 115 ngay.
Phình động mạch chủ bụng là bệnh gì?
Phình động mạch chủ bụng là sự giãn vĩnh viễn của động mạch chủ ở đoạn đi qua ổ bụng, thường được xác định khi đường kính ngoài của mạch đạt khoảng 3 cm trở lên hoặc lớn hơn rõ so với đoạn mạch bình thường lân cận. Đây không phải là “cục máu đông trong bụng” hay khối u, dù trong lòng túi phình thường có huyết khối bám thành.

Bệnh khác với bóc tách động mạch chủ: ở phình mạch, thành mạch giãn và yếu dần; ở bóc tách, máu đi vào lớp thành mạch tạo lòng giả. Hai tình trạng có thể cùng tồn tại nhưng cách xử trí không hoàn toàn giống nhau. Mục tiêu theo dõi là nhận biết túi phình đang ổn định hay có nguy cơ vỡ tăng lên. Nguy cơ này phụ thuộc đường kính, tốc độ tăng, triệu chứng, hình dạng, giới, thể trạng và khả năng thực hiện can thiệp an toàn.
| Tên bệnh | Phình động mạch chủ bụng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Abdominal aortic aneurysm |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | AAA; phình động mạch chủ đoạn bụng; túi phình động mạch chủ bụng |
| Mã ICD-10 | I71.4 – Phình động mạch chủ bụng chưa ghi nhận vỡ; I71.3 – Phình động mạch chủ bụng đã vỡ theo WHO ICD-10 2019. Cần xác nhận bộ mã được hệ thống và đơn vị mã hóa tại Việt Nam sử dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; bệnh động mạch; bệnh lý động mạch chủ; ngoại khoa mạch máu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch chủ đoạn bụng, thường dưới động mạch thận; có thể lan đến động mạch chậu và ảnh hưởng tưới máu thận, ruột hoặc chi dưới khi có huyết khối, thuyên tắc hay vỡ. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, thường thoái hóa thành mạch và liên quan xơ vữa; có thể chuyển thành cấp cứu tối khẩn khi rò hoặc vỡ. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh gặp chủ yếu ở người lớn tuổi, đặc biệt nam giới và người từng hút thuốc. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế nên không thể suy rộng trực tiếp từ các chương trình sàng lọc nước ngoài. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Phình động mạch chủ bụng
Thành động mạch chủ bình thường chịu áp lực theo từng nhịp tim nhờ cấu trúc elastin, collagen và tế bào cơ trơn. Ở phình động mạch chủ bụng, quá trình viêm mạn, stress oxy hóa, thoái giáng chất nền ngoại bào và mất tế bào cơ trơn làm lớp giữa của thành mạch suy yếu. Hút thuốc, tuổi cao và xơ vữa thúc đẩy tổn thương này.
Khi đường kính tăng, sức căng tác động lên thành mạch cũng lớn hơn, tạo vòng xoắn khiến túi phình tiếp tục giãn. Dòng máu xoáy có thể hình thành huyết khối bám thành, nhưng huyết khối không bảo vệ chắc chắn khỏi vỡ. Nếu thành mạch rách, máu thoát vào sau phúc mạc hoặc ổ bụng, gây mất máu nhanh và sốc. Mảnh huyết khối hoặc mảng xơ vữa cũng có thể trôi xuống gây thiếu máu chi.
Phình động mạch chủ bụng thường được mô tả theo vị trí so với động mạch thận: dưới thận, cạnh thận, sát thận hoặc trên thận. Phân loại này quyết định khả năng đặt stent graft, mức độ phải bảo vệ thận và độ phức tạp của phẫu thuật. Về hình thái, túi phình có thể hình thoi lan quanh toàn bộ chu vi hoặc dạng túi khu trú; dạng túi cần đánh giá nguyên nhân nhiễm trùng, chấn thương hay loét xuyên thành.
Bác sĩ còn phân nhóm theo kích thước, có triệu chứng hay không, tốc độ tăng và tình trạng đã vỡ hay chưa. “Phình động mạch chủ bụng vỡ” là một cấp cứu riêng, không được xem đơn thuần là giai đoạn lớn hơn của bệnh ổn định.
Phình động mạch chủ bụng tập trung ở người từ khoảng 65 tuổi trở lên, gặp ở nam nhiều hơn nữ và có liên hệ rất mạnh với hút thuốc. Tỷ lệ phát hiện trong các chương trình sàng lọc đã giảm ở một số quốc gia khi tỷ lệ hút thuốc giảm. Ở phụ nữ, bệnh ít gặp hơn nhưng khi đã có túi phình, nguy cơ vỡ tại cùng đường kính có thể khác nam giới.
Hiện chưa có hệ thống dữ liệu quốc gia đủ đại diện để ước tính chính xác tỷ lệ mắc tại Việt Nam. Vì vậy, quyết định sàng lọc nên dựa trên tuổi, giới, tiền sử hút thuốc, tiền sử gia đình và khuyến cáo chuyên môn áp dụng tại cơ sở khám chữa bệnh.
Bệnh hình thành từ sự suy yếu tiến triển của thành động mạch chủ dưới tác động cơ học và các quá trình viêm, thoái hóa. Đây không phải bệnh do tác nhân xâm nhập theo một “đường lây”. Trong phình mạch nhiễm trùng hiếm gặp, vi sinh vật có thể đến thành mạch qua máu, từ ổ nhiễm lân cận hoặc sau thủ thuật, nhưng đó là cơ chế riêng cần điều trị chuyên khoa khẩn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Phình động mạch chủ bụng
Đa số trường hợp là hậu quả của quá trình thoái hóa thành động mạch liên quan tuổi, hút thuốc, viêm mạn và xơ vữa. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình góp phần đáng kể, nhưng bệnh thường không theo một kiểu di truyền đơn giản.
Ít gặp hơn, túi phình có thể liên quan bệnh mô liên kết, viêm mạch, nhiễm trùng thành mạch, chấn thương hoặc biến chứng sau can thiệp. Những trường hợp khởi phát ở tuổi trẻ, hình thái dạng túi, sốt kéo dài hoặc tăng nhanh cần được đánh giá nguyên nhân đặc biệt thay vì mặc định là phình thoái hóa thông thường.
Yếu tố không thay đổi được: tuổi cao, giới nam, người thân bậc một mắc phình động mạch chủ, một số bệnh mô liên kết hoặc bệnh động mạch chủ di truyền. Yếu tố có thể thay đổi: hút thuốc hiện tại hoặc trước đây, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và gánh nặng xơ vữa động mạch.
Hút thuốc là yếu tố nguy cơ nổi bật nhất có thể can thiệp. Đái tháo đường có mối liên hệ dịch tễ khác với nhiều bệnh xơ vữa khác và không nên được diễn giải là yếu tố “bảo vệ” cho từng cá nhân. Người bệnh vẫn cần kiểm soát đường huyết để giảm biến cố tim mạch và biến chứng điều trị.
Người có nguy cơ cao gồm nam giới lớn tuổi từng hút thuốc, người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột bị phình động mạch chủ, người mắc bệnh động mạch ngoại biên, bệnh mạch vành hoặc phình động mạch ở vị trí khác. Phụ nữ lớn tuổi từng hút thuốc hoặc có tiền sử gia đình cũng cần được đánh giá cá thể, dù khuyến cáo sàng lọc giữa các tổ chức chưa hoàn toàn giống nhau.
Người trẻ có hội chứng mô liên kết, viêm mạch hoặc tiền sử chấn thương động mạch chủ thuộc nhóm khác và thường cần chiến lược chẩn đoán, theo dõi riêng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Phình động mạch chủ bụng
Phần lớn phình động mạch chủ bụng nhỏ và trung bình không gây triệu chứng. Bệnh có thể được phát hiện tình cờ khi siêu âm, CT hoặc MRI vì một vấn đề khác. Khi có biểu hiện, người bệnh thường mô tả đau âm ỉ, dai dẳng ở bụng, hông hoặc lưng; đôi khi cảm thấy khối đập theo nhịp tim.
Triệu chứng mới xuất hiện hoặc thay đổi nhanh làm tăng mức độ lo ngại, đặc biệt khi túi phình đã biết trước. Người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình như mệt lả, lú lẫn hoặc ngã. Vỡ túi phình có thể xảy ra mà trước đó không có cảnh báo rõ.
- Không có triệu chứng: đây là tình huống thường gặp nhất trước khi bệnh được phát hiện bằng hình ảnh.
- Đau bụng hoặc lưng âm ỉ: cảm giác có thể liên tục, sâu và khó xác định chính xác vị trí.
- Cảm giác đập ở bụng: một số người nhận thấy vùng bụng đập theo nhịp, nhưng dấu hiệu này không đủ để tự chẩn đoán.
- Đau hoặc khó chịu vùng hông: có thể xuất hiện khi túi phình lớn hoặc gây chèn ép cấu trúc lân cận.
- Thiếu máu đầu ngón chân: mảnh huyết khối hoặc mảng xơ vữa có thể gây ngón chân đau, tím dù mạch lớn còn bắt được.
- Chèn ép niệu quản hoặc tĩnh mạch: hiếm khi gây ứ nước thận hay phù chân.
- Sốt, đau lưng và dấu viêm: gợi ý phình mạch viêm hoặc nhiễm trùng, cần đánh giá sớm.
- Đau bụng sau ăn hoặc suy thận: có thể xảy ra nếu tổn thương phức tạp ảnh hưởng các nhánh động mạch.
Nên đặt lịch khám: khi thuộc nhóm nguy cơ cao cần trao đổi về sàng lọc, hoặc khi hình ảnh trước đây ghi nhận động mạch chủ bụng giãn. Cần khám trong ngày: nếu có đau bụng hay đau lưng mới xuất hiện, tăng dần, kèm cảm giác đập ở bụng hoặc đau lan xuống bẹn. Cần tái khám sớm: khi bỏ lỡ lịch siêu âm, huyết áp khó kiểm soát, tiếp tục hút thuốc, hoặc báo cáo hình ảnh cho thấy túi phình tăng nhanh.
Người đã được sửa chữa nội mạch phải liên hệ bác sĩ nếu xuất hiện đau mới, sốt, giảm tưới máu chân hoặc không thể hoàn thành lịch theo dõi hình ảnh.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có đau bụng, lưng hoặc hông đột ngột dữ dội; ngất hoặc gần ngất; da lạnh, vã mồ hôi; khó thở; mạch nhanh; lú lẫn; huyết áp tụt; bụng đau kèm khối đập; hoặc đau mới xuất hiện ở người đã biết có túi phình. Đây có thể là rò, vỡ hoặc biến chứng thiếu máu cơ quan.
Không tự lái xe khi chóng mặt, choáng hoặc đau nặng. Không trì hoãn để chờ đau tự hết, tự xoa bóp bụng hay thử thuốc và mẹo dân gian. Trong khi chờ cấp cứu, người bệnh nên nằm yên, tránh ăn uống và chuẩn bị danh sách thuốc nếu có thể.
Chẩn đoán Phình động mạch chủ bụng
Chẩn đoán dựa chủ yếu vào hình ảnh. Bác sĩ kết hợp tuổi, tiền sử hút thuốc, bệnh tim mạch, tiền sử gia đình và triệu chứng để chọn xét nghiệm phù hợp. Siêu âm thường đủ để xác nhận và đo phình dưới thận ở người ổn định. CT mạch máu được ưu tiên khi có triệu chứng, nghi vỡ hoặc cần lập kế hoạch can thiệp.
Kết quả cần ghi rõ đường kính tối đa, cách đo, vị trí so với động mạch thận, chiều dài cổ túi phình, động mạch chậu và các bất thường đi kèm. So sánh phải dùng cùng phương pháp đo khi có thể. Khám bụng bình thường không loại trừ bệnh, và người đọc không nên tự sờ tìm khối đập vì độ chính xác thấp.
Bác sĩ hỏi về đau bụng hoặc lưng, thời điểm khởi phát, ngất, hút thuốc, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên, thủ thuật trước đây và người thân mắc bệnh. Khám gồm đo huyết áp, mạch, dấu tưới máu ngoại vi, bụng, tim phổi và dấu sốc.
Một khối bụng đập có thể gợi ý túi phình lớn nhưng không phải lúc nào cũng sờ thấy, nhất là ở người béo hoặc túi phình nằm sâu. Khi nghi vỡ, bác sĩ ưu tiên ổn định cấp cứu và chụp thích hợp thay vì thực hiện nhiều thao tác khám gây chậm trễ.
Xét nghiệm máu không xác định được phình động mạch chủ bụng nhưng hỗ trợ đánh giá trước điều trị. Công thức máu giúp phát hiện thiếu máu hoặc chuẩn bị truyền máu khi nghi vỡ. Creatinin và mức lọc cầu thận cần thiết trước CT có cản quang và để dự kiến nguy cơ thận. Điện giải, đường huyết, chức năng gan và đông máu hỗ trợ đánh giá toàn trạng.
Nhóm máu và phản ứng chéo được thực hiện trong cấp cứu hoặc trước mổ. Dấu viêm như CRP, tốc độ lắng máu có thể hữu ích nếu nghi phình viêm hay nhiễm trùng nhưng không phải xét nghiệm sàng lọc thường quy. Xét nghiệm lipid và HbA1c giúp quản lý nguy cơ tim mạch, không dùng để đo nguy cơ vỡ trực tiếp.
Siêu âm bụng không xâm lấn, không bức xạ và là lựa chọn chính cho sàng lọc, xác nhận và theo dõi nhiều túi phình dưới thận. Hạn chế gồm khó khảo sát khi có nhiều hơi ruột, béo phì hoặc giải phẫu phức tạp. CT mạch máu cho hình ảnh chi tiết từ động mạch chủ đến động mạch chậu, đánh giá rò, vỡ và lập kế hoạch stent graft hoặc phẫu thuật.
MRI mạch máu có thể dùng ở một số người cần tránh bức xạ hoặc cản quang iod, nhưng thời gian chụp dài và ít phù hợp cấp cứu. X-quang bụng không đủ nhạy để loại trừ túi phình. Sau sửa chữa nội mạch, lựa chọn CT, siêu âm duplex hoặc phương tiện khác tùy loại thiết bị và nguy cơ rò nội mạch.
Trong thực hành, phình động mạch chủ bụng thường được xác định khi đường kính tối đa của động mạch chủ bụng khoảng 3,0 cm trở lên, đo theo quy trình chuẩn trên siêu âm hoặc hình ảnh cắt lớp. Tuy nhiên, kỹ thuật đo từ thành ngoài đến thành ngoài hay cách chọn mặt phẳng có thể làm kết quả khác nhau, nên báo cáo cần nhất quán.
Tiêu chuẩn kích thước không tự động quyết định phẫu thuật. Chỉ định sửa chữa được đánh giá theo hướng dẫn, giới, triệu chứng, đường kính, tốc độ tăng, hình thái túi phình, giải phẫu cổ túi phình, tuổi thọ kỳ vọng và nguy cơ phẫu thuật. Người bệnh không nên dùng một số đo đơn lẻ để tự kết luận cần mổ hay chưa.
Điều trị Phình động mạch chủ bụng
Mục tiêu là ngăn vỡ túi phình, giảm biến cố tim mạch và lựa chọn thời điểm can thiệp có lợi hơn nguy cơ thủ thuật. Túi phình nhỏ, không triệu chứng thường được theo dõi hình ảnh định kỳ, đồng thời ngừng hút thuốc và kiểm soát huyết áp, lipid cùng các bệnh xơ vữa.
Người có triệu chứng quy cho túi phình, túi phình tăng nhanh, hình thái đáng lo hoặc đạt ngưỡng can thiệp theo hướng dẫn cần được hội chẩn ngoại khoa mạch máu. Vỡ túi phình đòi hỏi hồi sức và sửa chữa khẩn cấp. Việc chọn sửa chữa nội mạch hay mổ mở dựa trên giải phẫu, tuổi, bệnh nền, chức năng thận, kinh nghiệm trung tâm và khả năng tuân thủ theo dõi lâu dài.
Không có thuốc nào được chứng minh làm túi phình thoái triển hoặc thay thế sửa chữa khi đã có chỉ định. Bác sĩ có thể dùng thuốc hạ huyết áp để giảm gánh lên thành mạch, statin khi phù hợp với nguy cơ xơ vữa, và thuốc kháng kết tập tiểu cầu khi có chỉ định tim mạch khác. Lựa chọn thuốc phụ thuộc huyết áp, bệnh mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên, chức năng thận và nguy cơ chảy máu.
Kháng sinh chỉ dùng khi có nhiễm trùng được xác định hoặc dự phòng theo quy trình phẫu thuật, không dùng thường quy cho phình thoái hóa. Người bệnh không tự dùng aspirin, tự ngừng thuốc chống đông hoặc thay đổi thuốc huyết áp trước thủ thuật mà chưa trao đổi với bác sĩ.
Sửa chữa nội mạch phình động mạch chủ bụng, thường gọi là EVAR, đưa stent graft qua động mạch đùi để tạo đường dẫn máu mới bên trong túi phình. Phương pháp này thường ít xâm lấn, thời gian nằm viện ban đầu ngắn hơn mổ mở nhưng chỉ phù hợp khi giải phẫu cho phép.
EVAR không loại bỏ hoàn toàn túi phình và cần theo dõi suốt đời để phát hiện rò nội mạch, di lệch, tắc nhánh, tăng kích thước túi hoặc hỏng thiết bị. Một số trường hợp phức tạp cần stent graft có cửa sổ, nhánh hoặc kỹ thuật phối hợp. Lợi ích phải được cân bằng với phơi nhiễm cản quang, bức xạ và khả năng cần can thiệp lại.
Phẫu thuật mở thay đoạn động mạch chủ phình bằng ống ghép nhân tạo qua đường mổ bụng hoặc sau phúc mạc. Phương pháp này có thể phù hợp với người có nguy cơ phẫu thuật chấp nhận được, tuổi thọ kỳ vọng dài, giải phẫu không thích hợp EVAR hoặc không thể bảo đảm theo dõi thiết bị lâu dài.
Nguy cơ gồm chảy máu, biến cố tim phổi, suy thận, thiếu máu ruột hoặc chi, nhiễm trùng và thời gian hồi phục kéo dài. Với túi phình vỡ, mổ mở hoặc EVAR được lựa chọn theo giải phẫu và năng lực cấp cứu của trung tâm. Quyết định cần có trao đổi rõ về lợi ích, biến chứng và khả năng phục hồi chức năng.
Hỗ trợ quan trọng nhất là cai thuốc lá bằng tư vấn hành vi và biện pháp điều trị phù hợp, kiểm soát huyết áp, duy trì dinh dưỡng đủ chất và điều trị bệnh tim phổi trước can thiệp. Chương trình phục hồi sớm sau mổ có thể gồm kiểm soát đau, tập thở, vận động sớm, phòng huyết khối và chăm sóc vết mổ.
Người lớn tuổi hoặc suy yếu nên được đánh giá dinh dưỡng, khả năng vận động, hỗ trợ gia đình và nguy cơ mê sảng. Không có thực phẩm chức năng hay bài thuốc nào thay thế được theo dõi hình ảnh hoặc sửa chữa túi phình khi có chỉ định.
Trước can thiệp, bác sĩ theo dõi đường kính tối đa, tốc độ tăng và triệu chứng bằng siêu âm hoặc CT theo khoảng thời gian phụ thuộc kích thước và đặc điểm túi phình. Huyết áp, hút thuốc, lipid, chức năng thận và nguy cơ tim mạch cũng cần được quản lý.
Sau EVAR, người bệnh phải tuân thủ lịch hình ảnh để phát hiện rò nội mạch, di lệch, tắc nhánh và thay đổi kích thước túi. Sau mổ mở, theo dõi tập trung vào ống ghép, vết mổ, thoát vị thành bụng và bệnh động mạch ở vị trí khác. Đau mới, sốt, chân lạnh, giảm tiểu hoặc mệt lả cần liên hệ bác sĩ ngay.
Phình động mạch chủ bụng là tình trạng cần quản lý lâu dài. Túi phình nhỏ có thể được theo dõi nhiều năm, với khoảng cách siêu âm thay đổi theo kích thước, tốc độ tăng và hướng dẫn của cơ sở. Can thiệp nội mạch thường cho phép hồi phục sớm hơn mổ mở, nhưng yêu cầu giám sát thiết bị lâu dài.
Sau phẫu thuật mở, thời gian trở lại sinh hoạt phụ thuộc tuổi, thể lực, bệnh tim phổi, biến chứng và loại công việc. Không thể cam kết một mốc “khỏi hoàn toàn” vì nguy cơ tim mạch toàn thân và bệnh động mạch chủ ở đoạn khác vẫn cần theo dõi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng nghiêm trọng nhất là vỡ túi phình gây xuất huyết sau phúc mạc hoặc ổ bụng, sốc và tử vong. Các biến chứng khác gồm huyết khối trong túi, thuyên tắc xuống chi, tắc động mạch chủ hoặc chậu, chèn ép cơ quan lân cận và hiếm hơn là rò vào tĩnh mạch chủ hoặc đường tiêu hóa.
Sau EVAR có thể gặp rò nội mạch, di lệch hoặc gãy thiết bị, tắc nhánh, nhiễm trùng ống ghép và túi phình tiếp tục lớn. Sau mổ mở có nguy cơ biến cố tim phổi, suy thận, thiếu máu ruột, nhiễm trùng, thoát vị vết mổ và biến chứng ống ghép muộn.
Tiên lượng tốt hơn khi túi phình được phát hiện trước khi vỡ, yếu tố nguy cơ được kiểm soát và can thiệp thực hiện tại thời điểm phù hợp. Túi phình nhỏ có thể ổn định lâu nhưng cần theo dõi vì tốc độ tăng không giống nhau ở mọi người. Kích thước lớn, tăng nhanh, đau mới, hút thuốc tiếp diễn và một số hình thái làm tăng mức độ lo ngại.
Kết quả sau EVAR hoặc mổ mở phụ thuộc tuổi, bệnh tim phổi, chức năng thận, giải phẫu và kinh nghiệm trung tâm. Vỡ túi phình có tiên lượng rất nặng, vì vậy mục tiêu chính là sàng lọc đúng đối tượng, giám sát đều và sửa chữa có kế hoạch trước biến chứng.
Sau sửa chữa, đoạn túi phình đã điều trị không được gọi là “tái phát” theo nghĩa thông thường, nhưng có thể xuất hiện biến chứng ống ghép, túi phình tiếp tục tăng do rò nội mạch hoặc hình thành phình ở đoạn động mạch khác. Nguy cơ này giải thích vì sao người bệnh cần theo dõi lâu dài.
Giảm nguy cơ bằng cách không hút thuốc, kiểm soát huyết áp, dùng thuốc tim mạch đúng chỉ định và tuân thủ lịch chụp. Việc mất theo dõi sau EVAR có thể bỏ sót biến chứng chưa gây triệu chứng.
Không thể phòng ngừa mọi trường hợp do tuổi và di truyền không thay đổi được. Biện pháp có lợi nhất là không bắt đầu hút thuốc hoặc cai hoàn toàn, kiểm soát huyết áp và quản lý nguy cơ xơ vữa. Người có tiền sử gia đình nên thông báo cho bác sĩ để cân nhắc thời điểm sàng lọc.
Phòng biến chứng dựa vào phát hiện sớm ở nhóm phù hợp, theo dõi đúng lịch và can thiệp trước khi nguy cơ vỡ vượt nguy cơ thủ thuật. Khuyến cáo sàng lọc khác nhau theo giới và tiền sử hút thuốc; không nên tự yêu cầu chụp CT định kỳ vì bức xạ và cản quang không cần thiết.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Phình động mạch chủ bụng
Chế độ ăn nên hỗ trợ kiểm soát huyết áp và nguy cơ tim mạch: ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu và nguồn đạm ít béo; hạn chế muối, thịt chế biến, chất béo bão hòa và đồ uống nhiều đường. Người suy thận, suy tim hoặc dùng thuốc ảnh hưởng kali cần kế hoạch riêng.
Không có món ăn làm co nhỏ túi phình. Trước chụp cản quang hay phẫu thuật, hướng dẫn nhịn ăn và dùng thuốc phải theo cơ sở điều trị. Sau mổ, tăng dần khẩu phần, đủ đạm và chất xơ giúp phục hồi, nhưng cần báo bác sĩ nếu chướng bụng, nôn hoặc không trung tiện.
Người có túi phình ổn định thường vẫn có thể đi bộ và vận động mức nhẹ đến vừa sau khi bác sĩ đánh giá. Hoạt động đều giúp kiểm soát huyết áp và thể lực trước can thiệp. Nên tránh gắng sức đột ngột, nín thở rặn nâng vật rất nặng hoặc bài tập làm huyết áp tăng vọt, nhất là khi túi phình lớn hay có triệu chứng.
Sau EVAR hoặc mổ mở, tăng vận động theo kế hoạch phục hồi, chú ý giới hạn nâng vật và chăm sóc vị trí chọc mạch hay vết mổ. Công việc lái xe, lao động nặng và quan hệ tình dục được trở lại tùy tiến triển cụ thể, không theo một mốc chung cho mọi người.
Người bệnh có thể đo huyết áp đúng kỹ thuật, ghi lại triệu chứng, việc hút thuốc, khả năng vận động và ngày hẹn siêu âm hoặc CT. Không cần sờ hay ấn bụng để kiểm tra túi phình vì thao tác này không cho biết kích thước và có thể gây lo lắng.
Hãy ghi nhận thời điểm, vị trí và mức độ của đau mới, tình trạng chóng mặt, ngất, sốt, thay đổi màu hoặc nhiệt độ bàn chân. Theo dõi tại nhà không thay thế hình ảnh. Khi đau đột ngột dữ dội hoặc có dấu sốc, không chờ đo huyết áp nhiều lần mà phải gọi cấp cứu.
- Không tiếp tục hút thuốc hoặc cho rằng giảm số điếu đã loại bỏ nguy cơ.
- Không tự bỏ lịch siêu âm, CT hoặc tái khám vì túi phình thường không gây triệu chứng.
- Không tự dùng hoặc ngừng thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu và thuốc huyết áp trước thủ thuật.
- Không nâng vật rất nặng, nín thở rặn gắng sức khi chưa được bác sĩ cho phép.
- Không xoa bóp mạnh vùng bụng, đắp thuốc hoặc chờ mẹo dân gian khi đau mới xuất hiện.
- Không tự lái xe nếu đau dữ dội, choáng, ngất hoặc nghi túi phình vỡ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Phình động mạch chủ bụng thoái hóa gần như không phải bệnh điển hình ở trẻ em. Khi động mạch chủ bụng giãn ở trẻ, bác sĩ cần tìm nguyên nhân khác như bệnh mô liên kết, viêm mạch, nhiễm trùng, chấn thương hoặc bất thường bẩm sinh. Ngưỡng kích thước của người lớn không được áp dụng máy móc vì đường kính mạch thay đổi theo cơ thể trẻ.
Việc theo dõi nên do nhóm tim mạch nhi, di truyền và ngoại khoa mạch máu phối hợp, đồng thời cá thể hóa hoạt động thể lực và kế hoạch can thiệp theo tốc độ phát triển.
Người cao tuổi là nhóm mắc bệnh chủ yếu nhưng cũng dễ có bệnh mạch vành, suy thận, bệnh phổi, suy yếu và đa thuốc. Triệu chứng vỡ có thể không điển hình, biểu hiện bằng ngã, lú lẫn, mệt lả hoặc tụt huyết áp không rõ nguyên nhân. Đánh giá trước can thiệp cần xem xét khả năng độc lập, dinh dưỡng, nhận thức và mục tiêu chăm sóc.
Tuổi đơn thuần không quyết định điều trị. Lợi ích sửa chữa phụ thuộc nguy cơ vỡ, tuổi thọ kỳ vọng, chất lượng sống và nguy cơ của EVAR hoặc mổ mở.
Phình động mạch chủ bụng thoái hóa rất hiếm trong tuổi sinh sản. Nếu phụ nữ mang thai có bệnh động mạch chủ do di truyền, viêm mạch hoặc túi phình đã biết, thai kỳ làm thay đổi huyết động và cần được quản lý tại trung tâm có tim mạch, sản khoa nguy cơ cao, gây mê và ngoại khoa mạch máu.
Siêu âm và MRI không cản quang thường được ưu tiên khi phù hợp; CT vẫn có thể cần trong cấp cứu vì bảo vệ tính mạng mẹ là ưu tiên. Không tự ngừng thuốc huyết áp hoặc thuốc miễn dịch khi phát hiện mang thai.
Việc cho con bú thường không bị quyết định bởi bản thân túi phình mà bởi tình trạng sau mổ, thuốc giảm đau, thuốc tim mạch, cản quang và sức khỏe của mẹ. Nhiều thuốc có thể dùng khi cho bú nhưng cần xem xét từng hoạt chất và liều.
Người mẹ không nên tự ngừng cho bú hoặc tự ngừng thuốc. Bác sĩ sản khoa, tim mạch và dược sĩ lâm sàng có thể cân bằng lợi ích của sữa mẹ với nguy cơ thuốc, đồng thời bố trí hỗ trợ chăm trẻ trong giai đoạn hồi phục.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố điển hình của phình thoái hóa nhưng làm tăng lo ngại về nhiễm trùng thành mạch hoặc nhiễm trùng ống ghép. Sốt, đau lưng, sụt cân, cấy máu dương tính hoặc hình ảnh túi phình dạng túi cần được đánh giá sớm.
Người dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể biểu hiện nhiễm trùng kín đáo và lành vết thương chậm. Kế hoạch phẫu thuật, kháng sinh và điều chỉnh thuốc phải được phối hợp với chuyên khoa đang quản lý bệnh nền.
Bệnh mạch vành, suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn, suy thận, bệnh động mạch ngoại biên và đái tháo đường ảnh hưởng rõ đến nguy cơ can thiệp và hồi phục. Kiểm soát tối ưu bệnh nền trước sửa chữa có kế hoạch giúp giảm biến cố nhưng không nên trì hoãn cấp cứu khi nghi vỡ.
Người dùng thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu cần kế hoạch riêng quanh thủ thuật. Bệnh mô liên kết, viêm mạch hoặc phình ở nhiều vị trí có thể làm thay đổi ngưỡng và kỹ thuật điều trị.
Sau EVAR, theo dõi vị trí chọc mạch, mạch chân, chức năng thận và lịch chụp kiểm tra. Sau mổ mở, chăm sóc thêm vết mổ bụng, hô hấp, nhu động ruột và giới hạn nâng vật. Đau giảm dần là thường gặp, nhưng đau tăng, sốt, vết mổ đỏ chảy dịch, chân lạnh hoặc tiểu ít cần báo ngay.
Vận động sớm, tập thở, dinh dưỡng đủ và dùng thuốc đúng kế hoạch hỗ trợ hồi phục. Người bệnh vẫn cần quản lý xơ vữa và theo dõi động mạch chủ ở các đoạn khác.
Câu hỏi thường gặp về Phình động mạch chủ bụng
Có thể nguy hiểm, chủ yếu vì túi phình có thể vỡ và gây chảy máu trong rất nhanh. Tuy nhiên, nhiều túi phình nhỏ được phát hiện sớm có thể theo dõi an toàn trong thời gian dài. Nguy cơ không giống nhau ở mọi người mà phụ thuộc đường kính, tốc độ tăng, triệu chứng, hình dạng, giới, hút thuốc và toàn trạng. Việc tái khám đúng lịch giúp bác sĩ nhận biết khi lợi ích của sửa chữa vượt nguy cơ thủ thuật. Đau bụng hoặc lưng đột ngột, choáng, ngất hay vã mồ hôi ở người có túi phình là tình huống cấp cứu, không chờ đến lịch khám thường lệ.
Túi phình thoái hóa thường không tự nhỏ lại và chưa có thuốc làm thành mạch trở về hoàn toàn bình thường. Thuốc được sử dụng để kiểm soát huyết áp, giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ và điều trị bệnh đồng mắc. Khi túi phình còn nhỏ, chiến lược chính có thể là theo dõi hình ảnh và thay đổi lối sống. Khi có triệu chứng, tăng nhanh hoặc đạt ngưỡng can thiệp, sửa chữa nội mạch hay phẫu thuật mở có thể được cân nhắc. Sau sửa chữa vẫn cần theo dõi vì có thể xuất hiện biến chứng thiết bị hoặc bệnh ở đoạn động mạch khác.
Khuyến cáo sàng lọc khác nhau giữa các quốc gia. USPSTF là khuyến cáo của Hoa Kỳ và ghi nhận bằng chứng lợi ích rõ nhất ở nam giới lớn tuổi đã từng hút thuốc; tiền sử người thân bậc một mắc phình động mạch chủ cũng làm tăng nguy cơ.
Ở phụ nữ hoặc người chưa từng hút thuốc, quyết định thường cần cá thể hóa vì lợi ích và tác hại không giống nhau. Tại Việt Nam, người đọc nên trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở khám chữa bệnh về nguy cơ cá nhân và khả năng triển khai; không tự chụp CT để sàng lọc. Siêu âm thường là phương tiện đầu tiên vì không dùng bức xạ.
Nhiều người có túi phình ổn định vẫn có thể đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc tập sức bền mức vừa sau khi được đánh giá. Vận động đều giúp kiểm soát huyết áp, sức khỏe tim mạch và thể lực trước điều trị. Cần tránh gắng sức bộc phát, nâng vật rất nặng hoặc nín thở rặn vì có thể làm huyết áp tăng mạnh. Mức vận động phù hợp phụ thuộc kích thước túi phình, triệu chứng, huyết áp và bệnh tim phổi. Nếu đau bụng, đau lưng, choáng hoặc khó thở xuất hiện khi tập, phải dừng hoạt động và được đánh giá y tế.
Có. Stent graft tạo một đường dẫn máu bên trong túi phình nhưng không lấy túi phình ra khỏi cơ thể. Theo thời gian có thể xuất hiện rò nội mạch, di lệch, tắc nhánh, thay đổi cấu trúc thiết bị hoặc túi phình tiếp tục lớn mà chưa gây triệu chứng. Lịch CT, siêu âm duplex hoặc phương tiện khác được cá thể hóa theo loại thiết bị, hình ảnh ban đầu và chức năng thận. Người bệnh không nên bỏ theo dõi chỉ vì cảm thấy khỏe. Đau mới, sốt, chân lạnh, giảm khả năng đi lại hoặc tiểu ít cần liên hệ cơ sở điều trị sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

