Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi là giai đoạn nặng của bệnh động mạch chi dưới, gây đau khi nghỉ, loét khó lành hoặc hoại tử do thiếu máu kéo dài.
Tình trạng này cần được đánh giá mạch máu sớm để xác định mức thiếu máu, nhiễm trùng và khả năng tái thông. Vết loét lan nhanh, sốt, đau tăng, bàn chân lạnh hoặc đổi màu cần khám khẩn hoặc gọi 115 tùy mức độ.
Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi là bệnh gì?
Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi là một hội chứng lâm sàng, không chỉ là một con số hẹp mạch. Người bệnh có bệnh động mạch ngoại biên và xuất hiện đau thiếu máu khi nghỉ, loét không lành hoặc hoại tử ở chân, thường kéo dài trên hai tuần. Thuật ngữ CLTI được ưu tiên hơn “thiếu máu chi nguy kịch” vì mức độ nguy hiểm là một phổ liên tục và phụ thuộc cả vết thương, nhiễm trùng lẫn tưới máu.

CLTI khác đau cách hồi, vốn chỉ xuất hiện khi vận động và giảm khi nghỉ. Nó cũng khác loét do tĩnh mạch hoặc tì đè, dù nhiều cơ chế có thể cùng tồn tại. Chẩn đoán đúng đòi hỏi chứng minh tưới máu kém và đánh giá khả năng cứu một bàn chân có chức năng.
| Tên bệnh | Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic limb-threatening ischemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu chi mạn; thiếu máu chi mạn tính nặng; CLTI; trước đây thường gọi là thiếu máu chi nguy kịch |
| Mã ICD-10 | CLTI thường được mã theo nguyên nhân, phổ biến là nhóm I70.2 khi do xơ vữa động mạch chi. Mã chi tiết phụ thuộc vị trí, đau khi nghỉ, loét hoặc hoại tử và bộ ICD-10 áp dụng; không dùng một mã duy nhất cho mọi trường hợp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch – Bệnh động mạch – Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch chi dưới, da, mô mềm, cơ, thần kinh và xương bàn chân; bệnh đồng thời liên quan nguy cơ tim, não và thận. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng mạn tính, không lây, thường là giai đoạn nặng của bệnh động mạch chi dưới và có nguy cơ mất chi. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn PAD có đau cách hồi nhưng tạo gánh nặng lớn do loét, nhiễm trùng, nhập viện và cắt cụt; số liệu Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không. Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi không truyền sang người khác. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Hẹp và tắc mạch kéo dài làm áp lực tưới máu ở bàn chân giảm đến mức không đáp ứng nhu cầu cơ bản của da, thần kinh và xương. Vi tuần hoàn mất khả năng tăng dòng máu khi có vết thương; oxy, dưỡng chất và tế bào miễn dịch không đến đủ, khiến mô chậm lành và dễ nhiễm trùng.
Đái tháo đường làm tổn thương nội mạc, vôi hóa mạch, giảm cảm giác và biến dạng bàn chân, tạo thêm điểm tì. Nhiễm trùng làm phù mô và tăng nhu cầu chuyển hóa, tiếp tục giảm tưới máu hiệu quả. Vòng xoắn thiếu máu–vết thương–nhiễm trùng có thể dẫn đến hoại tử nếu không tái thông và kiểm soát nguồn tổn thương.
Hệ thống WIfI của Society for Vascular Surgery chấm ba thành phần: mức độ vết thương, mức thiếu máu và mức nhiễm trùng bàn chân. Tổ hợp các điểm giúp ước tính nguy cơ cắt cụt trong một năm và lợi ích tiềm năng của tái thông.
Phân loại Fontaine và Rutherford mô tả đau khi nghỉ, loét hoặc hoại tử nhưng ít phản ánh đầy đủ nhiễm trùng và độ sâu vết thương. Đánh giá giải phẫu có thể dùng GLASS để hỗ trợ lựa chọn chiến lược tái thông. Các hệ thống này dành cho lập kế hoạch chuyên môn, không phải công cụ tự chấm điểm tại nhà.
CLTI là nhóm nhỏ trong toàn bộ PAD nhưng chiếm tỷ lệ lớn các ca nhập viện, tái thông và cắt cụt. Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi, nam giới, người đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc tiếp tục hút thuốc. Phụ nữ và người rất cao tuổi có thể được chẩn đoán muộn do biểu hiện không điển hình hoặc hạn chế tiếp cận chăm sóc.
Tại Việt Nam, gánh nặng loét bàn chân do đái tháo đường và xơ vữa có ý nghĩa thực tế, nhưng chưa có bộ số liệu quốc gia chuẩn hóa đủ để nêu tỷ lệ CLTI chính xác. Mỗi cơ sở còn có khác biệt về khả năng cứu chi và chăm sóc đa chuyên khoa.
CLTI hình thành qua quá trình hẹp tắc động mạch kéo dài, tuần hoàn bàng hệ không còn bù được nhu cầu mô. Một vết thương nhỏ hoặc nhiễm trùng làm nhu cầu oxy tăng vượt khả năng cung cấp, khiến vùng tổn thương lan rộng. Đây không phải bệnh lây; “đường gây bệnh” là chuỗi xơ vữa, thiếu máu, chấn thương mô và chậm lành.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Nguyên nhân thường là xơ vữa động mạch chi dưới tiến triển, với tổn thương động mạch chậu, đùi–khoeo hoặc dưới gối. Đái tháo đường và bệnh thận thường đi kèm tổn thương lan tỏa, vôi hóa và bệnh mạch nhỏ ở bàn chân.
Nguyên nhân ít gặp gồm bệnh Buerger, viêm mạch, tắc mạch mạn, tổn thương do xạ trị, chấn thương hoặc bất thường giải phẫu. Vết thương do giày, tì đè, bỏng, cắt móng hoặc nhiễm trùng có thể là yếu tố khởi phát làm tình trạng tưới máu không đủ bộc lộ.
Có thể thay đổi: hút thuốc, đường huyết và huyết áp kiểm soát kém, rối loạn lipid, chăm sóc bàn chân không phù hợp, giày gây tì đè và bỏ tái khám sau tái thông.
Không hoặc khó thay đổi: tuổi cao, thời gian mắc đái tháo đường lâu, bệnh thận mạn, tiền sử cắt cụt hoặc loét, giải phẫu mạch phức tạp và suy giảm chức năng. Nhiễm trùng làm tăng nguy cơ mất chi ở mọi mức tưới máu.
Người có PAD kèm đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc hút thuốc là nhóm nguy cơ nổi bật. Người đã từng loét, cắt ngón, tái thông chi, biến dạng bàn chân hoặc giảm cảm giác cần kiểm tra chân định kỳ.
Người ít vận động hoặc nằm lâu có thể không trải qua giai đoạn đau cách hồi trước khi xuất hiện loét. Bất kỳ ai có vết thương bàn chân kéo dài, đau khi nghỉ hoặc ngón đổi màu đều cần đánh giá tưới máu, kể cả khi vẫn bắt được một số mạch.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Triệu chứng phát triển trong nhiều tuần hoặc tháng. Đau thiếu máu khi nghỉ thường tập trung ở đầu bàn chân hoặc ngón, tăng về đêm và khi nâng chân, giảm phần nào khi ngồi dậy hoặc thõng chân. Da có thể đỏ tím khi phụ thuộc nhưng nhợt khi nâng.
Loét thường ở đầu ngón, kẽ ngón, gót hoặc điểm tì và có bờ “đục lỗ”, ít mô hạt. Người có bệnh thần kinh đái tháo đường có thể không đau dù tổn thương sâu. Nhiễm trùng làm sưng, mủ, mùi, sốt hoặc đường huyết tăng và cần xử trí nhanh.
- Đau khi nghỉ: đau bỏng rát ở bàn chân hoặc ngón, thường nặng hơn ban đêm và khi nâng chân.
- Loét không lành: vết thương tồn tại nhiều tuần, đáy nhợt hoặc hoại tử, ít chảy máu khi chăm sóc.
- Hoại tử đầu ngón: vùng da đen khô hoặc mô chết ướt, có thể lan khi nhiễm trùng.
- Da lạnh và đổi màu: bàn chân lạnh, nhợt khi nâng, đỏ tím khi thõng.
- Mạch yếu: mạch mu chân và chày sau giảm, nhưng vôi hóa có thể làm khám khó diễn giải.
- Giảm chức năng: khó ngủ, hạn chế đi lại và giảm khả năng chịu lực vì đau hoặc vết thương.
- Đau không rõ ở người bệnh thần kinh, thay vào đó là vết chai đổi màu hoặc rỉ dịch.
- Hoại tử gót ở người nằm lâu có thể kết hợp thiếu máu và tì đè.
- Phù bàn chân có thể xuất hiện khi nhiễm trùng, suy tim hoặc để chân thõng lâu; phù không loại trừ thiếu máu.
- Viêm xương gây đau sâu, lỗ rò hoặc vết loét chạm xương và cần đánh giá riêng.
Nên đặt lịch khám khẩn: đau bàn chân khi nghỉ, vết loét không cải thiện sau vài ngày chăm sóc cơ bản, ngón sẫm màu hoặc vết chai có chảy máu dưới da.
Cần khám trong ngày: vết thương có mủ, mùi, đỏ lan, sốt, đường huyết tăng khó kiểm soát hoặc đau tăng nhanh.
Cần tái khám sớm: sau tái thông mà vết thương không thu nhỏ, đau tái phát, vết mổ bất thường hoặc giày giảm tải gây điểm tì mới.
- Hoại tử ướt, mùi hôi, sưng đỏ lan nhanh, sốt, rét run, lơ mơ hoặc tụt huyết áp.
- Đau đột ngột tăng mạnh, chi trở nên lạnh tái, tê hoặc yếu, gợi ý tắc mạch cấp chồng lên bệnh mạn.
- Chảy máu nhiều từ vết loét hoặc vết mổ, không cầm bằng ép nhẹ trực tiếp.
- Đường huyết rất cao kèm nôn, thở nhanh hoặc rối loạn ý thức ở người đái tháo đường.
Chẩn đoán Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Chẩn đoán cần ba lớp thông tin: biểu hiện lâm sàng đe dọa chi, bằng chứng khách quan của tưới máu kém và đánh giá giải phẫu để lập kế hoạch tái thông. Bác sĩ xác định thời gian đau hoặc loét, nguyên nhân vết thương, nhiễm trùng và khả năng đi lại trước bệnh.
ABI, áp lực ngón, sóng Doppler và các chỉ số vi tuần hoàn được chọn theo tình trạng mạch. Chụp mạch phải bao quát đường vào, tổn thương và mạch bàn chân. Song song là đánh giá tim phổi, thận, dinh dưỡng và mục tiêu của người bệnh.
Khám gồm vị trí, kích thước, độ sâu, mô hoại tử, dịch tiết và dấu nhiễm trùng của từng vết thương; đánh giá biến dạng, điểm tì và cảm giác bảo vệ bàn chân. Mạch, nhiệt độ, màu da và tín hiệu Doppler được so sánh hai bên.
Bác sĩ tìm viêm mô tế bào, áp xe, viêm xương và dấu nhiễm trùng toàn thân. Khả năng đứng, đi, tự chăm sóc và tình trạng dinh dưỡng ảnh hưởng lựa chọn cứu chi. Khám tim phổi và mạch ở vị trí khác giúp ước tính nguy cơ phẫu thuật.
ABI: hữu ích nhưng có thể cao giả khi mạch vôi hóa. Áp lực ngón và TBI: thường phản ánh tưới máu bàn chân tốt hơn ở đái tháo đường hoặc suy thận. Áp lực oxy qua da hoặc áp lực tưới máu da: hỗ trợ ước tính khả năng lành vết thương.
Công thức máu, CRP, đường huyết, HbA1c, chức năng thận, điện giải và albumin hỗ trợ đánh giá nhiễm trùng, bệnh nền và dinh dưỡng. Cấy mô sâu được cân nhắc khi nhiễm trùng; ngoáy bề mặt dễ phản ánh vi khuẩn cư trú hơn tác nhân thật.
Siêu âm Doppler lập bản đồ tổn thương và đánh giá dòng chảy. CT mạch nhanh và mô tả vôi hóa, nhưng cản quang cần cân nhắc ở suy thận. Cộng hưởng từ mạch là lựa chọn ở một số người nhưng có thể khó với kim loại hoặc vôi hóa nặng.
Chụp mạch qua catheter cho hình ảnh chi tiết đến bàn chân và có thể can thiệp ngay. X-quang, MRI hoặc các phương tiện khác được dùng để tìm khí mô mềm, áp xe hay viêm xương, không thay thế đánh giá động mạch.
CLTI được xác định khi người có PAD có đau thiếu máu khi nghỉ, hoại tử hoặc loét chi dưới kéo dài trên hai tuần, đồng thời có bằng chứng khách quan của giảm tưới máu. Không có một ngưỡng huyết áp duy nhất áp dụng cho mọi người; áp lực ngón, ABI, TcPO2 và sóng Doppler phải được diễn giải cùng vết thương và nhiễm trùng.
WIfI được dùng để phân tầng mức đe dọa chi, không phải để khẳng định nguyên nhân của mọi vết loét. Loét tĩnh mạch, thần kinh, tì đè, viêm mạch và ung thư da cần được cân nhắc.
Điều trị Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Mục tiêu là cứu một chi có chức năng, giảm đau, làm lành vết thương, kiểm soát nhiễm trùng và giảm nguy cơ tim mạch. Người nghi CLTI cần được chuyển sớm đến đội ngũ mạch máu; không nên kết luận “không thể tái thông” trước khi có hình ảnh đủ chất lượng và đánh giá chuyên gia.
Kế hoạch dựa trên nguy cơ người bệnh, mức đe dọa chi và giải phẫu. Tái thông thường là nền tảng, kết hợp cắt lọc đúng thời điểm, kháng sinh khi nhiễm trùng, giảm tải, dinh dưỡng, kiểm soát đường huyết và thuốc dự phòng xơ vữa.
Thuốc kháng kết tập tiểu cầu và statin thường là nền tảng ở CLTI do xơ vữa. Điều trị huyết áp, đái tháo đường và cai thuốc lá giúp giảm biến cố tim mạch và hỗ trợ lành vết thương. Kháng sinh chỉ dùng khi có nhiễm trùng lâm sàng và được điều chỉnh theo mức độ, mô cấy và chức năng thận.
Thuốc giảm đau có thể cần phối hợp, nhưng opioid hoặc thuốc chống viêm phải cân nhắc suy thận, chảy máu và té ngã. Không có thuốc uống nào thay thế tái thông khi tưới máu không đủ để mô lành.
Nong bóng, đặt stent, khoan hoặc xử lý vôi hóa và các kỹ thuật nội mạch khác nhằm tạo dòng máu liên tục đến vùng bàn chân cần lành. Can thiệp thường ít xâm lấn và phù hợp người nguy cơ mổ cao, nhưng tổn thương dài, vôi hóa nặng hoặc mạch nhỏ có thể làm độ bền hạn chế.
Lựa chọn đường tái thông cần gắn với vị trí vết thương và mạng mạch bàn chân. Tái can thiệp có thể cần nếu tái hẹp. Nguy cơ gồm chảy máu, tắc xa, suy thận do cản quang và mất đường tiếp cận cho phương án sau.
Bắc cầu mạch, ưu tiên tĩnh mạch tự thân khi phù hợp, có thể mang lại dòng máu bền cho người có giải phẫu phức tạp và khả năng chịu mổ. Phẫu thuật cần đoạn mạch nhận còn sử dụng được và đánh giá tim phổi kỹ.
Cắt lọc, dẫn lưu áp xe, cắt ngón hoặc cắt cụt nhỏ có thể phối hợp để loại bỏ mô nhiễm trùng. Cắt cụt lớn được cân nhắc khi mô không thể cứu, nhiễm trùng đe dọa tính mạng, đau không kiểm soát hoặc chức năng dự kiến sau tái thông rất thấp; phục hồi chức năng phải được bàn từ sớm.
Chăm sóc vết thương gồm làm sạch, lựa chọn băng phù hợp, giảm tải điểm tì và cắt lọc theo tưới máu. Giày hoặc dụng cụ giảm tải phải được kiểm tra để không tạo vết mới. Tư vấn dinh dưỡng chú ý protein, năng lượng và vi chất khi thiếu hụt.
Kiểm soát phù, giảm đau, vật lý trị liệu và hỗ trợ tâm lý giúp duy trì chức năng. Oxy cao áp không thay thế tái thông khi thiếu máu nặng chưa được sửa; các sản phẩm bôi quảng cáo “liền loét” không nên dùng nếu chưa đánh giá mạch và nhiễm trùng.
Kích thước, độ sâu, mô hạt, dịch tiết và nhiễm trùng của vết thương được ghi nhận định kỳ bằng cùng phương pháp. Tưới máu được đánh giá lại khi vết không tiến triển, đau tái phát hoặc sau tái thông. Đường huyết, chức năng thận, dinh dưỡng và tác dụng thuốc cũng cần theo dõi.
Sau lành, bàn chân vẫn có nguy cơ loét lại. Lịch khám chân, chỉnh giày, theo dõi cầu nối hoặc stent và rà soát hút thuốc là các phần của chăm sóc lâu dài.
Cứu chi là quá trình kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng. Tái thông có thể cải thiện dòng máu sớm, nhưng vết thương cần thời gian tạo mô hạt và biểu mô; viêm xương, suy thận, dinh dưỡng kém và đường huyết cao làm chậm lành.
Một số người cần nhiều lần can thiệp, cắt lọc hoặc thay đổi dụng cụ giảm tải. Không thể cam kết ngày lành vết thương; thiếu tiến triển trong vài tuần là lý do đánh giá lại tưới máu, nhiễm trùng và kế hoạch chăm sóc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại chi gồm nhiễm trùng sâu, viêm xương, áp xe, hoại tử lan, đau mạn, cắt cụt nhỏ hoặc lớn và mất khả năng đi lại. Nhiễm trùng có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết.
Người bệnh còn có nguy cơ cao nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy thận và tử vong do xơ vữa toàn thân. Can thiệp có thể gây chảy máu, tổn thương thận, tắc lại hoặc biến chứng vết mổ. Sau cắt cụt, co rút khớp, đau chi ma và trầm cảm cần được phòng và điều trị.
Tiên lượng phụ thuộc mức WIfI, khả năng tái thông, nhiễm trùng, chức năng thận, dinh dưỡng, khả năng đi lại và bệnh tim phổi. Đến sớm khi vết thương còn nhỏ và chưa nhiễm trùng sâu làm cơ hội bảo tồn chi cao hơn.
Một số người lành vết thương và trở lại sinh hoạt, trong khi người khác cần tái can thiệp hoặc cắt cụt. Giữ được chi nhưng không có chức năng không phải luôn là kết quả tốt; mục tiêu cần được thảo luận dựa trên chất lượng sống của từng người.
Loét và thiếu máu có thể tái phát do tái hẹp, tổn thương mạch tiến triển, giày không phù hợp, biến dạng bàn chân hoặc kiểm soát đường huyết kém. Người đã từng loét có nguy cơ cao tạo vết mới ngay cả khi vết cũ đã lành.
Giảm nguy cơ bằng theo dõi mạch, khám chân định kỳ, chăm sóc da, giảm tải, cai thuốc lá và dùng thuốc đúng. Vết chai có xuất huyết, đỏ kéo dài hoặc đau mới phải được xử lý sớm.
Phòng CLTI bắt đầu từ phát hiện và điều trị PAD trước khi có tổn thương mô: bỏ thuốc lá, kiểm soát lipid, huyết áp, đường huyết và duy trì vận động phù hợp. Người đái tháo đường cần khám bàn chân, điều trị chai và có giày vừa.
Sau cứu chi, phòng tái phát gồm kiểm tra chân hằng ngày, theo dõi tái hẹp và xử lý sớm vết thương. Vaccine không phòng thiếu máu chi, nhưng tiêm chủng phù hợp giúp giảm nhiễm trùng toàn thân có thể làm bệnh nền mất ổn định.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Chế độ ăn cần đủ năng lượng và protein để lành vết thương nhưng vẫn kiểm soát đường huyết, huyết áp và lipid. Ưu tiên thực phẩm ít chế biến, rau, đậu, cá, trứng hoặc nguồn đạm phù hợp, đồng thời giảm muối, đường thêm và chất béo bão hòa.
Suy thận có thể cần giới hạn kali, phospho, đạm hoặc dịch theo giai đoạn; không tự tăng đạm hoặc uống sản phẩm bổ sung. Thảo dược có thể tương tác thuốc chống huyết khối và không thay thế kháng sinh hay tái thông.
Khi đang có vết loét, vận động phải bảo vệ vùng chịu lực bằng dụng cụ giảm tải và kế hoạch của đội chăm sóc. Đi bộ như chương trình cho đau cách hồi không được áp dụng máy móc nếu bàn chân đang thiếu máu nặng hoặc nhiễm trùng.
Sau tái thông và khi vết ổn định, vật lý trị liệu giúp duy trì sức cơ, thăng bằng và khả năng chuyển tư thế. Không hút thuốc, ngủ đủ và tránh ngồi thõng chân kéo dài nếu gây phù.
Kiểm tra toàn bộ bàn chân mỗi ngày, gồm kẽ ngón và gót; ghi ảnh cùng khoảng cách và ánh sáng để theo dõi kích thước nếu đội điều trị đồng ý. Quan sát dịch, mùi, đỏ, sưng, màu ngón và mức đau. Đo đường huyết theo kế hoạch.
Không tự thăm dò độ sâu, cắt mô đen hoặc thay băng bằng chất sát khuẩn mạnh. Vết thương lớn hơn, mủ, sốt, đỏ lan, đau tăng hoặc chân lạnh đi cần liên hệ cơ sở điều trị ngay.
- Không đi chân trần, dùng giày chật hoặc tiếp tục tì lên vị trí loét nếu chưa có phương án giảm tải.
- Không ngâm chân, đắp lá, rắc thuốc bột hoặc dùng hóa chất mạnh lên vết thương.
- Không tự cắt chai, cắt mô hoại tử hay chọc vỡ bóng nước.
- Không trì hoãn khám vì vết loét “không đau”, đặc biệt ở người đái tháo đường.
- Không dùng kháng sinh còn thừa hoặc ngừng kháng sinh sớm khi chưa được hướng dẫn.
- Không kết luận cần cắt cụt trước khi được đội mạch máu đánh giá khả năng tái thông, trừ cấp cứu đe dọa tính mạng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
CLTI do xơ vữa gần như không gặp ở trẻ em. Loét hoặc hoại tử chi ở trẻ cần tìm bệnh tim bẩm sinh, viêm mạch, huyết khối, dị tật mạch, chấn thương hoặc bệnh huyết học. Trẻ phải được chuyển đến trung tâm chuyên khoa; hệ thống phân tầng và chiến lược của người lớn không áp dụng trực tiếp.
Người cao tuổi thường có suy giảm chức năng, sa sút nhận thức, suy dinh dưỡng và đa bệnh lý. Mục tiêu cứu chi cần cân nhắc khả năng đi lại trước bệnh, nguy cơ gây mê, thời gian lành và mong muốn cá nhân. Đau có thể bị bỏ sót; người chăm sóc nên theo dõi giấc ngủ, hành vi và giảm ăn.
CLTI xơ vữa hiếm trong thai kỳ. Nếu xuất hiện loét hoặc thiếu máu mạn, cần nghĩ thêm bệnh tự miễn, huyết khối, đái tháo đường lâu năm hoặc dị tật mạch. Chẩn đoán hình ảnh và thuốc phải được phối hợp sản khoa–mạch máu; không trì hoãn điều trị nhiễm trùng hoặc chi đe dọa.
Chăm sóc vết thương và tái thông vẫn được thực hiện khi cần. Khả năng dùng kháng sinh, giảm đau, chống huyết khối và thuốc cản quang khi cho con bú phụ thuộc từng hoạt chất. Đội điều trị sẽ cân nhắc lợi ích–nguy cơ; không tự ngừng cho bú hoặc tự bỏ thuốc.
Nhiễm trùng bàn chân có thể lan nhanh và ít biểu hiện sốt ở người suy giảm miễn dịch. Thuốc ức chế miễn dịch, ung thư hoặc ghép tạng cũng làm chậm lành và tăng tương tác thuốc. Ngưỡng nhập viện, cấy mô sâu và phối hợp chuyên khoa thường thấp hơn khi có loét thiếu máu.
Đái tháo đường gây bệnh thần kinh, biến dạng chân và nhiễm trùng; suy thận gây vôi hóa mạch và tăng nguy cơ thủ thuật; suy tim và bệnh mạch vành ảnh hưởng khả năng mổ. Sa sút trí tuệ hoặc yếu liệt làm giảm khả năng tuân thủ giảm tải.
Kế hoạch phải tích hợp kiểm soát bệnh nền, dinh dưỡng, thuốc, mục tiêu chức năng và hỗ trợ người chăm sóc thay vì điều trị vết loét riêng lẻ.
Sau tái thông, cần theo dõi mạch, nhiệt độ, đau, phù, vết mổ và tiến triển vết loét. Sau cắt lọc hoặc cắt ngón, giảm tải và giữ băng theo chỉ dẫn giúp bảo vệ mô mới.
Sau cắt cụt lớn, phòng co rút, chăm sóc mỏm cụt, kiểm soát đau chi ma và tập chuyển tư thế bắt đầu sớm. Chân còn lại phải được bảo vệ tích cực vì nguy cơ loét cũng cao.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu chi mạn tính đe dọa chi
Có. Khi đã có đau khi nghỉ, loét hoặc hoại tử do thiếu máu, nguy cơ nhiễm trùng, cắt cụt và biến cố tim mạch cao hơn nhiều so với đau cách hồi đơn thuần. Tuy vậy, nguy cơ không giống nhau ở mọi người; kích thước vết thương, mức tưới máu, nhiễm trùng, suy thận và khả năng tái thông đều quan trọng. Đến khám sớm khi vết còn nhỏ, chưa nhiễm trùng sâu và mô còn sống tạo cơ hội cứu chi tốt hơn. Không nên chờ vết tự khô hoặc đen hoàn toàn mới đi viện.
Vết loét có thể lành khi dòng máu được cải thiện đủ, nhiễm trùng được kiểm soát, điểm tì được giảm và người bệnh có dinh dưỡng, đường huyết phù hợp. Tái thông mạch thường là bước quyết định nhưng không bảo đảm vết lành ngay; nhiều người cần cắt lọc, thay băng chuyên biệt và theo dõi trong nhiều tháng. Nếu xương đã nhiễm trùng hoặc mô hoại tử rộng, có thể cần cắt ngón hoặc phẫu thuật khác. Mục tiêu và khả năng lành phải được đánh giá theo từng bàn chân.
Vết loét thiếu máu thường đau, nằm ở đầu ngón, bờ ngoài bàn chân hoặc gót, có đáy khô, ít mô hạt và bờ tương đối rõ. Bàn chân có thể lạnh, da nhợt hoặc tím khi nâng lên, mạch chân yếu và đau tăng khi nằm.
Những dấu hiệu này không đủ để tự chẩn đoán vì loét do đái tháo đường, tì đè, tĩnh mạch và nhiễm trùng có thể chồng lấp. Vết loét mới, không lành, đổi màu, có mùi, đỏ lan hoặc kèm đau khi nghỉ cần được đánh giá mạch máu và nhiễm trùng sớm.
Vận động phải phụ thuộc tình trạng vết thương và tưới máu. Chương trình đi bộ hữu ích cho PAD có đau cách hồi, nhưng người đang có CLTI, loét chịu lực, hoại tử hoặc nhiễm trùng không nên tự đi bộ đến đau. Đội điều trị có thể chỉ định giảm tải, dùng nạng, xe lăn hoặc giày chuyên dụng, đồng thời duy trì bài tập an toàn cho các nhóm cơ khác. Sau tái thông và khi vết ổn định, vật lý trị liệu sẽ tăng dần vận động để tránh mất cơ và phục hồi chức năng.
Nhập viện thường cần khi nhiễm trùng lan nhanh, hoại tử ướt, sốt hoặc dấu nhiễm khuẩn huyết; đau không kiểm soát; tưới máu xấu cần tái thông khẩn; hoặc người bệnh không thể chăm sóc an toàn tại nhà. Đau tăng đột ngột, chân lạnh tái, tê hoặc yếu gợi ý thiếu máu cấp chồng lên bệnh mạn và phải cấp cứu. Quyết định còn phụ thuộc đường huyết, chức năng thận, hỗ trợ gia đình và khả năng đi lại. Vết nhỏ nhưng sâu hoặc chạm xương cũng cần đánh giá sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

