Thiếu máu chi cấp là tình trạng dòng máu động mạch đến tay hoặc chân giảm đột ngột, có thể làm tổn thương thần kinh, cơ và đe dọa mất chi trong vài giờ.
Đau đột ngột, chi lạnh hoặc tái, mất mạch, tê bì, yếu hay liệt là dấu hiệu cấp cứu. Hãy gọi 115, không tự lái xe, không xoa bóp và không tự dùng thuốc chống đông hoặc thuốc tiêu huyết khối.
Thiếu máu chi cấp là bệnh gì?
Thiếu máu chi cấp là hội chứng xảy ra khi lượng máu động mạch đến một chi giảm nhanh đến mức đe dọa khả năng sống của mô. Trong hướng dẫn mạch máu, tình trạng thường được xem là cấp khi triệu chứng kéo dài dưới khoảng hai tuần, nhưng mức độ khẩn cấp phụ thuộc chức năng thần kinh và khả năng nghe tín hiệu Doppler hơn là số ngày đơn thuần.

ALI khác với bệnh động mạch ngoại biên mạn, vốn phát triển từ từ và cho phép tuần hoàn bàng hệ hình thành. Nó cũng khác huyết khối tĩnh mạch sâu, thường gây sưng nóng hơn là lạnh tái và mất mạch. Một người có PAD ổn định vẫn có thể đột ngột chuyển thành ALI nếu mảng xơ vữa huyết khối hoặc cầu nối bị tắc.
| Tên bệnh | Thiếu máu chi cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute limb ischemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu cấp tính chi; ALI; tắc động mạch chi cấp |
| Mã ICD-10 | Không có một mã ICD-10 duy nhất cho mọi trường hợp thiếu máu chi cấp. I99.8 có thể được dùng khi chưa xác định nguyên nhân; nhóm I74 áp dụng khi xác định thuyên tắc hoặc huyết khối động mạch. Mã cuối cùng phải theo nguyên nhân, vị trí và bộ mã áp dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch – Bệnh động mạch – Cấp cứu mạch máu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch và mô của chi trên hoặc chi dưới, thường gặp hơn ở chân; thiếu máu kéo dài có thể ảnh hưởng cơ, thần kinh, thận và toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây, có nguy cơ mất chi và đe dọa tính mạng nếu tái thông chậm. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn bệnh động mạch ngoại biên mạn nhưng là cấp cứu mạch máu quan trọng; nguy cơ cao ở người rung nhĩ, xơ vữa nặng hoặc đã can thiệp mạch. |
| Bệnh có lây không? | Không. Thiếu máu chi cấp không lây giữa người với người. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu chi cấp
Khi động mạch bị tắc đột ngột, áp lực tưới máu phía xa giảm mạnh trước khi cơ thể kịp tạo tuần hoàn bàng hệ. Cơ và dây thần kinh thiếu oxy chuyển sang chuyển hóa yếm khí, tích tụ lactate, ion kali và các chất gây tổn thương tế bào. Dây thần kinh ngoại biên nhạy với thiếu máu nên tê và yếu có thể xuất hiện sớm.
Nếu tái thông muộn, màng tế bào vỡ, cơ hoại tử và myoglobin đi vào máu. Khi dòng máu được khôi phục, phản ứng tái tưới máu có thể gây phù khoang, toan máu, tăng kali và tổn thương thận. Vì vậy cứu chi phải đi cùng theo dõi biến chứng toàn thân.
Phân loại Rutherford thường chia ALI thành: độ I, chi còn sống và chưa bị đe dọa ngay; độ IIa, đe dọa nhẹ và còn thời gian ngắn để đánh giá; độ IIb, đe dọa tức thì cần tái thông khẩn; độ III, tổn thương không hồi phục với mất cảm giác sâu và liệt cứng.
Phân loại dựa trên cảm giác, vận động, tín hiệu Doppler động mạch và tĩnh mạch. Nó định hướng tốc độ và phương pháp điều trị. Không nên tự xếp độ tại nhà vì thay đổi thần kinh có thể kín đáo và diễn tiến từng giờ.
ALI gặp chủ yếu ở người lớn tuổi có rung nhĩ, bệnh tim cấu trúc, xơ vữa động mạch hoặc tiền sử tái thông chi. Tỷ lệ và nguyên nhân thay đổi theo dân số: thuyên tắc từ tim giảm ở nơi kiểm soát rung nhĩ tốt, trong khi huyết khối trên nền PAD và tắc dụng cụ tái thông ngày càng được ghi nhận.
Dữ liệu riêng cho Việt Nam chưa đủ để đưa ra tỷ lệ cộng đồng đáng tin cậy. Bệnh có thể xảy ra ở người trẻ sau chấn thương, rối loạn đông máu, viêm mạch hoặc biến chứng can thiệp, nên tuổi không loại trừ cấp cứu này.
Cục máu đông có thể di chuyển theo dòng máu từ tim hoặc động mạch chủ và mắc tại chỗ phân nhánh hẹp. Trong huyết khối tại chỗ, dòng chảy chậm trên mảng xơ vữa, stent hoặc cầu nối tạo điều kiện tiểu cầu và fibrin kết tụ cho đến khi lòng mạch tắc. Chấn thương có thể làm rách thành mạch hoặc tạo huyết khối ngay tại vị trí tổn thương.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu chi cấp
Thuyên tắc: cục máu đông từ tim do rung nhĩ, nhồi máu cơ tim, bệnh van tim hoặc huyết khối buồng tim đi xuống động mạch chi.
Huyết khối tại chỗ: hình thành trên động mạch đã xơ vữa, phình mạch, stent hoặc cầu nối. Nguyên nhân khác: bóc tách động mạch chủ, chấn thương, biến chứng đặt catheter, hội chứng tăng đông, co mạch nặng hoặc huyết khối liên quan ung thư.
Mất nước, nhiễm trùng, huyết áp thấp hoặc ngừng thuốc chống huyết khối có thể thúc đẩy tắc mạch ở người đã có nguy cơ, nhưng không phải lúc nào cũng xác định được một nguyên nhân duy nhất.
Rung nhĩ không được chống đông phù hợp, nhồi máu cơ tim gần đây, suy tim, bệnh van tim, phình động mạch và huyết khối buồng tim làm tăng nguy cơ thuyên tắc. PAD, hút thuốc, đái tháo đường, rối loạn lipid và tiền sử đặt stent hoặc bắc cầu làm tăng nguy cơ huyết khối tại chỗ.
Ung thư, rối loạn đông máu, thuốc làm tăng đông, bất động, mất nước và chấn thương cũng có thể góp phần. Việc tự ngừng thuốc chống đông hoặc kháng kết tập là yếu tố có thể phòng tránh nhưng không phải trường hợp nào cũng là nguyên nhân.
Người rung nhĩ, van tim cơ học, huyết khối tim, phình động mạch, PAD nặng, cầu nối hoặc stent chi là nhóm nguy cơ cao. Người mới trải qua thủ thuật mạch, chấn thương chi, phẫu thuật tim hoặc giai đoạn tăng đông cần được theo dõi triệu chứng mới.
Người cao tuổi, đái tháo đường hoặc bệnh thần kinh có thể cảm nhận đau kém, vì vậy dấu lạnh, tái, mất mạch hoặc yếu vận động đặc biệt quan trọng. ALI vẫn có thể xảy ra ở người không biết mình có bệnh tim mạch trước đó.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu chi cấp
Triệu chứng thường khởi phát đột ngột trong vài phút đến vài giờ, nhưng huyết khối trên nền mạch hẹp có thể diễn biến âm ỉ hơn trong vài ngày. Đau thường dữ dội và không phụ thuộc vận động. Chi phía xa tắc trở nên lạnh, nhợt hoặc tím loang; mạch giảm hoặc mất.
Tê rần tiến đến mất cảm giác và yếu cơ cho thấy thiếu máu đã ảnh hưởng thần kinh. Một số người ít đau do bệnh thần kinh hoặc giảm ý thức. Nếu tắc ở vị trí cao, cả chân hoặc tay có thể bị ảnh hưởng và nguy cơ biến chứng toàn thân lớn hơn.
- Đau đột ngột: đau dữ dội khi nghỉ, thường khác hẳn triệu chứng mạn trước đó.
- Chi tái hoặc tím: da nhợt, loang lổ và chậm hồng trở lại.
- Mất hoặc giảm mạch: mạch phía dưới chỗ tắc khó bắt, dù khám Doppler mới đánh giá chính xác hơn.
- Chi lạnh: nhiệt độ thấp hơn bên đối diện, nhất là ở bàn chân hoặc bàn tay.
- Tê và dị cảm: cảm giác kiến bò, kim châm hoặc giảm cảm giác đầu ngón.
- Yếu vận động: khó cử động ngón, cổ chân hoặc bàn tay; đây là dấu hiệu đe dọa chi.
- Đau bụng, đau lưng hoặc chênh huyết áp nếu ALI liên quan bóc tách động mạch chủ.
- Khó thở, hồi hộp hoặc ngất khi nguồn thuyên tắc liên quan bệnh tim cấp.
- Da dạng lưới hoặc các ngón tím nhưng mạch lớn còn bắt được có thể gợi ý thuyên tắc cholesterol hoặc vi mạch.
- Sưng căng nhiều sau tái thông có thể báo hội chứng khoang, không phải dấu hiệu hồi phục bình thường.
Không chờ đặt lịch thông thường: bất kỳ đau chi mới xuất hiện đột ngột kèm lạnh, tái, tê hoặc mạch yếu đều cần đánh giá cấp cứu.
Cần khám ngay trong ngày: đau tăng nhanh ở người có PAD, cầu nối, stent hoặc rung nhĩ, ngay cả khi chi chưa đổi màu rõ.
Tái khám sớm sau điều trị: đau trở lại, vết chọc mạch chảy máu, phù căng, tiểu ít, yếu cơ, sốt hoặc khó thở. ALI không phù hợp với chiến lược theo dõi tại nhà.
- Đau tay hoặc chân đột ngột, dữ dội, không giảm khi nghỉ.
- Chi lạnh hơn bên kia, tái nhợt, tím hoặc nổi vân tím.
- Mất cảm giác, tê lan nhanh, yếu hoặc không cử động được ngón và khớp.
- Mất mạch kèm choáng, khó thở, đau ngực, ngất hoặc dấu đột quỵ.
Chẩn đoán Thiếu máu chi cấp
Đánh giá bắt đầu ngay bằng thời điểm khởi phát, mức đau, cảm giác, sức cơ, màu và nhiệt độ chi, mạch và tín hiệu Doppler. Mục tiêu đầu tiên là xác định chi còn sống, bị đe dọa nhẹ, đe dọa tức thì hay đã tổn thương không hồi phục.
Siêu âm hoặc CT mạch giúp tìm vị trí tắc và nguyên nhân nếu không trì hoãn điều trị. Điện tâm đồ, siêu âm tim và xét nghiệm đông máu được dùng để tìm nguồn thuyên tắc. Trong trường hợp độ IIb, quyết định tái thông có thể phải được đưa ra trước khi hoàn tất mọi xét nghiệm.
Bác sĩ so sánh hai chi về màu, nhiệt, thời gian làm đầy mao mạch và mạch từ gốc đến ngọn. Khám cảm giác nông, cảm giác sâu và vận động từng nhóm cơ giúp đánh giá mức tổn thương thần kinh. Doppler cầm tay kiểm tra tín hiệu động mạch và tĩnh mạch.
Khám tim tìm nhịp không đều, tiếng thổi van hoặc dấu suy tim; bụng và các mạch lớn được đánh giá để tìm phình hoặc bóc tách. Bác sĩ cũng tìm vết chọc mạch, chấn thương, cầu nối cũ và dấu hội chứng khoang.
Công thức máu, điện giải, creatinine, đường huyết, đông máu và nhóm máu hỗ trợ chuẩn bị chống đông hoặc thủ thuật. Creatine kinase, myoglobin, kali và khí máu giúp nhận biết tổn thương cơ, toan chuyển hóa và nguy cơ suy thận, nhưng kết quả bình thường sớm không loại trừ ALI.
Điện tâm đồ tìm rung nhĩ hoặc thiếu máu cơ tim. Xét nghiệm nguyên nhân tăng đông chỉ được chọn lọc, thường sau giai đoạn cấp ở người trẻ hoặc tắc mạch không giải thích được. Không nên chờ đủ xét nghiệm mới chuyển tuyến mạch máu.
Siêu âm Doppler có thể xác định nơi dòng máu dừng, phân biệt mạch nền xơ vữa và đánh giá cầu nối. CT mạch cho bản đồ nhanh từ động mạch chủ đến chi, hữu ích để chọn can thiệp hay phẫu thuật, nhưng cần cản quang và người bệnh phải đủ ổn định.
Chụp mạch qua catheter vừa chẩn đoán vừa cho phép tiêu sợi huyết, hút huyết khối hoặc nong stent. Ở chi bị đe dọa tức thì, hình ảnh chỉ được thực hiện khi tích hợp trực tiếp với kế hoạch tái thông và không gây trì hoãn nguy hiểm.
Chẩn đoán ALI dựa trên giảm tưới máu chi khởi phát cấp, thường trong vòng hai tuần, cùng dấu lâm sàng hoặc Doppler của tắc động mạch. Mức độ được xác định theo cảm giác, sức cơ và tín hiệu Doppler: chi có mất cảm giác quá ngón, yếu cơ và không có tín hiệu động mạch thường thuộc nhóm đe dọa tức thì.
Không có một xét nghiệm máu hay ngưỡng ABI duy nhất xác nhận bệnh. Phân loại cần được cập nhật lặp lại vì tình trạng có thể chuyển độ nhanh trong khi chờ can thiệp.
Điều trị Thiếu máu chi cấp
Ưu tiên là chuyển ngay đến cơ sở có khả năng tái thông mạch, giảm đau, duy trì tuần hoàn toàn thân và ngăn huyết khối lan rộng. Chống đông bằng heparin thường được khởi đầu sớm khi không có chống chỉ định, nhưng quyết định thuộc bác sĩ vì chảy máu hoặc bóc tách động mạch chủ có thể làm chiến lược khác đi.
Chi độ I hoặc IIa có thể cho phép thêm thời gian chọn kỹ thuật; độ IIb cần tái thông tức thì. Độ III thường không có lợi từ tái thông vì nguy cơ giải phóng độc chất từ cơ hoại tử, khi đó mục tiêu là bảo vệ tính mạng và xử trí phần chi không còn sống.
Heparin không phân đoạn thường được dùng ban đầu để hạn chế cục máu đông tiến triển nếu không có chống chỉ định. Thuốc giảm đau, dịch truyền và điều chỉnh điện giải được dùng theo tình trạng toàn thân. Tiêu sợi huyết toàn thân không phải lựa chọn mặc định; khi phù hợp, thuốc tiêu sợi huyết thường được truyền tại chỗ qua catheter dưới theo dõi chặt.
Sau giai đoạn cấp, thuốc chống đông hoặc kháng kết tập phụ thuộc nguồn tắc như rung nhĩ, xơ vữa, stent hay cầu nối. Không tự uống thêm aspirin hoặc thuốc chống đông vì có thể gây chảy máu nặng và làm khó thủ thuật.
Các lựa chọn nội mạch gồm hút huyết khối cơ học, tiêu sợi huyết qua catheter, nong bóng, đặt stent hoặc phối hợp nhiều kỹ thuật. Phương án này có thể phù hợp khi chi còn sống hoặc đe dọa nhẹ, huyết khối nằm trong stent/cầu nối hoặc người bệnh có nguy cơ mổ cao.
Giới hạn gồm thời gian cần để tan huyết khối, nguy cơ chảy máu nội sọ hoặc tại vị trí chọc, thuyên tắc xa và tái tắc. Sau tái thông, bác sĩ phải kiểm tra tổn thương nền và xử lý chỗ hẹp gây tắc.
Phẫu thuật có thể gồm mở động mạch lấy cục máu đông bằng catheter bóng, bóc nội mạc, sửa hoặc thay cầu nối, bắc cầu khẩn hoặc phối hợp với can thiệp nội mạch. Đây thường là lựa chọn nhanh cho thuyên tắc lớn, chi độ IIb, tổn thương chấn thương hoặc giải phẫu không phù hợp tiêu sợi huyết.
Mở cân điều trị hội chứng khoang có thể cần sau tái tưới máu. Khi chi đã hoại tử không hồi phục, cắt cụt có thể cần để phòng nhiễm độc và đe dọa tính mạng; quyết định này dựa trên đánh giá chuyên khoa, không chỉ dựa vào màu da.
Chi thường được giữ ở tư thế ngang hoặc hơi thấp để hỗ trợ tưới máu, tránh đè ép và tránh nhiệt trực tiếp. Giảm đau, giữ ấm toàn thân, theo dõi nước tiểu và điện tim hỗ trợ phát hiện biến chứng tái tưới máu.
Sau điều trị, vật lý trị liệu giúp phục hồi sức cơ và vận động, còn chăm sóc vết mổ hoặc vết chọc giảm nhiễm trùng. Hỗ trợ cai thuốc lá và kiểm soát nguyên nhân nền là phần thiết yếu để ngăn đợt tắc tiếp theo.
Trong giai đoạn cấp, cảm giác, vận động, Doppler, nhiệt độ và màu chi được kiểm tra lặp lại. Sau tái thông cần theo dõi đau tăng, phù căng, kali, creatine kinase, chức năng thận, nhịp tim, chảy máu và dấu hội chứng khoang.
Về lâu dài, theo dõi tập trung vào nguồn thuyên tắc, mức chống đông, cầu nối hoặc stent và kiểm soát PAD. Người bệnh phải báo ngay khi xuất hiện đau mới, mạch yếu, chảy máu, tiểu sẫm màu hoặc khó thở.
Điều trị cứu chi được tính bằng giờ, không phải bằng ngày. Thời gian chịu thiếu máu của cơ và thần kinh thay đổi theo vị trí tắc, tuần hoàn bàng hệ, nhiệt độ và bệnh nền, nên không có “thời gian an toàn” cố định để chờ.
Nằm viện có thể kéo dài từ vài ngày đến nhiều tuần tùy kỹ thuật, tổn thương cơ, nhiễm trùng và phục hồi chức năng. Điều trị nguyên nhân như rung nhĩ hoặc xơ vữa thường tiếp tục lâu dài sau khi xuất viện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính là hoại tử cơ và thần kinh, mất chức năng, nhiễm trùng, cắt cụt và tử vong. Tái tưới máu có thể gây hội chứng khoang, tăng kali, toan máu, loạn nhịp, tiêu cơ vân và suy thận cấp.
Thuốc tiêu sợi huyết hoặc chống đông có thể gây chảy máu; thủ thuật có thể làm tổn thương mạch, thuyên tắc xa hoặc tái tắc. Nguồn thuyên tắc chưa điều trị còn có thể gây đột quỵ hoặc tắc mạch ở cơ quan khác.
Khả năng cứu chi tốt hơn khi người bệnh đến sớm, chi chưa mất cảm giác sâu hoặc vận động, nguyên nhân có thể tái thông và biến chứng toàn thân được kiểm soát. Tiên lượng kém hơn khi chậm trễ, tắc ở vị trí cao, ung thư, suy thận, sốc hoặc chi đã thuộc Rutherford III.
Ngay cả sau tái thông thành công, chức năng có thể hồi phục chậm do tổn thương thần kinh và cơ. Không thể dự đoán chắc chắn khả năng tránh cắt cụt trước khi đánh giá trực tiếp mức sống còn của mô.
ALI có thể tái phát nếu rung nhĩ, huyết khối tim, đoạn hẹp, phình mạch hoặc cầu nối hỏng chưa được xử lý. Nguy cơ cũng tăng khi thuốc chống đông hoặc kháng kết tập bị bỏ liều, nhưng người bệnh không nên tự điều chỉnh vì quá liều gây chảy máu.
Phòng tái phát cần xác định nguồn tắc, tuân thủ thuốc, theo dõi thiết bị tái thông và kiểm soát thuốc lá, lipid, huyết áp, đái tháo đường. Mỗi đợt đau đột ngột mới phải được xem là cấp cứu.
Kiểm soát rung nhĩ bằng chiến lược chống đông phù hợp, điều trị bệnh tim cấu trúc và theo dõi phình động mạch giúp giảm thuyên tắc. Ở người PAD, ngừng hút thuốc, dùng thuốc dự phòng đúng chỉ định và theo dõi stent hoặc cầu nối làm giảm tắc tại chỗ.
Trước thủ thuật, cần khai báo đầy đủ thuốc chống đông; không tự ngừng để làm răng hay phẫu thuật. Phòng chấn thương và kiểm soát bệnh tăng đông cũng quan trọng ở nhóm nguy cơ. Không có vaccine phòng ALI.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu chi cấp
Trong giai đoạn cấp, việc ăn uống phụ thuộc kế hoạch gây mê hoặc thủ thuật; người bệnh không nên tự ăn uống khi đang chờ cấp cứu nếu nhân viên y tế yêu cầu nhịn. Sau ổn định, chế độ ăn bảo vệ tim mạch hỗ trợ kiểm soát xơ vữa và rung nhĩ liên quan bệnh nền.
Người dùng warfarin cần duy trì lượng vitamin K tương đối ổn định theo tư vấn, không loại bỏ hoàn toàn rau xanh. Suy thận sau tiêu cơ vân có thể cần điều chỉnh kali và dịch dưới giám sát chuyên môn.
Trước tái thông, không đi lại trên chi đau và không xoa bóp vì có thể tăng nhu cầu oxy hoặc làm tổn thương mô. Sau thủ thuật, vận động được phục hồi từng bước theo đánh giá mạch, vết mổ và sức cơ.
Vật lý trị liệu đặc biệt quan trọng khi có yếu thần kinh hoặc sau cắt cụt. Trở lại lái xe, lao động nặng hay thể thao cần được bác sĩ cho phép dựa trên nguyên nhân và thuốc chống huyết khối.
ALI không nên được theo dõi ban đầu tại nhà. Sau xuất viện, người bệnh có thể kiểm tra màu, nhiệt, cảm giác, vết mổ và mức đau hai bên mỗi ngày; ghi nhận bầm tím hoặc chảy máu khi dùng thuốc chống huyết khối.
Không dựa vào việc “vẫn còn đau chịu được” để trì hoãn. Đau đột ngột, lạnh tái, tê yếu, phù căng, tiểu ít hoặc khó thở cần liên hệ cấp cứu hoặc cơ sở điều trị ngay.
- Không chờ đến sáng hoặc chờ hết đau khi chi đột ngột lạnh, tái, tê hay yếu.
- Không xoa bóp, châm cứu, giác hơi, chườm nóng hoặc băng ép chi nghi thiếu máu.
- Không tự uống aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc tiêu huyết khối.
- Không đi bộ thử để kiểm tra mức độ đau và không tự lái xe đến bệnh viện khi tình trạng nặng.
- Gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu; không trì hoãn đi viện để ăn uống hoặc tự chuẩn bị, đồng thời thông báo lần ăn uống gần nhất, bệnh đái tháo đường và các thuốc đang dùng.
- Không tự ngừng thuốc chống đông sau xuất viện vì thấy đã hết triệu chứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ALI ở trẻ hiếm gặp và thường liên quan catheter động mạch, bệnh tim bẩm sinh, chấn thương, nhiễm trùng, rối loạn đông máu hoặc viêm mạch hơn là xơ vữa. Dấu hiệu có thể là chi lạnh, đổi màu, giảm cử động hoặc quấy khóc. Điều trị cần đội ngũ nhi khoa và mạch máu; liều thuốc và lựa chọn can thiệp khác người lớn.
Người cao tuổi thường có rung nhĩ, PAD, suy thận và nguy cơ chảy máu cao. Đau có thể ít điển hình do bệnh thần kinh hoặc sa sút nhận thức, nên thay đổi vận động và nhiệt độ chi cần được chú ý. Quyết định tái thông vẫn dựa trên khả năng cứu chi và mục tiêu sống, không chỉ dựa vào tuổi.
ALI trong thai kỳ hiếm nhưng có thể liên quan tình trạng tăng đông, bệnh tim, huyết khối hoặc biến chứng sản khoa. Đây vẫn là cấp cứu; chẩn đoán hình ảnh và chống đông được chọn để cân bằng lợi ích cho mẹ và thai. Không trì hoãn đi viện vì lo chụp chiếu, và không tự dùng hoặc ngừng thuốc chống đông.
Sau ALI, nhiều thuốc chống đông có thể sử dụng trong thời kỳ cho con bú nhưng mức độ phù hợp tùy hoạt chất và tình trạng trẻ. Thuốc cản quang hoặc thuốc giảm đau cũng cần được rà soát. Bác sĩ sản, mạch máu và dược lâm sàng sẽ cân nhắc; không mặc định phải ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị nhiễm trùng, viêm mạch hoặc huyết khối liên quan ung thư và điều trị. Dấu hiệu viêm toàn thân đôi khi kín đáo, nhưng mô thiếu máu dễ nhiễm trùng và hoại tử. Ngưỡng đến cấp cứu phải thấp khi xuất hiện đau, lạnh, đổi màu hoặc yếu chi.
Rung nhĩ và bệnh van tim định hướng tìm nguồn thuyên tắc; PAD gợi ý huyết khối tại chỗ; suy thận ảnh hưởng dùng cản quang và xử trí tiêu cơ vân. Ung thư, bệnh tự miễn và rối loạn đông máu có thể thay đổi kế hoạch chống huyết khối.
Điều trị phải đồng thời cân bằng nguy cơ chảy máu, tim phổi và khả năng phục hồi, đặc biệt ở người đa bệnh lý.
ALI có thể xảy ra sau phẫu thuật hoặc thủ thuật do huyết khối, thuyên tắc, tụt huyết áp hoặc tổn thương động mạch. Chi lạnh, đau, tê hoặc mạch yếu sau mổ không được xem là phản ứng bình thường và phải báo ngay.
Sau phẫu thuật tái thông, theo dõi vết mổ, mạch, cảm giác, vận động, nước tiểu và phù căng giúp phát hiện chảy máu, tái tắc hoặc hội chứng khoang.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu chi cấp
Đây là cấp cứu có thể gây mất chi và đe dọa tính mạng. Cơ và thần kinh chịu thiếu oxy kém; khi tê nhiều hoặc yếu vận động xuất hiện, cửa sổ cứu chi có thể rất ngắn. Mô hoại tử còn giải phóng kali và myoglobin, gây loạn nhịp hoặc suy thận. Mức nguy hiểm phụ thuộc vị trí tắc, tuần hoàn bàng hệ, thời gian khởi phát và bệnh nền. Vì không thể tự đánh giá chi còn sống ở nhà, đau đột ngột kèm lạnh, tái, mất mạch hoặc tê yếu cần gọi 115 ngay.
Nhiều trường hợp có thể tái thông và giữ được chi nếu được điều trị sớm trước khi cơ, thần kinh tổn thương không hồi phục. Phương pháp có thể là lấy huyết khối, tiêu sợi huyết qua catheter, nong stent, phẫu thuật bắc cầu hoặc phối hợp. Tuy nhiên, “thông mạch” không luôn đồng nghĩa chức năng trở lại hoàn toàn; người bệnh có thể cần phục hồi chức năng và điều trị biến chứng tái tưới máu. Nguyên nhân nền như rung nhĩ hoặc xơ vữa cũng phải được kiểm soát lâu dài để giảm tái phát.
Sáu dấu hiệu thường được mô tả là đau đột ngột, tái nhợt, mất mạch, tê bì, yếu hoặc liệt và chi lạnh. Tên tiếng Anh lần lượt là pain, pallor, pulselessness, paresthesia, paralysis và poikilothermia.
Không phải người bệnh nào cũng có đủ sáu dấu hiệu, và mạch vẫn có thể bắt được trong một số trường hợp. Đặc biệt, tê tăng dần hoặc yếu vận động gợi ý chi đang bị đe dọa nặng. Khi một tay hoặc chân đột ngột đau, lạnh, đổi màu, tê hay yếu, hãy gọi 115 thay vì tự theo dõi tại nhà.
Thời gian dùng thuốc phụ thuộc nguyên nhân. Nếu cục máu đông xuất phát từ rung nhĩ, van tim cơ học hoặc huyết khối tim, chống đông có thể cần kéo dài. Nếu tắc trên nền xơ vữa hoặc sau đặt stent, bác sĩ có thể chọn kháng kết tập tiểu cầu hoặc chiến lược khác. Nguy cơ chảy máu, chức năng thận và thủ thuật đã thực hiện đều ảnh hưởng quyết định. Không có một phác đồ giống nhau cho mọi người, và tuyệt đối không tự ngừng, đổi liều hoặc phối hợp thuốc sau khi ra viện.
Cần quay lại ngay nếu chi đau tăng đột ngột, lạnh hoặc đổi màu, tê yếu, mất vận động, vết mổ chảy máu, phù căng nhanh, sốt hoặc khó thở. Tiểu ít, nước tiểu sẫm, hồi hộp hay yếu toàn thân có thể liên quan tiêu cơ vân, rối loạn điện giải hoặc chảy máu. Các dấu hiệu nhẹ hơn như bầm tím tăng, đau vết chọc kéo dài hoặc quãng đường đi giảm cũng nên được báo sớm. Tái khám theo lịch vẫn cần dù chi đã ấm và hết đau.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

