Viêm da cơ là bệnh tự miễn hiếm gây viêm da đặc trưng và thường gây yếu các nhóm cơ gần thân mình như vai, hông, cổ. Người bệnh có thể xuất hiện sẩn Gottron trên khớp ngón tay, ban tím quanh mi mắt, ban đỏ vùng cổ–ngực hoặc lưng, kèm khó đứng dậy, leo cầu thang hay nâng tay chải tóc. Bệnh không lây nhưng có thể ảnh hưởng nuốt, hô hấp và phổi kẽ; ở người lớn, một số phân nhóm liên quan nguy cơ ung thư cao hơn dân số cùng tuổi. Chẩn đoán cần phối hợp khám da–cơ, men cơ, tự kháng thể, điện cơ, MRI và đôi khi sinh thiết. Điều trị sớm bằng thuốc kiểm soát miễn dịch, bảo vệ da khỏi tia cực tím, phục hồi chức năng và sàng lọc biến chứng theo nguy cơ có thể cải thiện sức cơ và hạn chế tổn thương lâu dài.
Viêm da cơ là bệnh gì?
Viêm da cơ thuộc nhóm bệnh cơ viêm vô căn, trong đó hệ miễn dịch tấn công vi mạch và mô của da, cơ vân và đôi khi cơ quan khác. Bệnh khác viêm đa cơ vì có tổn thương da đặc hiệu; thể không yếu cơ lâm sàng vẫn cần theo dõi phổi và cơ.
| Tên bệnh | Viêm da cơ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Dermatomyositis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Dermatopolymyositis; viêm cơ kèm tổn thương da; viêm da cơ thể không yếu cơ khi phù hợp |
| Mã ICD-10 | M33.1 – Viêm da cơ khác; cần chọn mã chi tiết theo tuổi và phân nhóm lâm sàng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ viêm tự miễn đa hệ thuộc Thấp khớp–Miễn dịch, Da liễu và Thần kinh cơ; thường phối hợp Hô hấp, Phục hồi chức năng và Ung bướu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và cơ vân là chính; phổi, thực quản–hầu họng, tim, khớp và mạch máu nhỏ có thể bị ảnh hưởng. Người lớn cần đánh giá nguy cơ ung thư liên quan. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây, có thể bùng phát theo đợt; một số người có ban điển hình nhưng chưa yếu cơ rõ. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; có thể khởi phát ở trẻ hoặc người lớn, nữ thường được chẩn đoán nhiều hơn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm da cơ
Hoạt hóa bổ thể, interferon type I và tế bào miễn dịch làm tổn thương mao mạch, gây thiếu tưới máu vi thể, viêm quanh bó cơ và tổn thương giao diện tại da. Tự kháng thể giúp nhận diện các kiểu hình nguy cơ khác nhau.
Các nhóm gồm viêm da cơ người lớn, trẻ em, thể không yếu cơ, thể giảm yếu cơ và hội chứng chồng lấp. Tự kháng thể như anti-MDA5, anti-TIF1-γ, anti-NXP2 hoặc anti-Mi-2 giúp phân tầng phổi, ung thư và biểu hiện da–cơ.
Bệnh hiếm, có hai nhóm khởi phát nổi bật ở tuổi trẻ em và người lớn trung niên. Nữ thường nhiều hơn nam; số liệu cấp dân số tại Việt Nam còn ít.
Bệnh không lây. Miễn dịch tấn công vi mạch và mô, tia UV làm ban bùng lên; viêm cơ gây yếu vai–hông, viêm phổi kẽ làm giảm trao đổi khí và yếu cơ hầu họng làm tăng nguy cơ hít sặc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm da cơ
Nguyên nhân trực tiếp chưa rõ; khuynh hướng di truyền tương tác với điều hòa miễn dịch, tia UV, nhiễm trùng trước đó hoặc thuốc ở người nhạy cảm. Ở một số người lớn, ung thư có thể liên quan đáp ứng miễn dịch.
Giới nữ, tuổi thuộc nhóm khởi phát, nền di truyền và một số tự kháng thể là yếu tố không thay đổi. Tia UV và hút thuốc có thể làm da hoặc phổi xấu hơn.
Người anti-MDA5, khó thở, giảm oxy, khó nuốt hoặc yếu tăng nhanh dễ diễn tiến nặng. Người lớn tuổi hoặc anti-TIF1-γ cần sàng lọc ung thư cá thể hóa; trẻ có nguy cơ vôi hóa mô mềm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm da cơ
Ban có thể xuất hiện trước, cùng hoặc sau yếu cơ. Yếu thường đối xứng, tiến triển trong tuần–tháng; một số người chỉ có biểu hiện da, số khác nổi bật bởi phổi kẽ hoặc khó nuốt.
- Sẩn hoặc mảng tím đỏ trên khớp ngón, khuỷu hay gối.
- Ban tím quanh mi mắt kèm phù.
- Ban chữ V ở ngực hoặc dạng khăn choàng ở vai–lưng.
- Yếu cơ gần thân mình, khó leo cầu thang hoặc nâng tay.
- Ngứa, rát và bong vảy da đầu.
- Đỏ quanh móng và thay đổi mao mạch nền móng.
- Khó nuốt hoặc sặc do cơ hầu họng yếu.
- Ho khan và hụt hơi do bệnh phổi kẽ.
- Loét da, hoại tử đầu ngón hoặc sẩn lòng bàn tay.
- Vôi hóa dưới da, thường đáng chú ý hơn ở trẻ.
Nên khám khi có ban tím ở mi mắt hoặc khớp ngón kèm yếu kéo dài. Khám trong ngày nếu yếu tăng nhanh, sặc, ho khan, sốt, sụt cân hoặc đau ngực. Tái khám sớm khi ban lan hoặc có tác dụng phụ thuốc.
Gọi 115 khi khó thở tăng nhanh, tím tái, đau ngực, SpO2 thấp, không nuốt được nước bọt, yếu đến mức không đứng hoặc giữ đầu, rối loạn ý thức hay sốc. Không tự lái xe và không trì hoãn để uống thuốc cũ.
Chẩn đoán Viêm da cơ
Chẩn đoán kết hợp hình thái ban, mẫu yếu cơ, men cơ, tự kháng thể, điện cơ hoặc MRI và mô bệnh học khi cần. Bác sĩ đồng thời đánh giá phổi, nuốt, tim và sàng lọc ung thư theo nguy cơ.
Khám tìm sẩn Gottron, ban heliotrope, phân bố nhạy sáng, da đầu và nền móng; đánh giá sức cơ từng nhóm, khả năng đứng lên, giữ cổ và nâng tay; khám phổi, tim, khớp và hạch.
CK, aldolase, LDH, AST, ALT và tự kháng thể hỗ trợ chẩn đoán và phân tầng. CK có thể bình thường; xét nghiệm lặp phải được diễn giải cùng sức cơ, da, phổi và thuốc.
MRI cơ phát hiện phù viêm và chọn vị trí sinh thiết. HRCT ngực và chức năng hô hấp đánh giá phổi kẽ; siêu âm tim hoặc MRI tim dùng khi nghi tổn thương tim.
Tiêu chuẩn EULAR/ACR 2017 tính xác suất bệnh cơ viêm từ tuổi, yếu cơ, ban, men cơ, anti-Jo-1 và sinh thiết. Đây là tiêu chuẩn phân loại, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Viêm da cơ
Mục tiêu là phục hồi sức cơ và nuốt, kiểm soát ban, ngăn tổn thương phổi–tim, giảm corticosteroid và duy trì chức năng. Bệnh đe dọa cơ quan thường cần điều trị chuyên sâu và nhập viện.
Corticosteroid toàn thân thường dùng khởi trị; methotrexate, azathioprine, mycophenolate, tacrolimus hoặc ciclosporin giúp giảm steroid. IVIG, rituximab hoặc cyclophosphamide dành cho tình huống chọn lọc. Không tự điều chỉnh thuốc.
Truyền IVIG cần theo dõi phản ứng, huyết khối và thận. Đánh giá nuốt bằng nội soi hoặc X-quang động có thể dẫn tới thay đổi thức ăn hoặc ống nuôi ăn tạm thời. Sinh thiết da/cơ là thủ thuật chẩn đoán.
Phẫu thuật không điều trị trực tiếp viêm da cơ; chỉ xử lý ung thư kèm theo, vôi hóa khu trú hoặc biến chứng riêng. Kế hoạch quanh mổ cần tính nguy cơ nhiễm trùng và suy tuyến thượng thận.
Chống nắng, dưỡng ẩm, phục hồi chức năng, chuyên gia nuốt–dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý là các phần quan trọng. Bất động kéo dài làm mất cơ nhanh hơn.
Theo dõi sức cơ, hoạt động, ban, ngứa, CK và cơ quan. Chức năng hô hấp, HRCT, điện tim hoặc đánh giá nuốt lặp theo nguy cơ; xét nghiệm máu kiểm tra độc tính thuốc.
Điều trị thường nhiều tháng đến nhiều năm. Men cơ có thể cải thiện trước sức cơ, còn ban da có thể dai dẳng; giảm thuốc phải từ từ sau giai đoạn ổn định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh phổi kẽ, suy hô hấp, khó nuốt gây hít sặc, teo cơ, té ngã, tổn thương tim, ung thư liên quan và vôi hóa ở trẻ là biến chứng chính. Thuốc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, loãng xương và rối loạn chuyển hóa.
Nhiều người cải thiện rõ khi điều trị sớm; tổn thương kéo dài dễ để lại teo và yếu. Phổi kẽ tiến triển nhanh, khó nuốt nặng, ung thư liên quan và nhiễm trùng là yếu tố bất lợi.
Bệnh có thể bùng phát khi giảm thuốc, sau nhiễm trùng hoặc phơi nắng; dấu gồm yếu tăng, CK tăng, ban trở lại, ho hoặc sặc. Không tự tăng corticosteroid vì yếu còn có nhiều nguyên nhân khác.
Chưa có cách phòng mắc. Phòng bùng phát bằng chống UV, tránh hút thuốc, điều trị nhiễm trùng, dùng thuốc đúng và tiêm chủng phù hợp; phòng biến chứng bằng sàng lọc phổi, nuốt, ung thư và loãng xương.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm da cơ
Ăn đủ protein và năng lượng để phục hồi cơ, điều chỉnh theo thận và cân nặng. Khó nuốt cần thay đổi độ đặc theo chuyên gia; hạn chế muối, đường và rượu khi dùng corticosteroid hoặc thuốc độc gan.
Tập có giám sát giúp phục hồi. Đợt nặng ưu tiên bài nhẹ và tầm vận động; khi ổn tăng dần kháng lực và aerobic. Không tập đến kiệt sức hoặc khi hụt hơi bất thường.
Ghi khả năng đứng lên, leo cầu thang, nâng tay, nuốt, ho và ban da. Không tự kiểm tra đến kiệt sức; theo dõi nhiệt độ và SpO2 khi bác sĩ đã hướng dẫn.
- Không tự dùng corticosteroid kéo dài.
- Không phơi nắng để tăng vitamin D khi ban nhạy sáng.
- Không tập nặng trong đợt yếu tiến triển.
- Không bỏ qua sặc, ho khi ăn hoặc hụt hơi.
- Không trì hoãn sàng lọc ung thư được khuyến nghị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Viêm da cơ trẻ em dễ có viêm mạch, vôi hóa mô mềm và co rút hơn. Cần kiểm soát viêm sớm, phục hồi chức năng, theo dõi tăng trưởng và phối hợp nhà trường.
Ở người cao tuổi, yếu cơ dễ nhầm với lão hóa, bệnh thần kinh, suy giáp hoặc statin. Nguy cơ ung thư, phổi kẽ, loãng xương, đái tháo đường và nhiễm trùng cao hơn.
Bệnh hoạt động khi thụ thai làm tăng nguy cơ mẹ–thai. Methotrexate và mycophenolate không phù hợp; cần chuẩn bị thuốc trước thụ thai và không tự ngừng thuốc duy trì.
Khả năng dùng thuốc khi cho bú khác nhau. Một số corticosteroid, azathioprine hoặc hydroxychloroquine có thể phù hợp; methotrexate và mycophenolate thường cần tránh.
Người suy giảm miễn dịch dễ nhiễm trùng nặng và bùng phát có thể giống viêm phổi hoặc zona. Trước khi tăng thuốc cần phân biệt nhiễm trùng; ngưỡng đi khám thấp hơn.
Bệnh phổi, tim, đái tháo đường, loãng xương, gan thận và ung thư ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Statin, thuốc tuyến giáp và đa thuốc cần được rà soát khi yếu cơ.
Sau mổ, yếu tăng có thể do bất động, nhiễm trùng, rối loạn điện giải hoặc bùng phát. Kế hoạch thuốc quanh mổ cần thống nhất giữa phẫu thuật, gây mê và bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Viêm da cơ
Bệnh có thể nghiêm trọng nhưng mức độ rất khác nhau. Ban da và yếu cơ thường đáp ứng điều trị, trong khi khó nuốt, bệnh phổi kẽ, tổn thương tim, nhiễm trùng hoặc ung thư liên quan làm nguy cơ tăng. Hụt hơi, sặc, yếu tăng nhanh, đau ngực và sốt khi dùng thuốc ức chế miễn dịch là dấu cảnh báo. Chẩn đoán sớm và theo dõi đa cơ quan giúp giảm biến chứng.
Một số người đạt lui bệnh lâu dài và có thể giảm hoặc ngừng thuốc dưới giám sát, nhưng nhiều người cần điều trị duy trì hoặc có đợt bùng phát. Sức cơ có thể phục hồi đáng kể nếu viêm được kiểm soát trước khi teo và thay mỡ cố định. Ban da đôi khi dai dẳng hơn cơ. Mục tiêu là kiểm soát hoạt tính, bảo vệ phổi–nuốt–tim và duy trì chức năng.
Không. Viêm da cơ là bệnh tự miễn, không lây qua tiếp xúc, ho, ăn uống chung hay dùng chung đồ cá nhân. Nhiễm trùng đôi khi xuất hiện trước bệnh hoặc xảy ra khi dùng thuốc ức chế miễn dịch, nhưng đó là vấn đề khác. Gia đình có thể chăm sóc bình thường; cần chú ý người bệnh dùng thuốc ức chế miễn dịch dễ mắc nhiễm trùng từ người xung quanh.
Thường có. Điều trị ban đầu kiểm soát viêm, sau đó thuốc được giảm chậm và duy trì đủ lâu để hạn chế tái phát. Tổng thời gian có thể từ nhiều tháng đến nhiều năm tùy phổi, nuốt, sức cơ, ban da và tự kháng thể. Dừng thuốc chỉ nên dựa trên đánh giá tổng thể, không chỉ vì CK bình thường. Người bệnh cần xét nghiệm an toàn và phục hồi chức năng.
Có, tập đúng mức thường giúp phục hồi sức cơ và giảm mất thể lực. Trong đợt hoạt động mạnh, bài tập nên nhẹ, có nghỉ và ưu tiên tầm vận động; khi bệnh ổn có thể tăng dần sức bền và kháng lực dưới hướng dẫn. Dừng và báo chuyên viên nếu đau hoặc yếu kéo dài sau tập, hụt hơi bất thường hay chóng mặt. Không tập đến kiệt sức.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

