Viêm mạch liên quan ANCA là nhóm bệnh tự miễn hiếm gây viêm và hoại tử chủ yếu ở các mạch máu nhỏ. Nhóm này gồm u hạt kèm viêm đa mạch, viêm đa mạch vi thể và viêm đa mạch u hạt tăng bạch cầu ái toan. Tổn thương thường xuất hiện ở thận, phổi, xoang, tai, mắt, da hoặc thần kinh, với biểu hiện từ mệt mỏi, sốt, đau khớp đến tiểu máu, khó thở hay ho ra máu.
Mức độ bệnh thay đổi rõ giữa từng người. Xét nghiệm PR3-ANCA hoặc MPO-ANCA giúp định hướng nhưng không đủ để tự chẩn đoán; bác sĩ thường kết hợp bệnh sử, xét nghiệm nước tiểu, hình ảnh và đôi khi sinh thiết. Nhận biết sớm tổn thương thận hoặc phổi và điều trị ức chế miễn dịch phù hợp có thể hạn chế suy cơ quan, trong khi theo dõi lâu dài giúp phát hiện tái phát và tác dụng không mong muốn của thuốc.
Viêm mạch liên quan ANCA là bệnh gì?
Viêm mạch liên quan ANCA là tên chung cho một nhóm viêm mạch hệ thống trong đó thành mạch nhỏ bị viêm hoại tử, thường có rất ít lắng đọng phức hợp miễn dịch khi khảo sát mô học. ANCA là kháng thể nhận diện các protein trong bạch cầu trung tính, thường gặp nhất là proteinase 3 và myeloperoxidase.
AAV không phải một bệnh duy nhất. U hạt kèm viêm đa mạch nổi bật bởi viêm u hạt ở đường hô hấp; viêm đa mạch vi thể thường gây viêm cầu thận và viêm mao mạch phổi nhưng không có viêm u hạt điển hình; thể tăng bạch cầu ái toan liên quan hen, tăng bạch cầu ái toan và viêm mạch. Một số người không phát hiện ANCA nhưng vẫn có thể được chẩn đoán nếu biểu hiện và mô bệnh học phù hợp. Vì vậy, tên nhóm phản ánh mối liên quan sinh học chứ không biến xét nghiệm ANCA thành tiêu chuẩn duy nhất.
| Tên bệnh | Viêm mạch liên quan ANCA |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | ANCA-associated vasculitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm mạch ANCA; AAV; viêm mạch liên quan kháng thể kháng bào tương bạch cầu trung tính |
| Mã ICD-10 | ICD-10 không có một mã duy nhất cho toàn bộ nhóm AAV; mã phụ thuộc thể bệnh, thường gồm M31.3 cho u hạt kèm viêm đa mạch, M31.7 cho viêm đa mạch vi thể và M30.1 cho viêm đa mạch u hạt tăng bạch cầu ái toan. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tự miễn hệ thống; viêm mạch máu nhỏ; chuyên khoa Miễn dịch lâm sàng, Thấp khớp, Thận, Hô hấp và Tai Mũi Họng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Mạch máu nhỏ ở thận, phổi, đường hô hấp trên, da, mắt và thần kinh ngoại biên; tim, đường tiêu hóa và các cơ quan khác có thể bị ảnh hưởng tùy thể bệnh. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch hoại tử do rối loạn miễn dịch, thường mạn tính theo kiểu đợt hoạt động và lui bệnh; không lây và không được xem là bệnh di truyền đơn gen. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Tần suất và kiểu huyết thanh PR3-ANCA hoặc MPO-ANCA khác nhau giữa khu vực địa lý và quần thể; dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm mạch liên quan ANCA
Ở người có tính nhạy cảm, yếu tố môi trường hoặc miễn dịch có thể làm bạch cầu trung tính biểu lộ PR3 hoặc MPO trên bề mặt. ANCA gắn vào các tế bào đã được “mồi”, khiến chúng bám vào nội mô, giải phóng enzyme, các gốc oxy và lưới ngoại bào, từ đó làm tổn thương thành mạch. Hoạt hóa bổ thể, đặc biệt trục C5a, tiếp tục thu hút và kích hoạt thêm bạch cầu trung tính, tạo vòng khuếch đại viêm.
Khi quá trình này xảy ra ở cầu thận, người bệnh có thể bị viêm cầu thận hoại tử ít lắng đọng miễn dịch; tại phổi, tổn thương mao mạch có thể gây xuất huyết phế nang. Cơ chế u hạt, bạch cầu ái toan và kiểu tổn thương cơ quan còn phụ thuộc từng thể GPA, MPA hoặc EGPA.
Phân loại lâm sàng được công nhận gồm u hạt kèm viêm đa mạch (GPA), viêm đa mạch vi thể (MPA) và viêm đa mạch u hạt tăng bạch cầu ái toan (EGPA). Bác sĩ còn mô tả theo kiểu ANCA là PR3-ANCA, MPO-ANCA hoặc ANCA âm tính; theo cơ quan bị ảnh hưởng; và theo trạng thái hoạt động, lui bệnh, tái phát hay kháng trị.
Trong thực hành điều trị, phân tầng quan trọng nhất là bệnh có đe dọa cơ quan hoặc tính mạng hay không. Cách gọi “giới hạn” hoặc “toàn thân” có thể gây hiểu nhầm vì một tổn thương khu trú ở mắt, khí quản hoặc thần kinh vẫn có thể nghiêm trọng.
AAV là nhóm bệnh hiếm, thường được phát hiện ở người trưởng thành và tỷ lệ tăng theo tuổi, nhưng trẻ em vẫn có thể mắc. Kiểu bệnh thay đổi theo địa lý: GPA và PR3-ANCA được ghi nhận nhiều hơn ở một số quần thể châu Âu, trong khi MPA và MPO-ANCA chiếm ưu thế hơn ở nhiều quần thể Đông Á.
Nam và nữ đều có thể mắc. Dữ liệu từ các quốc gia không thể áp dụng trực tiếp để ước tính nguy cơ cá nhân, và hiện chưa có bộ số liệu dân số toàn quốc đủ mạnh để xác định chính xác gánh nặng AAV tại Việt Nam.
Không có đường lây hoặc đường xâm nhập đặc hiệu. Bệnh hình thành khi đáp ứng miễn dịch tự thân hoạt hóa bạch cầu trung tính và bổ thể, sau đó gây viêm tại thành mạch. Một số phơi nhiễm như bụi silica, một số môi trường nghề nghiệp hoặc thuốc nhất định được ghi nhận có liên quan, nhưng không phải người phơi nhiễm nào cũng phát bệnh và mối liên quan không đủ để xác định nguyên nhân cho từng cá nhân.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm mạch liên quan ANCA
Nguyên nhân trực tiếp của AAV chưa được xác định đầy đủ. Bệnh được xem là kết quả tương tác giữa khuynh hướng di truyền đa yếu tố, điều hòa miễn dịch bất thường và phơi nhiễm môi trường. Một số thuốc có thể gây hội chứng viêm mạch liên quan ANCA, thường có đặc điểm huyết thanh và lâm sàng khác AAV nguyên phát.
Nhiễm trùng không được xem là nguyên nhân lây truyền của AAV, nhưng có thể kích hoạt miễn dịch, làm nặng triệu chứng hoặc bắt chước đợt hoạt động. Vì vậy, bác sĩ phải loại trừ nhiễm trùng trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Khó thay đổi: tuổi cao hơn, một số nền tảng di truyền và kiểu quần thể có thể liên quan nguy cơ hoặc kiểu PR3/MPO. Có thể thay đổi hoặc tránh được: phơi nhiễm bụi silica nghề nghiệp, hút thuốc gây thêm tổn thương hô hấp, và sử dụng một số thuốc liên quan viêm mạch khi không được theo dõi.
Những yếu tố này chỉ làm thay đổi xác suất, không dự đoán chắc chắn ai sẽ mắc bệnh. Không có xét nghiệm sàng lọc AAV thường quy cho người khỏe mạnh chỉ dựa trên yếu tố nguy cơ.
Nhóm cần cảnh giác gồm người có triệu chứng nhiều cơ quan không giải thích được, đặc biệt kết hợp viêm xoang kéo dài, nốt phổi, ho ra máu, ban xuất huyết, tổn thương thần kinh ngoại biên hoặc suy thận cấp. Người từng dùng thuốc có khả năng gây ANCA, người phơi nhiễm silica và người có bệnh tự miễn khác có thể cần đánh giá kỹ hơn khi xuất hiện biểu hiện phù hợp.
Nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn khi có viêm cầu thận tiến triển nhanh, xuất huyết phế nang, tổn thương tim, thần kinh trung ương hoặc chậm điều trị.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm mạch liên quan ANCA
AAV có thể khởi phát âm thầm trong nhiều tuần với mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân và đau cơ khớp, hoặc xuất hiện nhanh bằng hội chứng phổi–thận. Triệu chứng phụ thuộc thể bệnh và cơ quan, nên hai người cùng chẩn đoán có thể có biểu hiện rất khác nhau.
Tổn thương thận đôi khi không gây đau hay tiểu buốt; dấu hiệu đầu tiên chỉ là hồng cầu, protein trong nước tiểu hoặc creatinine tăng. Người lớn tuổi và người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể biểu hiện không điển hình, còn nhiễm trùng có thể giống một đợt tái phát.
- Toàn thân: mệt mỏi, sốt, chán ăn, sụt cân hoặc đau cơ khớp kéo dài.
- Thận: tiểu máu vi thể, protein niệu, phù, tăng huyết áp hoặc giảm chức năng thận.
- Phổi: ho, khó thở, đau ngực, nốt hoặc thâm nhiễm phổi; đôi khi có ho ra máu.
- Tai mũi họng: viêm xoang, nghẹt mũi, chảy máu mũi hoặc giảm thính lực, nổi bật hơn ở GPA.
- Da: ban xuất huyết sờ được, nốt đau, loét hoặc vùng tím đầu chi.
- Thần kinh: tê, bỏng rát, yếu bàn chân hay bàn tay do tổn thương nhiều dây thần kinh.
- Đỏ mắt, đau mắt, nhìn mờ hoặc lồi mắt do viêm củng mạc, viêm hốc mắt hay tổn thương mạch mắt.
- Đau bụng, xuất huyết tiêu hóa hoặc thiếu máu ruột khi mạch máu đường tiêu hóa bị ảnh hưởng.
- Đau ngực, rối loạn nhịp, viêm màng ngoài tim hoặc suy tim khi có tổn thương tim.
- Đau đầu bất thường, co giật hoặc triệu chứng thần kinh trung ương, là biểu hiện hiếm nhưng cần đánh giá khẩn.
Nên đặt lịch khám: khi sốt, mệt, đau khớp, viêm xoang, ban da hoặc tê yếu kéo dài không giải thích được. Cần khám trong ngày: khi tiểu sẫm màu, lượng nước tiểu giảm, phù tăng, khó thở mới xuất hiện, ho ra máu ít hoặc đau mắt kèm giảm thị lực. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng cũ quay lại, xuất hiện tác dụng phụ thuốc, nhiễm trùng, huyết áp tăng hoặc xét nghiệm theo dõi bất thường.
- Khó thở nhanh hoặc tăng dần, tím tái, đau ngực, ho ra nhiều máu hoặc SpO2 giảm.
- Giảm rõ lượng nước tiểu, phù phổi, lơ mơ, nôn kéo dài hoặc dấu hiệu suy thận cấp nặng.
- Yếu liệt mới xuất hiện, rối loạn ý thức, co giật, mất thị lực đột ngột hoặc đau bụng dữ dội kèm chảy máu.
Chẩn đoán Viêm mạch liên quan ANCA
Chẩn đoán AAV dựa trên việc ghép nhiều mảnh thông tin: kiểu tổn thương cơ quan, xét nghiệm viêm, chức năng thận, nước tiểu, PR3-ANCA/MPO-ANCA, hình ảnh và mô bệnh học khi có thể. Bác sĩ đồng thời tìm nhiễm trùng, ung thư, thuốc gây bệnh, bệnh kháng màng đáy cầu thận và các viêm mạch khác.
ANCA dương tính làm tăng khả năng chẩn đoán trong bối cảnh phù hợp nhưng có thể gặp ở bệnh khác; ANCA âm tính cũng không loại trừ hoàn toàn AAV. Sinh thiết thận, phổi, da hoặc cơ quan phù hợp có thể xác nhận viêm mạch và phân biệt hoạt tính với tổn thương mạn.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát, triệu chứng tai mũi họng, hô hấp, tiết niệu, da, mắt và thần kinh; tiền sử thuốc, nghề nghiệp, nhiễm trùng và bệnh tự miễn. Khám có thể bao gồm huyết áp, độ bão hòa oxy, phù, ban xuất huyết, mạch ngoại vi, tiếng phổi, khớp, mắt, tai mũi họng và đánh giá sức cơ–cảm giác.
Khám lâm sàng không thay thế xét nghiệm vì tổn thương thận có thể kín đáo, trong khi sốt và chỉ số viêm tăng có thể do nhiễm trùng chứ không phải viêm mạch hoạt động.
- Tổng phân tích nước tiểu và tỷ lệ protein: tìm hồng cầu biến dạng, trụ hồng cầu và protein niệu; kết quả bình thường sớm không loại trừ hoàn toàn bệnh.
- Creatinine, eGFR và điện giải: đánh giá mức độ tổn thương thận và theo dõi diễn tiến.
- PR3-ANCA và MPO-ANCA bằng miễn dịch đặc hiệu: hỗ trợ chẩn đoán, phân nhóm; không dùng đơn độc để quyết định tăng hoặc giảm thuốc.
- Công thức máu, CRP/ESR, chức năng gan: đánh giá viêm, thiếu máu, bạch cầu ái toan, nhiễm trùng và độ an toàn điều trị.
- Xét nghiệm loại trừ: cấy, vi sinh, kháng thể kháng màng đáy cầu thận, bổ thể và xét nghiệm tự miễn khác tùy biểu hiện.
X-quang hoặc CT ngực được dùng khi có triệu chứng hô hấp hay nghi tổn thương phổi; có thể thấy nốt, hang, kính mờ, xuất huyết phế nang hoặc bệnh phổi kẽ. CT xoang hữu ích khi có viêm mũi xoang kéo dài, còn siêu âm, MRI, siêu âm tim hoặc chụp mạch được chỉ định theo cơ quan nghi ngờ.
Hình ảnh không đặc hiệu cho AAV và có thể giống nhiễm trùng hoặc ung thư. Kết quả phải được diễn giải cùng lâm sàng, xét nghiệm và đôi khi nội soi phế quản hay sinh thiết.
Không có một thang điểm duy nhất thay thế chẩn đoán lâm sàng cho toàn bộ AAV. Danh pháp Chapel Hill mô tả bản chất từng thể, còn tiêu chuẩn ACR/EULAR 2022 được thiết kế để phân loại GPA, MPA hoặc EGPA trong nghiên cứu sau khi đã xác định có viêm mạch và loại trừ bệnh bắt chước.
Trong thực hành, chẩn đoán cần bằng chứng khách quan về tổn thương cơ quan, xét nghiệm PR3/MPO-ANCA phù hợp và mô bệnh học khi khả thi. Không nên tự cộng điểm tiêu chuẩn phân loại để kết luận bệnh.
Điều trị Viêm mạch liên quan ANCA
Mục tiêu điều trị là nhanh chóng dập viêm để bảo vệ cơ quan, sau đó duy trì lui bệnh với độc tính thấp nhất. Kế hoạch được phân tầng theo thể AAV, tổn thương đe dọa cơ quan/tính mạng, chức năng thận, nguy cơ tái phát, tuổi sinh sản, nhiễm trùng và bệnh nền.
GPA hoặc MPA nặng thường cần glucocorticoid phối hợp rituximab hoặc cyclophosphamide; trường hợp không đe dọa cơ quan có thể dùng lựa chọn ít độc hơn theo hướng dẫn. Nhập viện được cân nhắc khi suy thận nhanh, xuất huyết phổi, tổn thương mắt, thần kinh, tim hoặc cần theo dõi điều trị tích cực.
Thuốc có thể gồm glucocorticoid để kiểm soát viêm nhanh; rituximab hoặc cyclophosphamide để gây lui bệnh ở GPA/MPA nặng; avacopan trong một số phác đồ GPA/MPA nhằm giảm phơi nhiễm glucocorticoid; và rituximab, azathioprine, methotrexate hoặc mycophenolate trong duy trì tùy tình huống. EGPA có lựa chọn khác, gồm thuốc nhắm IL-5 ở nhóm phù hợp.
Tất cả đều cần bác sĩ chuyên khoa kê và theo dõi vì nguy cơ nhiễm trùng, giảm tế bào máu, độc gan–thận, ảnh hưởng sinh sản, loãng xương hoặc tái hoạt nhiễm trùng. Không tự mua, tự phối hợp hay ngừng thuốc.
Trao đổi huyết tương không dùng thường quy cho mọi trường hợp, nhưng có thể được cân nhắc chọn lọc khi viêm cầu thận tiến triển rất nhanh, nguy cơ suy thận giai đoạn cuối cao, xuất huyết phế nang kèm thiếu oxy hoặc đồng thời có kháng thể kháng màng đáy cầu thận. Lọc máu hỗ trợ khi có chỉ định suy thận cấp.
Nội soi phế quản, sinh thiết hoặc thủ thuật tai mũi họng chủ yếu phục vụ chẩn đoán và xử trí biến chứng; lợi ích phải được cân bằng với nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và tình trạng hô hấp.
Phẫu thuật không điều trị căn nguyên miễn dịch của AAV. Can thiệp ngoại khoa chỉ được cân nhắc khi có biến chứng cấu trúc như hẹp đường thở, tổn thương tai mũi họng phá hủy, thiếu máu mô, thủng tạng hoặc nhu cầu tạo đường vào lọc máu. Nếu có thể, bác sĩ ưu tiên kiểm soát viêm hoạt động trước phẫu thuật và phối hợp điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch quanh mổ.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát huyết áp, phù và nguy cơ tim mạch; phục hồi chức năng khi yếu cơ hoặc tổn thương thần kinh; bảo vệ xương khi dùng glucocorticoid; chăm sóc mũi xoang và mắt theo chuyên khoa; hỗ trợ cai thuốc lá và dinh dưỡng đủ chất.
Bác sĩ có thể tư vấn tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng trước hoặc trong điều trị ức chế miễn dịch. Lịch tiêm, thời điểm và loại vaccine cần cá thể hóa vì vaccine sống có thể không phù hợp trong một số giai đoạn.
Theo dõi thường bao gồm triệu chứng từng cơ quan, huyết áp, cân nặng, nước tiểu, creatinine/eGFR, công thức máu, men gan, dấu hiệu nhiễm trùng và độc tính thuốc. Hình ảnh hoặc đánh giá chuyên khoa được lặp lại khi tổn thương phổi, mắt, tai mũi họng hay thần kinh cần theo dõi.
Biến động ANCA có thể cung cấp thêm bối cảnh nhưng không đủ tin cậy để tự quyết định điều trị cho từng người. Cần liên hệ bác sĩ khi sốt, khó thở, tiểu ít, ban mới, tê yếu tăng, đau mắt hoặc tác dụng phụ thuốc.
Điều trị thường có hai giai đoạn: gây lui bệnh trong những tháng đầu và duy trì lâu hơn để hạn chế tái phát. Thời gian cụ thể thay đổi theo thể bệnh, đáp ứng, tổn thương cơ quan, tiền sử tái phát, kiểu ANCA và độc tính thuốc; nhiều người cần theo dõi trong nhiều năm ngay cả khi đã lui bệnh.
Không có mốc cố định bảo đảm khỏi. Việc giảm glucocorticoid, đổi thuốc duy trì hoặc ngừng điều trị phải dựa trên đánh giá chuyên khoa và không nên thực hiện chỉ vì triệu chứng đã hết.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng do bệnh gồm suy thận mạn hoặc cần lọc máu, xuất huyết phế nang, xơ phổi, hẹp đường thở, mất thính lực, tổn thương mắt, đau–yếu do bệnh thần kinh ngoại biên, thiếu máu ruột và tổn thương tim. Tổn thương mạch có thể để lại sẹo dù viêm đã được kiểm soát.
Biến chứng điều trị gồm nhiễm trùng nặng, giảm tế bào máu, loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, ảnh hưởng sinh sản và một số nguy cơ ác tính liên quan phơi nhiễm thuốc tích lũy. Vì vậy cần cân bằng giữa kiểm soát bệnh và giảm độc tính.
Nhờ điều trị hiện đại, nhiều người đạt lui bệnh và duy trì sinh hoạt lâu dài, nhưng AAV vẫn là bệnh nghiêm trọng cần quản lý mạn tính. Tiên lượng tốt hơn khi được nhận biết sớm, bảo tồn chức năng thận, không có xuất huyết phổi nặng và kiểm soát được nhiễm trùng.
Kết quả cá nhân phụ thuộc thể bệnh, tuổi, mức tổn thương cơ quan lúc chẩn đoán, đáp ứng thuốc, tái phát và biến chứng điều trị. Không thể dự đoán tuổi thọ hoặc khả năng hồi phục chính xác chỉ từ một xét nghiệm ANCA.
AAV có thể tái phát sau khi đã lui bệnh; nguy cơ khác nhau giữa các thể và thường cao hơn ở một số kiểu PR3-ANCA hoặc người có tiền sử tái phát. Đợt mới có thể xuất hiện tại cơ quan cũ hoặc cơ quan khác, nên không nên chỉ theo dõi một triệu chứng quen thuộc.
Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng kế hoạch, không tự ngừng, tái khám định kỳ, tránh hút thuốc, nhận biết nhiễm trùng và báo sớm triệu chứng mới. Nồng độ ANCA đơn độc không dự báo chắc chắn thời điểm tái phát.
Hiện chưa có biện pháp chắc chắn ngăn AAV nguyên phát vì nguyên nhân chưa rõ. Phòng biến chứng tập trung vào phát hiện sớm tổn thương thận–phổi, kiểm soát huyết áp, tránh thuốc gây hại thận, ngừng hút thuốc, tiêm chủng phù hợp và dự phòng nhiễm trùng theo chỉ định.
Phòng tái phát dựa trên tuân thủ điều trị duy trì, lịch xét nghiệm và nhận biết dấu hiệu cảnh báo. Người có phơi nhiễm silica nghề nghiệp nên tuân thủ bảo hộ lao động, nhưng việc này không thay thế theo dõi y khoa khi đã có triệu chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm mạch liên quan ANCA
Không có chế độ ăn chữa khỏi AAV. Nên ưu tiên khẩu phần cân bằng, đủ đạm theo chức năng thận, nhiều rau quả phù hợp, hạn chế muối khi tăng huyết áp hoặc phù, và điều chỉnh đường–năng lượng nếu glucocorticoid làm tăng đường huyết hay cân nặng.
Người suy thận, tăng kali, loãng xương, đái tháo đường hoặc đang dùng nhiều thuốc cần tư vấn dinh dưỡng riêng. Không tự dùng thảo dược, “thải độc” hoặc thực phẩm bổ sung vì có thể tương tác thuốc, gây độc gan thận hoặc che lấp triệu chứng.
Trong đợt hoạt động hoặc khi thiếu máu, khó thở và yếu thần kinh, cần giảm cường độ và nghỉ xen kẽ. Khi bệnh ổn định, vận động tăng dần như đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và phục hồi chức năng có thể cải thiện thể lực, giấc ngủ và sức khỏe xương.
Tránh tập nặng khi ho ra máu, đau ngực, sốt, oxy thấp hoặc chức năng thận xấu. Công việc có bụi silica, hóa chất hoặc nguy cơ nhiễm trùng cần được bác sĩ và y học lao động đánh giá.
Người bệnh có thể ghi nhiệt độ, huyết áp, cân nặng, mức phù, khó thở, ho, màu nước tiểu, ban da, tê yếu và khả năng vận động. Ghi lại ngày dùng thuốc, liều đã được kê và triệu chứng bất thường giúp bác sĩ nhận biết xu hướng.
Máy đo tại nhà không thay thế xét nghiệm nước tiểu, creatinine hay khám cơ quan. Không tự điều chỉnh thuốc theo một lần đo ANCA, CRP, huyết áp hoặc SpO2; hãy liên hệ cơ sở y tế khi chỉ số xấu kèm triệu chứng.
- Không tự ngừng glucocorticoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch vì triệu chứng giảm, do có thể gây bùng phát hoặc suy thượng thận.
- Không tự dùng kháng sinh, thuốc nam, thực phẩm bổ sung hay thuốc chống viêm giảm đau khi chưa kiểm tra tương tác và chức năng thận.
- Không xem ANCA dương tính là chẩn đoán chắc chắn hoặc ANCA giảm là bằng chứng bệnh đã hết.
- Không trì hoãn khám khi khó thở, ho ra máu, tiểu ít, đau mắt, yếu liệt hoặc sốt trong lúc đang ức chế miễn dịch.
- Không hút thuốc và hạn chế phơi nhiễm bụi nghề nghiệp vì có thể làm tăng gánh nặng hô hấp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
AAV ở trẻ em hiếm nhưng có thể biểu hiện bằng viêm cầu thận, xuất huyết phổi, triệu chứng tai mũi họng, da hoặc thần kinh. Trẻ có nguy cơ ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì, xương và khả năng học tập do cả bệnh lẫn glucocorticoid.
Chẩn đoán và điều trị nên phối hợp thấp khớp nhi, thận nhi, hô hấp và các chuyên khoa liên quan. Liều thuốc, vaccine, dự phòng nhiễm trùng và hỗ trợ tâm lý–trường học phải được cá thể hóa theo tuổi và cân nặng.
Người cao tuổi có thể khởi phát bằng suy thận, khó thở, mệt hoặc sụt cân mà ít dấu hiệu điển hình. Bệnh nền tim phổi, giảm dự trữ thận và đa thuốc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, té ngã, loãng xương, tăng đường huyết và tương tác thuốc.
Mục tiêu vẫn là bảo vệ cơ quan nhưng bác sĩ thường cân nhắc chặt chẽ cường độ ức chế miễn dịch, chức năng, dinh dưỡng, khả năng tự chăm sóc và mong muốn của người bệnh.
AAV hoạt động trong thai kỳ có thể gây nguy cơ cho mẹ và thai, đặc biệt khi ảnh hưởng thận, phổi hoặc huyết áp. Người đang có kế hoạch mang thai nên trao đổi sớm để chọn thời điểm bệnh ổn định và thay các thuốc có nguy cơ gây dị tật hoặc độc tính sinh sản bằng phương án phù hợp.
Không tự ngừng thuốc khi biết mang thai. Việc theo dõi cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao và chuyên khoa điều trị AAV, với xét nghiệm và hình ảnh được lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ.
Khả năng cho con bú phụ thuộc hoạt chất, liều, thời điểm dùng, tuổi thai của trẻ và sức khỏe người mẹ. Một số thuốc có thể tương thích, trong khi thuốc khác cần tránh hoặc điều chỉnh lịch bú dưới hướng dẫn chuyên môn.
Không mặc định phải ngừng cho bú và cũng không tiếp tục thuốc mà chưa rà soát. Bác sĩ sản, nhi, dược lâm sàng và chuyên khoa AAV sẽ cân bằng kiểm soát bệnh của mẹ với mức phơi nhiễm của trẻ.
Người đã suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng nhiều thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng nặng và biểu hiện không điển hình. Sốt có thể không cao, trong khi khó thở, lú lẫn hoặc tụt huyết áp xuất hiện sớm.
Ngưỡng đi khám cần thấp hơn. Trước khi tăng thuốc vì nghi tái phát, bác sĩ thường tìm nhiễm trùng cơ hội, kiểm tra công thức máu, immunoglobulin và tình trạng vaccine; kế hoạch dự phòng phải cá thể hóa.
Bệnh thận mạn, bệnh phổi, đái tháo đường, tăng huyết áp, loãng xương, viêm gan virus, lao tiềm ẩn và bệnh tim có thể làm thay đổi lựa chọn thuốc và nguy cơ biến chứng. Người có bệnh nền cần rà soát tương tác, điều chỉnh theo chức năng gan thận và theo dõi sát nhiễm trùng.
Điều trị AAV không nên tách rời quản lý bệnh nền; kiểm soát huyết áp, đường huyết, xương và nguy cơ tim mạch góp phần quan trọng vào kết quả lâu dài.
Ở người mới phẫu thuật, sốt, thiếu máu, tăng chỉ số viêm hoặc khó thở có thể do biến chứng hậu phẫu, nhiễm trùng, huyết khối hoặc AAV. Cần đánh giá nguyên nhân trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Nếu đã điều trị AAV, kế hoạch tạm ngừng và dùng lại thuốc quanh mổ, dự phòng huyết khối, chăm sóc vết thương và liều glucocorticoid bổ sung phải do nhóm phẫu thuật và chuyên khoa phối hợp.
Câu hỏi thường gặp về Viêm mạch liên quan ANCA
Có thể nguy hiểm, đặc biệt khi viêm mạch làm tổn thương thận, phổi, mắt, tim hoặc hệ thần kinh. Một số người chỉ có triệu chứng âm ỉ, trong khi người khác diễn tiến nhanh với suy thận hoặc xuất huyết phế nang. Mức độ nguy cơ không thể xác định chỉ từ kết quả ANCA; bác sĩ cần đánh giá cơ quan, tốc độ thay đổi xét nghiệm và tình trạng nhiễm trùng. Điều trị hiện đại giúp nhiều người đạt lui bệnh, nhưng theo dõi lâu dài vẫn cần thiết vì tổn thương cơ quan, tái phát và tác dụng phụ thuốc đều có thể ảnh hưởng kết quả.
Không. PR3-ANCA hoặc MPO-ANCA dương tính làm tăng khả năng AAV khi người bệnh có biểu hiện phù hợp như viêm cầu thận, nốt phổi, xuất huyết phổi, viêm xoang phá hủy hoặc viêm nhiều dây thần kinh. Tuy nhiên ANCA cũng có thể xuất hiện trong nhiễm trùng, bệnh viêm khác, do thuốc hoặc ở người không có viêm mạch hoạt động. Ngược lại, một số ca AAV có ANCA âm tính. Vì vậy bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám, nước tiểu, chức năng thận, hình ảnh và sinh thiết khi khả thi thay vì kết luận từ một xét nghiệm.
Thuật ngữ phù hợp thường là đạt lui bệnh và kiểm soát lâu dài hơn là bảo đảm chữa khỏi vĩnh viễn. Thuốc có thể dập hoạt tính viêm, bảo vệ cơ quan và duy trì giai đoạn không triệu chứng, nhưng một số tổn thương sẹo như suy thận mạn, giảm thính lực hoặc hẹp đường thở có thể không hồi phục hoàn toàn. Bệnh cũng có khả năng tái phát. Khả năng kiểm soát phụ thuộc thể AAV, mức tổn thương lúc chẩn đoán, đáp ứng điều trị, nhiễm trùng và việc theo dõi. Không nên tự ngừng thuốc khi thấy khỏe hơn.
Phần lớn người bệnh có thể vận động khi tình trạng ổn định, nhưng cường độ phải phù hợp với tim phổi, chức năng thận, thiếu máu, yếu cơ và tổn thương thần kinh. Giai đoạn hoạt động, sốt, khó thở, ho ra máu hoặc suy thận cấp cần nghỉ và được đánh giá y tế. Khi lui bệnh, đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và phục hồi chức năng tăng dần thường hữu ích cho thể lực và xương. Người dùng glucocorticoid kéo dài hoặc có nguy cơ té ngã nên được hướng dẫn kỹ; không cố tập qua đau ngực, chóng mặt hoặc hụt hơi bất thường.
AAV có thể tái phát, nhưng tần suất khác nhau giữa từng thể và từng người. Dấu hiệu có thể giống lần đầu hoặc xuất hiện ở cơ quan mới: mệt tăng, sốt, viêm xoang, ban, tê yếu, khó thở, ho ra máu, phù hoặc nước tiểu sẫm. Nhiễm trùng và tác dụng phụ thuốc cũng gây triệu chứng tương tự, nên không tự tăng thuốc. ANCA tăng không đồng nghĩa chắc chắn sắp tái phát. Cách an toàn là báo sớm triệu chứng, làm xét nghiệm nước tiểu–thận và đánh giá chuyên khoa để phân biệt hoạt tính bệnh với nhiễm trùng hay tổn thương cũ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

