Viêm đa mạch vi thể là bệnh viêm mạch tự miễn hiếm gây hoại tử ở mao mạch, tiểu động mạch và tiểu tĩnh mạch mà không tạo viêm u hạt điển hình. Thận thường bị ảnh hưởng, với viêm cầu thận có thể gây tiểu máu, protein niệu và suy giảm chức năng nhanh. Ở phổi, viêm mao mạch có thể gây khó thở, thiếu máu hoặc ho ra máu; da và thần kinh cũng có thể liên quan.
MPA thường gắn với MPO-ANCA, nhưng xét nghiệm ANCA không đủ để chẩn đoán nếu thiếu bằng chứng tổn thương cơ quan. Bác sĩ cần kết hợp nước tiểu, creatinine, hình ảnh phổi, loại trừ nhiễm trùng và đôi khi sinh thiết. Điều trị sớm có thể hạn chế suy thận và xuất huyết phế nang. Sau khi kiểm soát đợt cấp, người bệnh vẫn cần điều trị duy trì và theo dõi vì tái phát, bệnh thận mạn và nhiễm trùng do thuốc đều có thể xảy ra.
Viêm đa mạch vi thể là bệnh gì?
Viêm đa mạch vi thể (MPA) là viêm mạch hoại tử toàn thân, chủ yếu ở mạch máu nhỏ, với rất ít hoặc không có lắng đọng phức hợp miễn dịch. Bệnh thường gây viêm cầu thận hoại tử và viêm mao mạch phổi. Khác với u hạt kèm viêm đa mạch, MPA không có viêm u hạt hoại tử điển hình ở đường hô hấp và thường ít biểu hiện phá hủy mũi xoang.
MPA thuộc nhóm viêm mạch liên quan ANCA, đa số liên quan MPO-ANCA/p-ANCA. Tuy nhiên một số người có PR3-ANCA hoặc ANCA âm tính. “Vi thể” nói đến kích thước mạch và đặc điểm mô học, không có nghĩa bệnh nhẹ hay chỉ thấy dưới kính hiển vi. Bệnh có thể gây hội chứng phổi–thận đe dọa tính mạng dù triệu chứng ban đầu chỉ là mệt, đau khớp hoặc ban da.
| Tên bệnh | Viêm đa mạch vi thể |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Microscopic polyangiitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | MPA; microscopic polyarteritis (tên cũ trong một số tài liệu) |
| Mã ICD-10 | M31.7 – Microscopic polyangiitis theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tự miễn hệ thống thuộc nhóm viêm mạch liên quan ANCA; viêm mạch hoại tử mạch máu nhỏ; liên quan chủ yếu chuyên khoa Thận, Hô hấp, Miễn dịch lâm sàng và Thấp khớp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thận và phổi thường bị ảnh hưởng nhất; da, thần kinh ngoại biên, khớp, mắt, tim và đường tiêu hóa có thể tổn thương. Bệnh tai mũi họng phá hủy không phải đặc điểm nổi bật. |
| Tính chất bệnh | Viêm mạch hoại tử tự miễn, ít lắng đọng miễn dịch và không có viêm u hạt điển hình; bệnh không lây, có thể khởi phát cấp hoặc diễn tiến theo đợt. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. MPA thường gặp hơn ở người lớn tuổi và được ghi nhận chiếm tỷ lệ tương đối cao trong nhiều quần thể Đông Á; chưa có ước tính dân số đáng tin cậy cho Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm đa mạch vi thể
MPO-ANCA gắn với myeloperoxidase trên bạch cầu trung tính đã được mồi, kích hoạt các tế bào này bám vào thành mạch và giải phóng chất gây oxy hóa, enzyme cùng lưới ngoại bào. Tổn thương nội mô làm thành mạch hoại tử và rò rỉ, đặc biệt tại cầu thận và mao mạch phế nang.
Hoạt hóa bổ thể qua C5a tiếp tục thu hút bạch cầu trung tính, tạo vòng viêm khuếch đại. Ở thận, quá trình này gây đứt mao mạch cầu thận và tạo liềm; tại phổi, máu thoát vào phế nang gây thiếu oxy và giảm hemoglobin. MPA không tạo đáp ứng u hạt nổi bật như GPA.
MPA được mô tả theo kiểu MPO-ANCA, PR3-ANCA hoặc ANCA âm tính; theo trạng thái mới mắc, lui bệnh, tái phát hay kháng trị; và theo có hay không tổn thương đe dọa cơ quan. Kiểu hình phổi–thận, ưu thế thận, bệnh phổi kẽ hoặc tổn thương thần kinh–da có thể giúp lập kế hoạch đánh giá.
Phân loại theo ANCA đôi khi dự báo kiểu biểu hiện và tái phát tốt hơn chỉ dựa vào tên hội chứng, nhưng không thay thế chẩn đoán MPA. Bác sĩ vẫn phải loại trừ GPA, EGPA, bệnh kháng màng đáy cầu thận, lupus và nhiễm trùng.
MPA hiếm gặp và thường được chẩn đoán ở người trung niên đến cao tuổi; tỷ lệ tăng theo tuổi. Nam và nữ đều có thể mắc. Nhiều nghiên cứu tại Đông Á ghi nhận MPA và MPO-ANCA phổ biến tương đối hơn GPA và PR3-ANCA, nhưng sự khác biệt còn phụ thuộc tiêu chuẩn phân loại và hệ thống phát hiện ca bệnh.
Dữ liệu quốc tế không phản ánh chính xác tình hình Việt Nam. Hiện chưa có nghiên cứu dân số toàn quốc đủ mạnh để đưa ra tỷ lệ mắc hoặc hiện mắc đáng tin cậy.
MPA không có đường lây. Bệnh phát triển từ đáp ứng miễn dịch tự thân hoạt hóa bạch cầu trung tính và bổ thể, sau đó làm tổn thương trực tiếp thành mao mạch và tiểu mạch. Phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc thuốc có thể đóng vai trò thúc đẩy ở một số người, nhưng không có chuỗi phơi nhiễm–xâm nhập duy nhất giống bệnh truyền nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm đa mạch vi thể
Nguyên nhân MPA chưa được xác định. Bệnh có thể liên quan tương tác giữa tính nhạy cảm di truyền, điều hòa miễn dịch bất thường, lão hóa miễn dịch và yếu tố môi trường. Bụi silica được ghi nhận liên quan nguy cơ AAV trong một số nghiên cứu.
Một số thuốc có thể gây viêm mạch MPO-ANCA, thường kèm nhiều tự kháng thể hoặc biểu hiện khác bệnh nguyên phát. Nhiễm trùng không gây lây MPA nhưng có thể bắt chước viêm mạch hoặc kích hoạt đáp ứng viêm, nên cần được loại trừ trước khi tăng thuốc ức chế miễn dịch.
Khó thay đổi: tuổi cao, một số biến thể di truyền và nền tảng quần thể liên quan MPO-ANCA. Có thể giảm: phơi nhiễm silica không bảo hộ, hút thuốc làm nặng tổn thương phổi, và sử dụng thuốc liên quan ANCA mà thiếu giám sát.
Những yếu tố này không đủ để dự đoán bệnh cho cá nhân. Xét nghiệm MPO-ANCA không được khuyến cáo làm sàng lọc thường quy ở người không có triệu chứng.
MPA nên được cân nhắc ở người lớn tuổi có suy thận nhanh, hồng cầu hoặc trụ hồng cầu trong nước tiểu, khó thở không giải thích được, thiếu máu, ban xuất huyết hoặc yếu nhiều dây thần kinh. Người có bệnh phổi kẽ kèm MPO-ANCA và bất thường thận cần đánh giá chuyên sâu.
Nguy cơ diễn tiến nặng tăng khi creatinine tăng nhanh, cần lọc máu, có xuất huyết phế nang thiếu oxy, nhiễm trùng đồng thời, tuổi cao hoặc dự trữ tim phổi kém.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm đa mạch vi thể
MPA có thể khởi phát trong vài ngày đến vài tuần bằng mệt, sốt, đau cơ khớp và sụt cân, sau đó xuất hiện tổn thương thận, phổi, da hoặc thần kinh. Một số người được phát hiện qua xét nghiệm thận bất thường dù chưa có triệu chứng tiết niệu.
Hội chứng phổi–thận là biểu hiện điển hình nhưng không phải lúc nào cũng đầy đủ. Xuất huyết phế nang có thể không gây ho ra máu, còn bệnh phổi kẽ có thể tiến triển mạn. Ở người lớn tuổi, nhiễm trùng và bệnh tim phổi dễ che lấp dấu hiệu MPA.
- Thận: tiểu máu vi thể, protein niệu, phù, tăng huyết áp hoặc suy thận tiến triển nhanh.
- Phổi: khó thở, ho, giảm oxy, đau ngực hoặc ho ra máu do viêm mao mạch phổi.
- Toàn thân: sốt, mệt nhiều, chán ăn, sụt cân và đau cơ khớp.
- Da: ban xuất huyết sờ được, nốt, loét hoặc tím đầu chi do viêm mạch da.
- Thần kinh ngoại biên: đau rát, tê hoặc yếu không đối xứng do viêm nhiều dây thần kinh.
- Máu: thiếu máu do viêm, suy thận hoặc mất máu phế nang.
- Bệnh phổi kẽ hoặc xơ phổi với ho khan và khó thở tăng dần, đôi khi xuất hiện trước chẩn đoán viêm mạch.
- Đau bụng, xuất huyết tiêu hóa hoặc thiếu máu ruột khi mạch mạc treo bị ảnh hưởng.
- Viêm màng ngoài tim, viêm cơ tim hoặc rối loạn nhịp là tổn thương tim ít gặp.
- Đau mắt, viêm củng mạc hoặc triệu chứng thần kinh trung ương hiếm nhưng có thể nghiêm trọng.
Nên đặt lịch khám: khi mệt, sụt cân, đau khớp, ban xuất huyết hoặc tê yếu kéo dài. Cần khám trong ngày: khi nước tiểu sẫm, phù, huyết áp tăng, khó thở mới, giảm khả năng gắng sức, ho ra máu ít hoặc xét nghiệm creatinine tăng. Cần tái khám sớm: khi ho–khó thở mạn nặng hơn, triệu chứng thần kinh tiến triển, sốt hoặc tiêu chảy trong lúc dùng ức chế miễn dịch.
- Khó thở cấp, SpO2 giảm, ho ra máu, da tím hoặc hemoglobin giảm nhanh gợi ý xuất huyết phế nang.
- Tiểu rất ít hoặc vô niệu, phù phổi, lú lẫn, nôn nhiều hay rối loạn nhịp do suy thận nặng.
- Đau bụng dữ dội, đi ngoài ra máu, yếu liệt mới, đau ngực hoặc mất ý thức.
Chẩn đoán Viêm đa mạch vi thể
Chẩn đoán MPA dựa trên mẫu hình viêm mạch mạch nhỏ, thường là viêm cầu thận ít lắng đọng miễn dịch cùng viêm mao mạch phổi, ban da hoặc bệnh thần kinh. Xét nghiệm MPO-ANCA/PR3-ANCA hỗ trợ mạnh nhưng phải đặt trong bối cảnh lâm sàng.
Tổng phân tích nước tiểu, creatinine, công thức máu, chỉ số viêm, CT ngực và xét nghiệm vi sinh được thực hiện theo biểu hiện. Sinh thiết thận thường có giá trị cao để xác định hoạt tính, mức sẹo và tiên lượng. Bác sĩ loại trừ nhiễm trùng, lupus, cryoglobulin, bệnh kháng màng đáy cầu thận, thuốc và các viêm mạch khác.
Bác sĩ đo huyết áp, độ bão hòa oxy, nhịp thở, cân nặng và phù; nghe phổi tìm ran; kiểm tra ban xuất huyết, loét, mạch ngoại vi và đau khớp. Khám thần kinh tập trung vào sức cơ, cảm giác và phản xạ để phát hiện tổn thương nhiều dây thần kinh.
Hỏi kỹ lượng nước tiểu, màu nước tiểu, ho ra máu, khó thở, thuốc đã dùng, phơi nhiễm silica và nhiễm trùng. Việc không có triệu chứng tai mũi họng phá hủy hỗ trợ phân biệt với GPA nhưng không đủ để kết luận MPA.
- Nước tiểu và cặn lắng: tìm hồng cầu biến dạng, trụ hồng cầu và protein niệu gợi ý viêm cầu thận.
- Creatinine, eGFR, ure và điện giải: đánh giá mức suy thận, chỉ định nhập viện hoặc hỗ trợ lọc máu.
- MPO-ANCA và PR3-ANCA: MPO-ANCA có trọng số phân loại cao cho MPA; kết quả vẫn cần diễn giải cùng lâm sàng.
- Công thức máu, CRP/ESR: nhận biết thiếu máu, viêm, giảm tế bào máu và theo dõi điều trị.
- Kháng thể kháng màng đáy cầu thận, ANA, bổ thể và vi sinh: loại trừ hội chứng chồng lấp hoặc bệnh bắt chước.
CT ngực được chỉ định khi khó thở, ho, thiếu máu hoặc nghi xuất huyết phế nang; có thể thấy kính mờ lan tỏa, đông đặc hoặc hình ảnh bệnh phổi kẽ. X-quang có thể bỏ sót tổn thương sớm.
Siêu âm thận đánh giá kích thước và loại trừ tắc nghẽn nhưng không xác định viêm mạch. Siêu âm tim, CT bụng hoặc MRI thần kinh được dùng theo triệu chứng. Hình ảnh phổi phải được phân biệt với phù phổi, nhiễm trùng và xơ phổi không do MPA.
Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2022 cho MPA áp dụng sau khi xác định có viêm mạch mạch nhỏ/vừa và loại trừ bệnh bắt chước. MPO-ANCA/p-ANCA, viêm cầu thận ít lắng đọng và bệnh phổi kẽ mang điểm dương; triệu chứng mũi xoang, PR3-ANCA và tăng bạch cầu ái toan làm giảm điểm.
Tổng điểm từ 5 trở lên phân loại MPA trong nghiên cứu. Đây không phải tiêu chuẩn tự chẩn đoán, và bác sĩ không nên bỏ qua sinh thiết hoặc bằng chứng cơ quan chỉ vì điểm phân loại chưa đủ.
Điều trị Viêm đa mạch vi thể
Ưu tiên điều trị MPA là bảo tồn chức năng thận và kiểm soát viêm mao mạch phổi. Mức độ được phân tầng theo suy thận, thiếu oxy, xuất huyết phế nang, tổn thương thần kinh hoặc tiêu hóa và nguy cơ nhiễm trùng.
Bệnh đe dọa cơ quan thường cần glucocorticoid kết hợp rituximab hoặc cyclophosphamide. Sau khi đạt lui bệnh, chuyển sang thuốc duy trì và giảm glucocorticoid. Lọc máu, hỗ trợ hô hấp hoặc trao đổi huyết tương chỉ áp dụng theo chỉ định chọn lọc, không thay thế liệu pháp ức chế miễn dịch.
Rituximab và cyclophosphamide là hai lựa chọn chính để gây lui bệnh MPA nặng, dùng cùng chiến lược glucocorticoid được giảm dần. Avacopan có thể được cân nhắc ở một số người mắc GPA/MPA để giảm phơi nhiễm glucocorticoid, đặc biệt khi nguy cơ độc tính cao.
Rituximab thường được dùng duy trì; azathioprine hoặc các thuốc khác có thể thay thế tùy bối cảnh. Chức năng thận, tuổi, nguy cơ nhiễm trùng, kế hoạch sinh sản và bệnh phổi kẽ ảnh hưởng quyết định. Không tự chỉnh thuốc theo MPO-ANCA hoặc creatinine tại nhà.
Lọc máu được dùng khi suy thận gây quá tải dịch, tăng kali, toan chuyển hóa hoặc triệu chứng ure huyết; cần lọc máu ban đầu không đồng nghĩa chắc chắn thận không thể hồi phục. Trao đổi huyết tương có thể cân nhắc ở một số trường hợp suy thận tiến triển rất nặng, xuất huyết phế nang thiếu oxy hoặc đồng mắc kháng thể kháng màng đáy cầu thận.
Nội soi phế quản có thể hỗ trợ chẩn đoán xuất huyết và loại trừ nhiễm trùng, nhưng phải cân bằng nguy cơ khi người bệnh thiếu oxy.
Phẫu thuật không phải phương pháp điều trị MPA. Can thiệp ngoại khoa chỉ dành cho biến chứng cụ thể như thiếu máu ruột, thủng tạng, mô hoại tử hoặc tạo đường vào lọc máu. Mọi quyết định phải đánh giá hoạt tính viêm mạch, nhiễm trùng, chức năng thận và thuốc ức chế miễn dịch.
Khác GPA, MPA thường không gây tổn thương u hạt phá hủy cần tái tạo tai mũi họng.
Chăm sóc hỗ trợ tập trung vào cân bằng dịch, huyết áp, điện giải, thiếu máu và dinh dưỡng theo chức năng thận. Oxy, phục hồi hô hấp hoặc chương trình vận động được cá thể hóa nếu có tổn thương phổi; vật lý trị liệu giúp hạn chế yếu và co rút do bệnh thần kinh ngoại biên.
Bảo vệ xương, kiểm soát đường huyết, tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng theo hướng dẫn điều trị rất quan trọng. Người bệnh phổi kẽ nên tránh hút thuốc và phơi nhiễm bụi.
MPA cần theo dõi sát nước tiểu, creatinine/eGFR, protein niệu, huyết áp, cân nặng, hemoglobin, công thức máu, men gan và triệu chứng hô hấp. SpO2, chức năng phổi hoặc CT được lặp lại khi có xuất huyết phế nang hay bệnh phổi kẽ.
MPO-ANCA có thể thay đổi theo thời gian nhưng không đủ để quyết định điều trị đơn độc. Nhiễm trùng, quá tải dịch và xơ phổi có thể gây khó thở giống tái phát; đánh giá nguyên nhân là bước bắt buộc trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Gây lui bệnh diễn ra trong những tháng đầu, nhưng phục hồi chức năng thận và phổi có thể lâu hơn. Thuốc duy trì thường tiếp tục nhiều tháng đến nhiều năm tùy nguy cơ tái phát, mức sẹo thận, kiểu ANCA, tuổi và độc tính.
Người cần lọc máu có thể được đánh giá khả năng hồi phục thận theo diễn tiến, không dựa vào một thời điểm. Bệnh phổi kẽ và tổn thương thần kinh có thể cần quản lý lâu dài dù viêm mạch đã yên.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính gồm suy thận mạn, cần lọc máu, xuất huyết phế nang, suy hô hấp, bệnh phổi kẽ–xơ phổi, tổn thương thần kinh ngoại biên và loét da. Hiếm hơn là thiếu máu ruột, tổn thương tim hoặc thần kinh trung ương.
Người lớn tuổi và suy thận dễ gặp nhiễm trùng, độc tính thuốc, giảm tế bào máu, loãng xương và biến cố tim mạch. Tổn thương sẹo có thể khiến creatinine hoặc khó thở không trở về bình thường dù bệnh không còn hoạt động.
Nhiều người mắc MPA đạt lui bệnh, nhưng kết quả lâu dài phụ thuộc mạnh vào chức năng thận ban đầu, mức xơ hóa mô, xuất huyết phế nang, bệnh phổi kẽ, tuổi và nhiễm trùng. Chẩn đoán sớm trước khi có sẹo thận rộng giúp tăng khả năng bảo tồn chức năng.
MPA có thể tái phát, song tổn thương cơ quan và biến chứng điều trị đôi khi ảnh hưởng chất lượng sống nhiều hơn hoạt tính hiện tại. Không thể dự đoán khả năng ngừng lọc máu hoặc tuổi thọ chỉ từ MPO-ANCA.
MPA có thể tái phát sau lui bệnh, dù xu hướng ở một số nhóm MPO-ANCA thấp hơn GPA kiểu PR3. Tái phát có thể biểu hiện bằng nước tiểu bất thường trở lại, creatinine tăng, khó thở, ban hoặc bệnh thần kinh.
Không tự kết luận tái phát khi creatinine dao động vì mất nước, thuốc, nhiễm trùng và bệnh thận mạn cũng gây thay đổi. Tuân thủ thuốc duy trì, xét nghiệm định kỳ và xử trí sớm nhiễm trùng giúp giảm tổn thương tích lũy.
Không có phương pháp phòng mắc MPA chắc chắn. Bảo hộ khi tiếp xúc silica, tránh hút thuốc và dùng thuốc theo chỉ định là các biện pháp hợp lý nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Phòng suy cơ quan dựa vào phát hiện sớm tiểu máu, suy thận và khó thở; phòng biến chứng điều trị gồm vaccine, dự phòng nhiễm trùng, quản lý xương–tim mạch và điều chỉnh thuốc theo chức năng thận. Phòng tái phát cần thuốc duy trì và lịch theo dõi, không có sản phẩm “tăng miễn dịch” thay thế.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm đa mạch vi thể
Chế độ ăn phụ thuộc mức suy thận, phù, kali máu và lọc máu. Nhiều người cần hạn chế muối; việc điều chỉnh protein, kali, phospho và dịch phải theo xét nghiệm và tư vấn dinh dưỡng thận, không áp dụng giống nhau cho mọi người.
Glucocorticoid có thể tăng đường huyết và cảm giác đói, nên chú ý khẩu phần và thực phẩm chế biến sẵn. Không tự dùng thảo dược lợi tiểu hoặc sản phẩm “bổ thận” vì có thể gây tăng kali, độc thận hoặc tương tác thuốc.
Trong giai đoạn suy thận cấp, thiếu oxy, xuất huyết phổi hoặc thiếu máu nặng, cần nghỉ và vận động theo hướng dẫn. Khi ổn định, đi bộ ngắn, tập thở, tăng sức mạnh từ từ và vật lý trị liệu thần kinh giúp cải thiện chức năng.
Người bệnh phổi kẽ nên theo dõi khó thở và SpO2 theo chỉ định; người yếu bàn chân cần dụng cụ hỗ trợ để phòng té ngã. Không tập nặng khi phù phổi, đau ngực, chóng mặt hoặc tiểu giảm.
Có thể ghi huyết áp, cân nặng, phù, lượng nước tiểu tương đối, màu nước tiểu, khó thở, ho, SpO2 nếu được hướng dẫn, ban da và mức tê yếu. Tăng cân nhanh kèm phù hoặc hụt hơi có thể gợi ý ứ dịch.
Theo dõi tại nhà không thay thế creatinine, kali, cặn lắng nước tiểu hay hemoglobin. Không tự tăng thuốc lợi tiểu, glucocorticoid hoặc giảm uống nước khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không bỏ qua tiểu máu vi thể hoặc creatinine tăng chỉ vì không đau lưng và vẫn đi tiểu được.
- Không tự dùng thuốc chống viêm giảm đau, thuốc nam “bổ thận” hoặc lợi tiểu khi chức năng thận chưa được đánh giá.
- Không xem khó thở là do tuổi hoặc bệnh phổi cũ khi hemoglobin giảm, ho ra máu hoặc SpO2 thấp.
- Không tự tăng glucocorticoid khi sốt vì nhiễm trùng có thể giống đợt MPA.
- Không trì hoãn cấp cứu khi tiểu rất ít, khó thở cấp, ho ra máu hoặc lú lẫn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
MPA ở trẻ em rất hiếm nhưng thường có tổn thương thận nổi bật và có thể kèm xuất huyết phổi, da hoặc thần kinh. Trẻ cần theo dõi tăng trưởng, huyết áp, dinh dưỡng, xương, vaccine và ảnh hưởng học tập của bệnh thận mạn.
Điều trị phải do nhóm thận nhi và thấp khớp nhi thực hiện; liều thuốc và chiến lược bảo tồn khả năng sinh sản khác người lớn. Không dùng tiêu chuẩn phân loại người lớn để tự kết luận.
MPA thường xuất hiện ở tuổi cao, khi dự trữ thận–phổi giảm và bệnh nền nhiều. Triệu chứng có thể chỉ là mệt, thiếu máu, suy thận hoặc khó thở, dễ bị quy cho lão hóa, suy tim hay nhiễm trùng.
Điều trị cần cân bằng bảo vệ cơ quan với nguy cơ nhiễm trùng, yếu cơ, té ngã, đái tháo đường và độc tính thuốc. Khả năng tự quản lý thuốc và hỗ trợ gia đình cũng ảnh hưởng kế hoạch.
MPA hiếm ở tuổi sinh sản nhưng bệnh thận hoặc phổi hoạt động trong thai kỳ có thể nguy hiểm. Nên lập kế hoạch mang thai khi bệnh ổn định, kiểm soát huyết áp và thay thuốc có nguy cơ cho thai dưới giám sát chuyên khoa.
Protein niệu, tăng huyết áp và suy thận có thể khó phân biệt với biến chứng thai kỳ, nên cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thận và thấp khớp. Không tự ngừng thuốc khi phát hiện có thai.
Quyết định cho con bú phụ thuộc thuốc duy trì, chức năng thận của mẹ và tuổi của trẻ. Một số hoạt chất có thể dùng với theo dõi, trong khi thuốc khác cần tránh hoặc điều chỉnh thời điểm.
Không nên ngừng điều trị cần thiết chỉ để tiếp tục cho bú mà chưa thảo luận, vì tái phát MPA ở thận hoặc phổi có thể nặng. Dược sĩ lâm sàng và bác sĩ sản–nhi có thể giúp đánh giá phơi nhiễm qua sữa.
Người dùng rituximab, cyclophosphamide, glucocorticoid hoặc có suy thận dễ nhiễm trùng nặng. Viêm phổi, nhiễm trùng huyết và nhiễm trùng cơ hội có thể gây khó thở, kính mờ và chỉ số viêm giống MPA hoạt động.
Ngưỡng đi khám phải thấp; bác sĩ thường kiểm tra vi sinh, công thức máu, immunoglobulin và tình trạng vaccine trước khi tăng ức chế miễn dịch. Không tự dùng kháng sinh dự phòng.
Bệnh thận mạn, xơ phổi, COPD, suy tim, đái tháo đường và tăng huyết áp làm tăng nguy cơ nhập viện và ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Viêm gan virus, lao tiềm ẩn hoặc nhiễm trùng mạn cần được đánh giá trước liệu pháp ức chế miễn dịch mạnh.
Thuốc phải điều chỉnh theo chức năng thận và tương tác. Kiểm soát dịch, huyết áp, đường huyết và nguy cơ tim mạch là phần không thể tách khỏi điều trị MPA.
Sau mổ, suy thận cấp, thiếu máu, khó thở và chỉ số viêm tăng có nhiều nguyên nhân như mất máu, nhiễm trùng, thuốc cản quang, huyết khối hoặc MPA. Cần đánh giá toàn diện trước khi quy cho tái phát.
Nếu đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, kế hoạch quanh mổ phải phối hợp với bác sĩ thận–thấp khớp để giảm nguy cơ nhiễm trùng mà không làm mất kiểm soát bệnh.
Câu hỏi thường gặp về Viêm đa mạch vi thể
Có thể rất nguy hiểm vì MPA thường ảnh hưởng thận và mao mạch phổi. Viêm cầu thận có thể làm chức năng thận giảm nhanh mà không gây đau; xuất huyết phế nang có thể gây thiếu oxy và thiếu máu, đôi khi không ho ra máu rõ. Tuy vậy mức độ khác nhau và nhiều người đạt lui bệnh khi được điều trị kịp thời. Nguy cơ phụ thuộc chức năng thận, tình trạng hô hấp, tuổi, nhiễm trùng và bệnh nền. Tiểu ít, phù phổi, khó thở tăng nhanh hoặc ho ra máu cần được cấp cứu thay vì chờ xét nghiệm ANCA.
Cả hai đều thuộc viêm mạch liên quan ANCA và có thể gây viêm cầu thận hoặc xuất huyết phổi. Điểm khác chính là GPA có viêm u hạt hoại tử và thường gây bệnh tai mũi họng phá hủy, nốt hoặc hang phổi; MPA không có u hạt điển hình và thường nổi bật bằng tổn thương thận, viêm mao mạch phổi hoặc bệnh phổi kẽ. MPO-ANCA thường gặp hơn ở MPA, còn PR3-ANCA thường gặp hơn ở GPA, nhưng vẫn có ngoại lệ. Bác sĩ cần kết hợp lâm sàng, hình ảnh, ANCA và sinh thiết thay vì phân biệt chỉ bằng một dấu hiệu.
Không. MPO-ANCA là dấu ấn hỗ trợ quan trọng và có trọng số cao trong tiêu chuẩn phân loại MPA, nhưng cũng có thể xuất hiện ở GPA, EGPA, viêm mạch do thuốc, bệnh tự miễn khác hoặc một số nhiễm trùng. Một số người MPA lại ANCA âm tính. Chẩn đoán cần bằng chứng viêm mạch và tổn thương cơ quan, nhất là cặn lắng nước tiểu, chức năng thận, hình ảnh phổi và mô bệnh học. Tiêu chuẩn ACR/EULAR được xây dựng cho phân loại nghiên cứu sau khi loại trừ bệnh bắt chước, không phải bài kiểm tra để người bệnh tự kết luận.
Không phải mọi người mắc MPA đều cần lọc máu. Một số trường hợp suy thận nặng phải lọc máu trong giai đoạn cấp để kiểm soát quá tải dịch, tăng kali hoặc triệu chứng ure huyết; chức năng thận có thể hồi phục một phần sau khi viêm được kiểm soát. Người khác có tổn thương sẹo rộng và cần lọc máu lâu dài. Khả năng hồi phục phụ thuộc mức tổn thương lúc chẩn đoán, sinh thiết, thời gian điều trị và biến chứng. Không thể dự đoán chắc chắn chỉ từ creatinine ban đầu; bác sĩ thận sẽ đánh giá theo diễn tiến và nhu cầu lọc thực tế.
Có thể. Tái phát có thể gây lại tiểu máu, protein niệu, creatinine tăng, khó thở, ban hoặc tê yếu. Tuy nhiên nhiễm trùng, mất nước, thuốc, suy tim và bệnh thận mạn cũng làm xét nghiệm hoặc triệu chứng xấu đi. MPO-ANCA tăng không đủ để xác nhận tái phát và không nên là lý do tự tăng thuốc. Theo dõi định kỳ nước tiểu, chức năng thận và hô hấp giúp phát hiện thay đổi sớm. Khi có sốt, tiểu giảm, ho ra máu hoặc SpO2 thấp, cần liên hệ cơ sở y tế để phân biệt hoạt tính bệnh với biến chứng khác.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

