U hạt kèm viêm đa mạch là một thể viêm mạch liên quan ANCA, gây viêm hoại tử ở mạch máu nhỏ–vừa và tạo tổn thương u hạt, đặc biệt tại mũi xoang và phổi. Người bệnh có thể bị nghẹt mũi kéo dài, chảy máu mũi, viêm tai, ho, khó thở, nốt hoặc hang phổi; khi thận bị ảnh hưởng, nước tiểu có máu hoặc chức năng thận có thể xấu đi mà không gây đau.
GPA thường liên quan PR3-ANCA, nhưng xét nghiệm này không phải lúc nào cũng dương tính và không thể dùng riêng để kết luận. Chẩn đoán cần phối hợp triệu chứng, khám tai mũi họng–mắt, xét nghiệm nước tiểu, chức năng thận, CT ngực hoặc xoang và sinh thiết khi phù hợp. Điều trị sớm nhằm dập viêm, bảo vệ đường thở, phổi và thận; theo dõi lâu dài quan trọng vì bệnh có thể tái phát, để lại hẹp khí quản, giảm thính lực hoặc tổn thương thận mạn.
U hạt kèm viêm đa mạch là bệnh gì?
U hạt kèm viêm đa mạch (GPA) là viêm mạch hoại tử ảnh hưởng chủ yếu mạch nhỏ đến vừa, đồng thời tạo viêm u hạt hoại tử ở mô ngoài mạch, thường tại đường hô hấp. Tên “u hạt” mô tả kiểu phản ứng viêm, không có nghĩa là ung thư. Bệnh trước đây được gọi là bệnh Wegener, nhưng tên này không còn được ưu tiên.
GPA thuộc nhóm viêm mạch liên quan ANCA và thường gắn với PR3-ANCA/c-ANCA. Điểm phân biệt với viêm đa mạch vi thể là tổn thương u hạt và bệnh tai mũi họng phá hủy nổi bật hơn; cả hai đều có thể gây viêm cầu thận ít lắng đọng miễn dịch và xuất huyết phế nang. Một người vẫn có thể mắc GPA khi ANCA âm tính, đặc biệt nếu bệnh khu trú, nên chẩn đoán dựa trên toàn bộ bối cảnh.
| Tên bệnh | U hạt kèm viêm đa mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Granulomatosis with polyangiitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | GPA; bệnh Wegener; u hạt Wegener; granulomatosis Wegener (tên cũ) |
| Mã ICD-10 | M31.3 – Wegener granulomatosis theo ICD-10 của WHO; tên lâm sàng hiện dùng là granulomatosis with polyangiitis. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tự miễn hệ thống thuộc nhóm viêm mạch liên quan ANCA; viêm mạch mạch máu nhỏ–vừa; liên quan Miễn dịch, Thấp khớp, Thận, Hô hấp, Tai Mũi Họng và Mắt. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường hô hấp trên, phổi và thận là ba vị trí điển hình; mắt, tai, da, khớp, thần kinh ngoại biên, khí quản, tim và đường tiêu hóa cũng có thể bị tổn thương. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch hoại tử tự miễn kèm viêm u hạt, thường diễn tiến mạn theo đợt hoạt động–lui bệnh; không lây và có thể gây phá hủy mô nếu không kiểm soát. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. GPA có thể xuất hiện ở mọi tuổi nhưng thường được chẩn đoán ở người trưởng thành; phân bố địa lý và tỷ lệ PR3-ANCA khác nhau giữa các quần thể. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U hạt kèm viêm đa mạch
PR3-ANCA có thể gắn với proteinase 3 trên bạch cầu trung tính đã được hoạt hóa, làm tế bào bám vào nội mô và giải phóng enzyme cùng các chất oxy hóa gây hoại tử thành mạch. Bổ thể C5a tạo tín hiệu thu hút thêm bạch cầu, khuếch đại vòng viêm tại mao mạch và tiểu động mạch.
Song song, đáp ứng miễn dịch tế bào và đại thực bào hình thành các ổ viêm u hạt ở mũi xoang, khí quản hoặc phổi. U hạt có thể tạo nốt, hang, sẹo và phá hủy sụn; viêm cầu thận xảy ra khi tổn thương mạch tại cầu thận tạo liềm và suy giảm lọc nhanh.
GPA có thể được mô tả theo kiểu ANCA (PR3, MPO hoặc âm tính), trạng thái mới mắc–tái phát–kháng trị, và mức độ đe dọa cơ quan. Bệnh khu trú ở tai mũi họng không mặc nhiên là nhẹ vì hẹp dưới thanh môn, tổn thương hốc mắt hoặc phá hủy sụn có thể gây hậu quả nặng.
Về biểu hiện, bác sĩ thường phân nhóm ưu thế u hạt đường hô hấp, hội chứng phổi–thận, hoặc tổn thương đa cơ quan. Các nhóm này giúp định hướng đánh giá nhưng không thay thế tiêu chuẩn chẩn đoán hay lựa chọn thuốc cá thể hóa.
GPA là bệnh hiếm, thường khởi phát ở tuổi trung niên hoặc lớn hơn nhưng có thể gặp ở trẻ em. Nam và nữ đều mắc. Nhiều nghiên cứu ghi nhận GPA và PR3-ANCA phổ biến hơn ở quần thể có nguồn gốc châu Âu so với một số quần thể Đông Á, nơi MPO-ANCA chiếm tỷ lệ cao hơn.
Sự khác biệt địa lý phản ánh cả di truyền, môi trường và phương pháp phân loại. Việt Nam chưa có dữ liệu dân số toàn quốc đủ để đưa ra tỷ lệ mắc chính xác, vì vậy không nên ngoại suy trực tiếp từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ.
Không có đường truyền từ người sang người. Quá trình bệnh bắt đầu từ hoạt hóa miễn dịch chống lại thành phần của bạch cầu trung tính, sau đó gây viêm mạch và viêm u hạt tại mô hô hấp. Vi khuẩn cư trú mũi, bụi nghề nghiệp hoặc các kích thích niêm mạc có thể liên quan hoạt tính bệnh ở một số nhóm, nhưng không đủ để xác định một “đường gây bệnh” duy nhất.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U hạt kèm viêm đa mạch
Nguyên nhân cụ thể của GPA chưa rõ. Bệnh được cho là phát sinh từ sự kết hợp giữa khuynh hướng di truyền liên quan đáp ứng miễn dịch, rối loạn dung nạp với PR3 và các yếu tố môi trường. Nhiễm trùng đường hô hấp có thể trùng thời điểm khởi phát hoặc tái phát, nhưng GPA không phải bệnh nhiễm trùng và không lây.
Một số thuốc gây viêm mạch ANCA thường thiên về MPO-ANCA và biểu hiện khác GPA nguyên phát. Khi nghi ngờ, bác sĩ rà soát thuốc, phơi nhiễm, cấy vi sinh và mô bệnh học để tránh nhầm nhiễm trùng phá hủy mũi xoang với bệnh tự miễn.
Không thay đổi được: nền tảng di truyền liên quan PR3-ANCA và một số đặc điểm quần thể. Có thể hạn chế: phơi nhiễm bụi silica, hút thuốc và tiếp xúc hô hấp gây thêm tổn thương; việc quản lý nhiễm trùng mũi xoang đúng cách cũng quan trọng khi đang ức chế miễn dịch.
Không có yếu tố nào đủ mạnh để sàng lọc người khỏe bằng ANCA. Tiền sử gia đình hiếm khi cho phép dự đoán trực tiếp vì GPA không di truyền theo kiểu đơn gen.
Cần nghĩ đến GPA ở người có viêm xoang hoặc viêm tai dai dẳng kèm triệu chứng phổi, bất thường nước tiểu, ban xuất huyết, đau mắt hoặc tê yếu. Nhóm có nguy cơ biến chứng cao gồm người suy thận nhanh, xuất huyết phế nang, hẹp đường thở, tổn thương mắt đe dọa thị lực hoặc bệnh tái phát nhiều lần.
Người từng điều trị cyclophosphamide, dùng glucocorticoid kéo dài hoặc có bệnh phổi mạn cần theo dõi thêm độc tính thuốc, nhiễm trùng và nguy cơ tim mạch.
Triệu chứng và dấu hiệu của U hạt kèm viêm đa mạch
GPA có thể bắt đầu giống viêm đường hô hấp kéo dài: nghẹt mũi, đau xoang, viêm tai, ho và mệt. Theo thời gian, bệnh có thể lan sang phổi, thận, mắt, da hoặc thần kinh. Một số trường hợp khởi phát cấp bằng khó thở, ho ra máu và suy thận.
Triệu chứng tai mũi họng thường nổi bật nhưng không phải ai cũng có. Tổn thương thận thường không gây đau, còn nốt phổi có thể được phát hiện tình cờ. Nhiễm trùng xoang–phổi có thể đồng tồn tại, đặc biệt sau ức chế miễn dịch, nên cần phân biệt cẩn thận.
- Mũi xoang: nghẹt mũi, đóng vảy, chảy máu mũi, đau mặt hoặc viêm xoang tái diễn.
- Tai và thính lực: viêm tai giữa, ù tai, cảm giác đầy tai hoặc giảm thính lực dẫn truyền hay tiếp nhận.
- Phổi: ho, khó thở, đau ngực, ho ra máu; hình ảnh có thể có nốt, khối hoặc hang.
- Thận: tiểu máu, protein niệu, phù, tăng huyết áp hoặc creatinine tăng nhanh.
- Toàn thân và khớp: sốt, mệt, sụt cân, đau cơ hoặc đau khớp.
- Da–thần kinh: ban xuất huyết, loét, tê rát hoặc yếu không đối xứng ở chi.
- Khàn tiếng, tiếng thở rít hoặc khó thở do hẹp dưới thanh môn hay tổn thương khí quản.
- Đau mắt dữ dội, lồi mắt, song thị hoặc nhìn mờ do viêm củng mạc và khối viêm hốc mắt.
- Biến dạng sống mũi do phá hủy sụn kéo dài; đây là di chứng cấu trúc, không phải lúc nào cũng phản ánh viêm đang hoạt động.
- Viêm màng ngoài tim, viêm cơ tim, đau bụng thiếu máu ruột hoặc tổn thương thần kinh trung ương hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám: khi viêm xoang, chảy máu mũi, viêm tai hoặc khàn tiếng kéo dài không đáp ứng điều trị thông thường, nhất là kèm mệt và đau khớp. Cần khám trong ngày: khi ho ra máu, khó thở, tiểu sẫm, phù, đau mắt, nhìn mờ hoặc tê yếu mới. Cần tái khám sớm: khi nghe kém tăng, tiếng thở rít, triệu chứng cũ trở lại hoặc sốt trong thời gian dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Tiếng thở rít, khó hít vào, nói ngắt quãng hoặc cảm giác đường thở hẹp nhanh.
- Ho ra nhiều máu, thiếu oxy, khó thở tăng, đau ngực hoặc dấu hiệu xuất huyết phế nang.
- Mất thị lực đột ngột, đau mắt dữ dội, lồi mắt nhanh, lú lẫn, yếu liệt hoặc co giật.
- Tiểu rất ít, phù phổi, nôn nhiều hoặc lơ mơ gợi ý suy thận cấp nặng.
Chẩn đoán U hạt kèm viêm đa mạch
Chẩn đoán GPA bắt đầu từ nhận diện mẫu hình tai mũi họng–phổi–thận hoặc tổn thương u hạt. Bác sĩ làm PR3-ANCA/MPO-ANCA, nước tiểu, creatinine, công thức máu, chỉ số viêm và chụp CT ngực hay xoang tùy triệu chứng. Khám mắt, thính lực hoặc nội soi thanh quản có thể cần thiết.
Sinh thiết thận thường cho viêm cầu thận hoại tử ít lắng đọng miễn dịch; mô phổi hoặc tổn thương khác có thể thấy viêm u hạt hoại tử. Sinh thiết niêm mạc mũi đôi khi không đặc hiệu. Nhiễm trùng, ung thư, cocaine, bệnh kháng màng đáy cầu thận và các viêm mạch khác phải được loại trừ.
Bác sĩ đánh giá vảy và loét mũi, biến dạng sống mũi, đau xoang, màng nhĩ, thính lực, giọng nói và tiếng thở. Khám phổi tìm ran, giảm oxy; đo huyết áp và phù để nhận biết tổn thương thận; đồng thời kiểm tra mắt, da, khớp và sức cơ–cảm giác.
Cần hỏi rõ ho ra máu, nước tiểu đổi màu, giảm lượng tiểu, thuốc đã dùng, phơi nhiễm nghề nghiệp và nhiễm trùng gần đây. Một khám tai mũi họng bình thường không loại trừ GPA nếu tổn thương nằm ở phổi hoặc thận.
- PR3-ANCA/MPO-ANCA: PR3-ANCA có trọng số phân loại cao cho GPA nhưng không phải bằng chứng duy nhất.
- Nước tiểu, protein niệu, creatinine và eGFR: phát hiện viêm cầu thận kín đáo và đánh giá tốc độ suy giảm chức năng.
- Công thức máu, CRP/ESR, men gan: hỗ trợ đánh giá viêm, thiếu máu, nhiễm trùng và độ an toàn trước điều trị.
- Vi sinh: cấy đờm, dịch xoang, máu hoặc xét nghiệm lao/nấm khi hình ảnh có nốt, hang hay sốt.
- Sinh thiết: lựa chọn cơ quan có khả năng cho mẫu chẩn đoán và nguy cơ thủ thuật chấp nhận được.
CT ngực có thể cho thấy nốt nhiều ổ, khối, hang, thâm nhiễm hoặc kính mờ do xuất huyết; những hình ảnh này cũng gặp trong nhiễm trùng và ung thư. CT xoang đánh giá dày niêm mạc, xương bị phá hủy và biến đổi mạn tính.
Nội soi hoặc CT khí quản được dùng khi khàn tiếng, thở rít; MRI hốc mắt hữu ích khi đau mắt, lồi mắt hoặc giảm thị lực. Hình ảnh giúp xác định vị trí sinh thiết và mức độ tổn thương nhưng không tự xác nhận GPA.
Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2022 cho GPA chỉ áp dụng sau khi đã xác định có viêm mạch mạch nhỏ/vừa và loại trừ bệnh bắt chước. Các mục có trọng số dương gồm triệu chứng mũi xoang, tổn thương sụn, giảm thính lực, PR3-ANCA, nốt hoặc hang phổi, u hạt trên sinh thiết, viêm xoang trên hình ảnh và viêm cầu thận ít lắng đọng; MPO-ANCA và tăng bạch cầu ái toan làm giảm điểm.
Tổng điểm từ 5 trở lên hỗ trợ phân loại GPA trong nghiên cứu. Thang điểm không phải công cụ tự chẩn đoán và không thay thế quyết định của bác sĩ.
Điều trị U hạt kèm viêm đa mạch
Điều trị hướng tới kiểm soát cả viêm mạch và khối viêm u hạt, đồng thời phân biệt hoạt tính với sẹo cấu trúc. Bệnh đe dọa thận, phổi, mắt, đường thở hoặc thần kinh thường cần gây lui bệnh tích cực; biểu hiện không đe dọa cơ quan vẫn phải được đánh giá vì có thể tiến triển.
Rituximab hoặc cyclophosphamide phối hợp glucocorticoid là nền tảng cho bệnh nặng. Sau lui bệnh, dùng thuốc duy trì và giảm glucocorticoid có kế hoạch. Hẹp khí quản hoặc tổn thương hốc mắt cần phối hợp tai mũi họng, hô hấp can thiệp hay mắt.
Glucocorticoid kiểm soát viêm nhanh nhưng cần giảm phơi nhiễm khi có thể. Rituximab thường được ưu tiên trong bệnh tái phát và là lựa chọn gây hoặc duy trì lui bệnh; cyclophosphamide vẫn có vai trò ở bệnh đe dọa cơ quan. Avacopan có thể được dùng trong một số chiến lược GPA để giảm gánh glucocorticoid.
Azathioprine, methotrexate hoặc mycophenolate có thể phù hợp ở các giai đoạn hoặc đối tượng chọn lọc. Việc lựa chọn phụ thuộc chức năng thận, nguy cơ tái phát, kế hoạch sinh sản, nhiễm trùng và phơi nhiễm thuốc trước đó; không có một thuốc tốt nhất cho mọi người.
Hẹp dưới thanh môn có thể cần nong, tiêm tại chỗ, laser hoặc đặt đường thở do chuyên gia thực hiện; thủ thuật chỉ giải quyết hẹp và không thay thế kiểm soát miễn dịch toàn thân. Dẫn lưu tai, xử trí lệ đạo hoặc can thiệp hốc mắt được cân nhắc theo biến chứng.
Trao đổi huyết tương chỉ được xem xét chọn lọc khi có viêm cầu thận tiến triển nhanh, xuất huyết phế nang thiếu oxy hoặc hội chứng chồng lấp kháng màng đáy cầu thận. Sinh thiết và nội soi có mục tiêu chẩn đoán, với nguy cơ chảy máu được đánh giá trước.
Phẫu thuật có thể cần cho hẹp đường thở cố định, tái tạo mũi, tổn thương tai, hốc mắt hoặc các di chứng phá hủy khác. Thời điểm thường được cân nhắc khi hoạt tính bệnh đã ổn định, vì mổ trong giai đoạn viêm mạnh làm tăng nguy cơ lành thương kém và tái hẹp.
Trước mổ, nhóm điều trị rà soát glucocorticoid, rituximab hoặc thuốc khác, nguy cơ nhiễm trùng, chức năng thận và nhu cầu dự phòng huyết khối. Phẫu thuật không ngăn bệnh tái phát ở vị trí khác.
Rửa mũi bằng dung dịch phù hợp, dưỡng ẩm niêm mạc và chăm sóc tai mũi họng có thể giảm đóng vảy, nhưng phải tránh thao tác gây chảy máu. Máy trợ thính, phục hồi giọng nói, phục hồi hô hấp và vật lý trị liệu hỗ trợ chức năng khi có di chứng.
Kiểm soát huyết áp, bảo vệ xương, dinh dưỡng đủ chất, tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng theo bác sĩ đặc biệt quan trọng trong điều trị kéo dài. Hút thuốc làm tăng gánh nặng phổi và nên được ngừng.
Tái khám cần đánh giá triệu chứng mũi xoang, thính lực, giọng nói, ho, khó thở, mắt, da, thần kinh và dấu hiệu thận. Xét nghiệm thường gồm nước tiểu, creatinine/eGFR, công thức máu, men gan và chỉ số viêm; hình ảnh được lặp theo biểu hiện, không nhất thiết theo lịch cố định.
ANCA và tế bào B có thể hỗ trợ bối cảnh nhưng không đủ để dự đoán chắc chắn tái phát. Cần phân biệt nốt phổi mới do GPA với nhiễm trùng, đặc biệt khi đang dùng rituximab hoặc glucocorticoid.
Giai đoạn gây lui bệnh thường tập trung trong vài tháng đầu, sau đó chuyển sang duy trì trong thời gian dài hơn. Người có PR3-ANCA, tiền sử tái phát hoặc tổn thương cơ quan nặng có thể cần chiến lược duy trì lâu hơn, nhưng thời điểm ngừng phụ thuộc cân bằng giữa tái phát và độc tính.
Di chứng cấu trúc như hẹp khí quản, giảm thính lực hoặc biến dạng mũi có thể cần theo dõi riêng sau khi viêm đã yên. Không nên tự rút ngắn điều trị vì triệu chứng tai mũi họng tạm giảm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
GPA có thể gây suy thận mạn, xuất huyết phế nang, nốt phổi để lại sẹo, hẹp dưới thanh môn, biến dạng sống mũi, viêm tai mạn và mất thính lực. Tổn thương mắt có thể đe dọa thị lực; bệnh thần kinh ngoại biên để lại đau hoặc yếu kéo dài.
Điều trị làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, giảm immunoglobulin, loãng xương, rối loạn chuyển hóa, ảnh hưởng sinh sản và độc tính tích lũy của cyclophosphamide. Một số triệu chứng dai dẳng là tổn thương cũ chứ không phải bệnh hoạt động, nên tăng thuốc không đúng có thể gây hại.
Nhiều người mắc GPA đạt lui bệnh với điều trị hiện đại và có thể duy trì hoạt động thường ngày. Tiên lượng phụ thuộc mức suy thận, xuất huyết phổi, tổn thương đường thở hoặc mắt, tuổi, nhiễm trùng và khả năng kiểm soát tái phát.
Tổn thương u hạt phá hủy có thể không hồi phục hoàn toàn dù xét nghiệm viêm đã ổn. Theo dõi đa chuyên khoa giúp tách hoạt tính bệnh khỏi di chứng và giảm điều trị quá mức. Không thể suy ra kết quả cá nhân chỉ dựa vào PR3-ANCA hay một phim CT.
GPA, đặc biệt kiểu PR3-ANCA, có xu hướng tái phát ở một số người. Đợt tái phát có thể biểu hiện bằng viêm xoang trở lại, nốt phổi mới, ban, viêm mắt, bất thường nước tiểu hoặc triệu chứng thần kinh.
ANCA tăng có thể đi trước tái phát ở một số trường hợp nhưng không đủ chính xác để tự tăng thuốc. Dùng thuốc duy trì đúng kế hoạch, chăm sóc nhiễm trùng hô hấp, không hút thuốc và báo sớm triệu chứng giúp giảm nguy cơ tổn thương tích lũy.
Không có cách phòng mắc GPA đặc hiệu. Có thể giảm biến chứng bằng cách khám sớm khi viêm mũi xoang bất thường đi kèm triệu chứng toàn thân, kiểm tra nước tiểu–thận, bảo vệ đường hô hấp khỏi bụi silica và ngừng hút thuốc.
Trong điều trị, tiêm chủng, dự phòng nhiễm trùng, theo dõi xương và kiểm soát tim mạch cần được lập kế hoạch trước các đợt ức chế miễn dịch. Phòng tái phát dựa chủ yếu vào thuốc duy trì và lịch tái khám, không phải chế độ ăn hay sản phẩm bổ sung.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U hạt kèm viêm đa mạch
Khẩu phần nên thích ứng với chức năng thận và tác dụng của glucocorticoid: giảm muối khi phù hoặc tăng huyết áp, kiểm soát đường và năng lượng khi tăng cân, bảo đảm canxi–vitamin D theo chỉ định và đủ protein nếu không có hạn chế thận.
Đau miệng, khô mũi hoặc thay đổi vị giác có thể làm ăn uống khó; nên chọn thực phẩm mềm, đủ năng lượng và trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng. Không có thực phẩm nào làm tan u hạt, và thuốc nam có thể gây độc gan thận hoặc tương tác.
Khi khó thở, thiếu máu, viêm khớp hoặc bệnh đang hoạt động, nên chia nhỏ hoạt động và tránh gắng sức. Sau khi ổn định, đi bộ, tập sức bền nhẹ, bài tập thăng bằng và phục hồi hô hấp giúp lấy lại thể lực.
Người hẹp đường thở cần được đánh giá trước khi tập nặng và phải dừng khi có tiếng thở rít, chóng mặt hoặc đau ngực. Bảo vệ thính lực, tránh khói bụi và sắp xếp công việc theo mức mệt là những điều thực tế.
Có thể theo dõi nhiệt độ, huyết áp, cân nặng, màu nước tiểu, mức nghẹt mũi, chảy máu mũi, giọng nói, ho, khó thở và khả năng nghe. Ghi hình ban da hoặc ghi âm thay đổi giọng đôi khi giúp mô tả diễn tiến cho bác sĩ.
Không tự soi sâu mũi, ngoáy vảy hoặc thử thông đường thở. ANCA, chức năng thận và tổn thương phổi cần xét nghiệm chuyên môn; triệu chứng nặng lên phải được đánh giá thay vì chỉ tăng rửa mũi hay thuốc không kê đơn.
- Không coi viêm xoang tái diễn là nhiễm trùng đơn thuần khi kèm ho, tiểu máu, đau mắt hoặc ban xuất huyết.
- Không tự bóc vảy sâu, nhỏ thuốc không rõ thành phần hoặc dùng chất gây co mạch kéo dài trong mũi.
- Không tự ngừng glucocorticoid, rituximab hoặc thuốc duy trì khi triệu chứng hô hấp trên giảm.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có tiếng thở rít, ho ra máu nhiều, giảm thị lực hoặc tiểu rất ít.
- Không hút thuốc và không tiếp xúc bụi silica mà thiếu bảo hộ, vì phổi có thể đã bị tổn thương.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
GPA ở trẻ em hiếm nhưng thường có biểu hiện tai mũi họng, phổi, thận và có thể hẹp đường thở. Trẻ cần được đánh giá tăng trưởng, dậy thì, sức khỏe xương, vaccine, học tập và tâm lý trong quá trình dùng glucocorticoid hay thuốc ức chế miễn dịch.
Tiêu chuẩn phân loại người lớn không nên được dùng như công cụ tự chẩn đoán cho trẻ. Điều trị cần nhóm thấp khớp nhi, thận nhi, hô hấp và tai mũi họng có kinh nghiệm.
Ở người cao tuổi, GPA có thể bị nhầm với viêm xoang mạn, ung thư phổi, nhiễm trùng hoặc suy thận do nguyên nhân khác. Giảm thính lực và mệt có thể bị xem là lão hóa, làm chậm chẩn đoán.
Nguy cơ nhiễm trùng, loãng xương, đái tháo đường, té ngã và độc tính thuốc cao hơn. Bác sĩ cân nhắc cường độ điều trị cùng chức năng thận, khả năng vận động, nhận thức và mạng lưới hỗ trợ.
Thai kỳ nên được lên kế hoạch khi GPA ổn định, vì bệnh hoạt động ở thận hoặc phổi làm tăng nguy cơ cho mẹ và thai. Một số thuốc điều trị chống chỉ định trong thai kỳ, trong khi một số lựa chọn khác có thể được dùng khi lợi ích vượt nguy cơ.
Người mang thai có ho ra máu, tăng huyết áp, phù hoặc bất thường nước tiểu cần đánh giá sớm. Không tự ngừng thuốc; quản lý cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thấp khớp và thận.
Cho con bú được quyết định theo từng thuốc và tình trạng hoạt động của GPA. Một số thuốc có dữ liệu tương thích, còn thuốc khác cần tránh hoặc tạm ngừng bú trong khoảng thời gian nhất định do bác sĩ hướng dẫn.
Kiểm soát bệnh của mẹ vẫn là ưu tiên vì tái phát nặng cũng gây nguy cơ cho cả mẹ và trẻ. Cần rà soát toàn bộ thuốc, kể cả thuốc nhỏ mũi, kháng sinh và thực phẩm bổ sung.
Ức chế miễn dịch làm tăng nguy cơ viêm phổi, nhiễm trùng xoang, nấm hoặc tái hoạt nhiễm trùng tiềm ẩn; các bệnh này có thể tạo nốt hay hang phổi giống GPA. Sốt đôi khi không rõ, nên khó thở, ho đờm mới, đau ngực hoặc giảm oxy phải được đánh giá sớm.
Trước khi tăng thuốc vì nghi tái phát, cần tìm nhiễm trùng và cân nhắc mức immunoglobulin, số lượng tế bào máu cùng thời điểm rituximab.
Bệnh phổi mạn, bệnh thận, đái tháo đường, tăng huyết áp, loãng xương, bệnh gan và nhiễm trùng tiềm ẩn ảnh hưởng lựa chọn thuốc GPA. Người có giảm thính lực, bệnh mắt hoặc hẹp khí quản cần chuyên khoa tương ứng theo dõi song song.
Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác và biến chứng. Mỗi lần tái khám nên rà soát thuốc kê đơn, không kê đơn, vaccine và chức năng gan thận.
Sau phẫu thuật tai mũi họng hoặc đường thở, phù nề, chảy máu, nhiễm trùng và tái hẹp có thể giống đợt GPA. Cần liên hệ đội phẫu thuật khi thở rít, đau tăng, sốt hoặc chảy máu bất thường.
Thuốc ức chế miễn dịch quanh mổ phải được phối hợp để vừa bảo vệ vết mổ vừa tránh bùng bệnh. Không tự dùng lại hoặc bỏ thuốc theo cảm giác.
Câu hỏi thường gặp về U hạt kèm viêm đa mạch
Không. “U hạt” là kiểu tập hợp tế bào viêm quan sát trong mô, không phải khối u ác tính. Tuy nhiên nốt, khối hoặc hang phổi do GPA có thể giống ung thư hay nhiễm trùng trên phim, vì vậy bác sĩ phải đánh giá cẩn thận và đôi khi sinh thiết. GPA vẫn là bệnh nghiêm trọng vì viêm mạch có thể làm hỏng thận, phổi, mắt hoặc đường thở. Không nên tự kết luận từ chữ “u hạt” hay một hình ảnh CT; chẩn đoán cần xét nghiệm ANCA, đánh giá nhiều cơ quan và mô bệnh học khi phù hợp.
Có thể. Viêm u hạt kéo dài ở sụn mũi có thể gây xẹp sống mũi, còn sẹo ở vùng dưới thanh môn hoặc khí quản có thể gây khàn tiếng, tiếng thở rít và khó thở. Những biến đổi này đôi khi tiếp tục gây triệu chứng dù viêm toàn thân đã lui. Điều trị có thể cần thuốc kiểm soát miễn dịch kết hợp thủ thuật hoặc phẫu thuật do chuyên gia tai mũi họng–đường thở thực hiện. Tiếng thở rít mới xuất hiện hoặc khó thở tăng nhanh là dấu hiệu cấp cứu, không nên chờ tái khám định kỳ.
Không. PR3-ANCA thường gặp và có giá trị hỗ trợ mạnh, nhưng một tỷ lệ người bệnh GPA có MPO-ANCA hoặc không phát hiện ANCA, nhất là khi bệnh khu trú ở đường hô hấp. Kết quả âm tính làm thay đổi xác suất chứ không phủ định toàn bộ chẩn đoán. Bác sĩ xem xét triệu chứng mũi xoang, nốt hoặc hang phổi, bất thường nước tiểu, hình ảnh và sinh thiết. Đồng thời phải loại trừ nhiễm trùng, ung thư và các bệnh gây tổn thương phá hủy tương tự. Không nên lặp xét nghiệm hoặc tự dùng thuốc chỉ dựa trên kết quả ANCA.
Thường cần điều trị theo giai đoạn và theo dõi lâu dài. Giai đoạn đầu nhằm gây lui bệnh, sau đó dùng thuốc duy trì để giảm nguy cơ tái phát. Thời gian khác nhau tùy mức tổn thương thận–phổi, kiểu PR3-ANCA, tiền sử tái phát, tác dụng phụ và mong muốn sinh sản. Một số di chứng như giảm thính lực hoặc hẹp khí quản cần chăm sóc riêng ngay cả khi không còn viêm hoạt động. Việc giảm hay ngừng thuốc phải do bác sĩ quyết định; tự ngừng khi hết nghẹt mũi hoặc ho có thể dẫn đến tái phát kín đáo ở thận.
Không có món ăn chữa GPA. Chế độ ăn nên cân bằng và điều chỉnh theo chức năng thận, huyết áp, đường huyết và tác dụng của glucocorticoid. Người phù hoặc tăng huyết áp thường cần hạn chế muối; người tăng đường huyết nên kiểm soát đồ ngọt và năng lượng; người suy thận có thể cần điều chỉnh đạm, kali hoặc phospho theo tư vấn. Tránh thuốc nam, sản phẩm “tăng miễn dịch” và thực phẩm bổ sung không rõ nguồn vì có thể tương tác hoặc gây độc gan thận. Nếu đau miệng, khô mũi hay giảm vị giác làm ăn kém, nên gặp chuyên gia dinh dưỡng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

