U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch là viêm mạch hệ thống hiếm gặp, thường xuất hiện trên nền hen khởi phát ở người lớn, viêm mũi xoang mạn hoặc polyp mũi và tăng bạch cầu ái toan. Phản ứng miễn dịch bất thường có thể làm viêm các mạch máu nhỏ, đồng thời bạch cầu ái toan xâm nhập mô và gây tổn thương phổi, dây thần kinh, da, tim, đường tiêu hóa hoặc thận. Người bệnh có thể ho, khó thở, nghẹt mũi kéo dài, phát ban, tê yếu tay chân, đau ngực hoặc đau bụng. Mức độ bệnh khác nhau, từ triệu chứng hô hấp dai dẳng đến viêm cơ tim, xuất huyết tiêu hóa hay tổn thương thần kinh nặng. Chẩn đoán sớm cần phối hợp bệnh sử, xét nghiệm, hình ảnh, đánh giá cơ quan và sinh thiết khi cần; điều trị đúng mức độ giúp kiểm soát viêm, bảo tồn chức năng cơ quan và giảm nguy cơ tái phát.
U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch là bệnh gì?
U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch, viết tắt EGPA, là bệnh viêm hoại tử các mạch máu nhỏ đến trung bình kèm viêm giàu bạch cầu ái toan và tổn thương dạng u hạt ở đường hô hấp. Bệnh thuộc nhóm viêm mạch liên quan kháng thể kháng bào tương bạch cầu đa nhân trung tính, nhưng ANCA chỉ được phát hiện ở một phần người bệnh nên kết quả âm tính không loại trừ EGPA. Điểm phân biệt quan trọng là sự phối hợp giữa hen hoặc bệnh mũi xoang, tăng bạch cầu ái toan và tổn thương cơ quan do viêm mạch hoặc do bạch cầu ái toan. EGPA không đồng nghĩa với hen tăng bạch cầu ái toan đơn thuần, viêm phổi tăng bạch cầu ái toan hay hội chứng tăng bạch cầu ái toan; các tình trạng này có thể giống nhau về xét nghiệm và triệu chứng nhưng khác về bằng chứng viêm mạch, cơ quan bị ảnh hưởng và cách điều trị. Bệnh cần được đánh giá đa chuyên khoa khi liên quan tim, thần kinh, phổi, tiêu hóa hoặc thận.
| Tên bệnh | U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Eosinophilic granulomatosis with polyangiitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | EGPA; hội chứng Churg–Strauss; u hạt dị ứng kèm viêm mạch |
| Mã ICD-10 | M30.1 – Polyarteritis with lung involvement [Churg-Strauss] theo ICD-10 WHO; tên hiện hành là eosinophilic granulomatosis with polyangiitis. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Viêm mạch hệ thống liên quan ANCA, chủ yếu ở mạch máu nhỏ; thuộc lĩnh vực Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn, Thấp khớp học và Dị ứng – Miễn dịch lâm sàng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường hô hấp trên, phổi và dây thần kinh ngoại biên thường bị ảnh hưởng; da, tim, ống tiêu hóa, thận, cơ xương khớp và mắt cũng có thể tổn thương. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch tự miễn hiếm gặp, không lây, thường diễn tiến mạn tính theo đợt và có thể gây tổn thương cơ quan đe dọa tính mạng. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế và phần lớn thông tin hiện có đến từ các quần thể quốc tế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
Cơ chế bệnh sinh của EGPA gồm nhiều nhánh tương tác. Miễn dịch kiểu Th2 và các cytokine, đặc biệt đường tín hiệu interleukin-5, thúc đẩy bạch cầu ái toan sinh sôi, hoạt hóa và di chuyển vào mô. Các tế bào này phóng thích protein độc, chất oxy hóa và chất trung gian viêm, gây tổn thương biểu mô đường thở, cơ tim, thần kinh hoặc niêm mạc tiêu hóa. Ở nhóm có ANCA, kháng thể thường hướng tới myeloperoxidase có thể hoạt hóa bạch cầu trung tính, làm chúng bám vào nội mô và gây viêm hoại tử thành mạch. Viêm u hạt quanh mạch và tắc hẹp lòng mạch làm giảm tưới máu, trong khi thâm nhiễm bạch cầu ái toan trực tiếp gây thêm tổn thương mô. Tỷ trọng của các cơ chế này khác nhau giữa từng người, giải thích vì sao có người nổi bật triệu chứng hen và phổi, còn người khác có bệnh thần kinh, thận hoặc tim.
EGPA được xếp trong nhóm viêm mạch mạch máu nhỏ liên quan ANCA theo danh pháp Chapel Hill 2012. Trong thực hành, bác sĩ thường mô tả kiểu hình ANCA dương tính hoặc ANCA âm tính và phân tầng bệnh có hay không có biểu hiện đe dọa cơ quan hoặc tính mạng. Kiểu hình ANCA dương tính thường gợi ý nhiều biểu hiện viêm mạch như viêm cầu thận hoặc viêm đa dây thần kinh, trong khi kiểu hình ANCA âm tính có thể nổi bật tổn thương do bạch cầu ái toan, đặc biệt ở tim; đây là xu hướng quần thể chứ không phải quy tắc cho từng cá nhân. Phân tầng theo cơ quan bị ảnh hưởng, mức độ suy chức năng và khả năng tái phát có ý nghĩa trực tiếp hơn việc chia giai đoạn cứng nhắc, vì nó quyết định cường độ điều trị, nhu cầu nhập viện và chiến lược duy trì.
EGPA là bệnh hiếm và có thể gặp ở nhiều nhóm dân cư. Bệnh thường được chẩn đoán ở tuổi trưởng thành trung niên, nhưng có thể xuất hiện sớm hoặc muộn hơn; nam và nữ nhìn chung đều có thể mắc. Trẻ em rất hiếm gặp và khi có biểu hiện tương tự cần loại trừ kỹ suy giảm miễn dịch, bệnh tăng bạch cầu ái toan do gene, nhiễm ký sinh trùng và viêm mạch khác. Tần suất ghi nhận khác nhau giữa các nghiên cứu do tiêu chuẩn nhận diện, hệ thống chuyển tuyến và khả năng tiếp cận xét nghiệm không đồng nhất. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc đủ tin cậy để ước tính tỷ lệ mắc EGPA tại Việt Nam, vì vậy không nên áp dụng trực tiếp các con số từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ cho quần thể trong nước.
Không có đường lây hoặc đường xâm nhập từ người sang người. Bệnh hình thành khi đáp ứng miễn dịch bất thường làm tăng và hoạt hóa bạch cầu ái toan, sau đó gây viêm mô và viêm thành mạch ở nhiều cơ quan. Ở một số người, ANCA góp phần gây tổn thương nội mô thông qua hoạt hóa bạch cầu trung tính. Quá trình này diễn ra bên trong cơ thể và không liên quan đến tiếp xúc thông thường với người bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
Nguyên nhân chính xác của EGPA chưa được xác định. Bệnh được xem là kết quả của mất điều hòa miễn dịch ở người có cơ địa phù hợp, trong đó đáp ứng dị ứng, bạch cầu ái toan và cơ chế tự kháng thể cùng tham gia với mức độ khác nhau. Một số nhiễm trùng, thuốc hoặc phơi nhiễm môi trường có thể xuất hiện trước đợt bệnh ở từng trường hợp, nhưng bằng chứng hiện có không chứng minh một tác nhân chung gây EGPA. Hen, viêm mũi xoang mạn và polyp mũi là đặc điểm nền hoặc biểu hiện sớm, không phải nguyên nhân đơn độc. Khi bạch cầu ái toan tăng, bác sĩ phải tìm nguyên nhân thứ phát như ký sinh trùng, dị ứng thuốc, bệnh máu ác tính hoặc rối loạn tăng bạch cầu ái toan trước khi quy kết cho EGPA.
Không có yếu tố nguy cơ có thể thay đổi nào đã được chứng minh chắc chắn để dự phòng EGPA. Những dấu hiệu làm tăng mức độ nghi ngờ gồm hen khởi phát ở tuổi trưởng thành, viêm mũi xoang mạn, polyp mũi, tăng bạch cầu ái toan kéo dài và các đợt thâm nhiễm phổi không giải thích được. Yếu tố không thay đổi gồm cơ địa miễn dịch và di truyền chưa được hiểu đầy đủ. Hút thuốc, thức ăn hoặc thời tiết có thể làm nặng triệu chứng hô hấp nhưng chưa được xác lập là nguyên nhân gây viêm mạch. Thuốc mới dùng cần được rà soát vì phản ứng thuốc có thể mô phỏng bệnh.
Người có hen khó kiểm soát kèm tăng bạch cầu ái toan, bệnh mũi xoang hoặc polyp mũi và xuất hiện triệu chứng ngoài hô hấp là nhóm cần được đánh giá sớm. Nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn khi có đau ngực, rối loạn nhịp, suy tim, yếu liệt do tổn thương thần kinh, xuất huyết tiêu hóa, suy thận hoặc tổn thương phổi lan rộng. Người cao tuổi, người có bệnh tim phổi nền, suy gan, suy thận, nhiễm trùng đang hoạt động hoặc đang dùng nhiều thuốc dễ gặp biến chứng điều trị và cần kế hoạch cá thể hóa.
Triệu chứng và dấu hiệu của U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
EGPA thường phát triển qua nhiều năm trên nền hen và viêm mũi xoang, nhưng trình tự biểu hiện không phải lúc nào cũng rõ. Một đợt bệnh có thể bắt đầu bằng mệt, sốt nhẹ, sụt cân, ho hoặc khó thở rồi xuất hiện phát ban, đau cơ khớp, tê đau kiểu bỏng rát hay yếu bàn tay, bàn chân. Tổn thương cơ quan có thể không tương xứng với triệu chứng; viêm cơ tim đôi khi kín đáo, còn tổn thương thận có thể chỉ biểu hiện qua xét nghiệm nước tiểu. Trẻ em và người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình. Mức bạch cầu ái toan có thể thay đổi theo thuốc hoặc thời điểm lấy mẫu, nên một kết quả bình thường sau khi dùng glucocorticoid không đủ loại trừ bệnh.
- Hen hoặc khó thở khò khè: thường có trước viêm mạch và có thể trở nên khó kiểm soát hơn.
- Viêm mũi xoang, nghẹt mũi hoặc polyp mũi: gây chảy mũi, giảm ngửi và đau tức vùng mặt.
- Ho, khó thở hoặc thâm nhiễm phổi: có thể di chuyển giữa các vùng phổi và tái xuất hiện.
- Tê, đau rát hoặc yếu tay chân: gợi ý viêm một hoặc nhiều dây thần kinh ngoại biên.
- Ban xuất huyết, nốt dưới da hoặc mề đay kéo dài: phản ánh tổn thương da và mạch máu nhỏ.
- Mệt mỏi, sốt, chán ăn và sụt cân: là biểu hiện viêm toàn thân nhưng không đặc hiệu.
- Đau cơ, đau khớp hoặc đau bụng: cần đánh giá mức độ và cơ quan liên quan.
- Đau ngực, hồi hộp, ngất hoặc phù: có thể báo hiệu viêm cơ tim, viêm màng tim hoặc suy tim.
- Tiểu máu, tiểu bọt hoặc tăng huyết áp mới: gợi ý tổn thương thận, dù thận ít nổi bật hơn một số viêm mạch ANCA khác.
- Xuất huyết tiêu hóa, tiêu chảy kéo dài hoặc đau bụng khu trú: có thể do thiếu máu cục bộ hoặc viêm thành ruột.
- Đau mắt, nhìn mờ hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương: hiếm nhưng cần đánh giá khẩn.
Nên đặt lịch khám: khi hen hoặc viêm xoang khó kiểm soát đi kèm tăng bạch cầu ái toan, ban da, tê đau tay chân hay sụt cân không rõ nguyên nhân. Cần khám trong ngày: khi xuất hiện yếu mới ở bàn tay hoặc bàn chân, khó thở tăng, đau bụng kéo dài, tiểu bất thường hoặc sốt trong lúc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng cũ quay lại, nhu cầu thuốc hen tăng, xét nghiệm thay đổi hoặc xuất hiện tác dụng phụ như phù, tăng đường huyết, bầm tím, nhiễm trùng hay tê yếu tiến triển.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có khó thở dữ dội, đau ngực, ngất, hồi hộp kèm choáng, yếu liệt đột ngột, nói khó, đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, ho ra máu nhiều hoặc tiểu ít nhanh chóng. Không tự lái xe khi có đau ngực, ngất, yếu liệt hoặc khó thở nặng. Không trì hoãn để thử mẹo dân gian hay tự tăng thuốc hen, vì các biểu hiện này có thể liên quan tổn thương tim, thần kinh, phổi hoặc tiêu hóa cần xử trí khẩn.
Chẩn đoán U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
Chẩn đoán EGPA cần tổng hợp bối cảnh hen và bệnh mũi xoang, mức bạch cầu ái toan, dấu hiệu viêm mạch, tổn thương cơ quan và kết quả loại trừ nguyên nhân khác. Bác sĩ khai thác thời gian khởi phát, thuốc đã dùng, phơi nhiễm ký sinh trùng, triệu chứng thần kinh, tim, da, tiêu hóa và thận. Xét nghiệm máu, nước tiểu, hình ảnh ngực và xoang, đánh giá tim cùng các thăm dò thần kinh được lựa chọn theo biểu hiện. Sinh thiết mô dễ tiếp cận có thể cho thấy viêm mạch hoặc thâm nhiễm bạch cầu ái toan, nhưng không phải lúc nào cũng bắt được đầy đủ ba đặc điểm kinh điển. Không nên tự chẩn đoán dựa trên tăng bạch cầu ái toan hoặc ANCA vì cả hai đều có thể gặp trong bệnh khác.
Bác sĩ thường hỏi về mức độ kiểm soát hen, viêm xoang, polyp mũi, dị ứng, thuốc mới, sốt, sụt cân và triệu chứng theo từng cơ quan. Khám có thể bao gồm nghe phổi và tim, đo huyết áp, tìm phù, ban xuất huyết hoặc nốt da, kiểm tra sức cơ, cảm giác và phản xạ, đánh giá mạch ngoại vi, bụng và dấu hiệu suy tim. Khám tai mũi họng giúp xác định viêm xoang hoặc polyp. Khi nghi tổn thương thần kinh, bác sĩ ghi nhận phân bố yếu và mất cảm giác để định hướng điện cơ. Những thao tác chuyên môn không nên được người bệnh tự thực hiện tại nhà.
Công thức máu giúp định lượng bạch cầu ái toan và phát hiện thiếu máu, nhưng kết quả có thể giảm sau glucocorticoid. CRP và tốc độ lắng máu phản ánh viêm nhưng không đặc hiệu. ANCA, đặc biệt MPO-ANCA, hỗ trợ nhận diện kiểu hình song âm tính không loại trừ bệnh. Creatinine, men gan, điện giải và tổng phân tích nước tiểu đánh giá cơ quan và an toàn điều trị. Troponin, peptide lợi niệu, điện tâm đồ và các xét nghiệm tim được chỉ định khi có nguy cơ tổn thương tim. IgE có thể tăng nhưng không dùng để xác định bệnh. Xét nghiệm phân, huyết thanh ký sinh trùng, sàng lọc nhiễm trùng và đánh giá bệnh máu được lựa chọn để loại trừ nguyên nhân tăng bạch cầu ái toan khác.
X-quang hoặc CT ngực có thể phát hiện thâm nhiễm phổi, nốt, đông đặc hoặc tổn thương đường thở nhưng hình ảnh không đặc hiệu. CT xoang đánh giá viêm xoang và polyp. Siêu âm tim thường dùng để sàng lọc chức năng tim; cộng hưởng từ tim có thể nhận diện viêm hoặc sẹo cơ tim kín đáo khi nghi ngờ cao. MRI não, cột sống hoặc siêu âm và chụp mạch được chỉ định theo triệu chứng thần kinh hay mạch máu. Điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh không phải hình ảnh nhưng có vai trò định vị tổn thương dây thần kinh. Kết quả luôn phải được diễn giải cùng lâm sàng và xét nghiệm.
Không có một bộ tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất thay thế đánh giá lâm sàng. Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2022 được xây dựng cho nghiên cứu, chỉ áp dụng sau khi bác sĩ xác định có viêm mạch mạch nhỏ hoặc trung bình và đã loại trừ bệnh mô phỏng. Hệ thống này chấm điểm các đặc điểm như bệnh đường thở tắc nghẽn, polyp mũi, tăng bạch cầu ái toan, tổn thương thần kinh, mô học và một số kết quả ANCA hoặc tiểu máu; ngưỡng phân loại không nên dùng như công cụ tự chẩn đoán. Trong chăm sóc thực tế, chẩn đoán dựa trên sự phù hợp giữa biểu hiện hô hấp, tăng bạch cầu ái toan, bằng chứng viêm mạch hoặc tổn thương mô và loại trừ nguyên nhân thứ phát.
Điều trị U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
Mục tiêu điều trị là nhanh chóng kiểm soát viêm, ngăn tổn thương cơ quan không hồi phục, duy trì lui bệnh và giảm độc tính tích lũy của glucocorticoid. Trước tiên bác sĩ xác định bệnh có đe dọa cơ quan hoặc tính mạng hay không, đặc biệt ở tim, hệ thần kinh, tiêu hóa, thận và phổi. Bệnh nặng thường cần điều trị cảm ứng mạnh và có thể nhập viện; bệnh không đe dọa cơ quan vẫn cần kiểm soát hen, viêm xoang và hoạt tính viêm mạch bằng chiến lược tiết kiệm glucocorticoid. Nhiễm trùng, ký sinh trùng và chống chỉ định thuốc phải được đánh giá trước. Kế hoạch duy trì, dự phòng nhiễm trùng, bảo vệ xương và tiêm chủng được cá thể hóa.
Glucocorticoid thường được dùng để kiểm soát nhanh viêm nhưng cần giảm dần có giám sát vì nguy cơ nhiễm trùng, loãng xương, tăng đường huyết và nhiều tác dụng phụ khác. Với bệnh đe dọa cơ quan, bác sĩ có thể phối hợp cyclophosphamide hoặc rituximab tùy kiểu tổn thương, khả năng sinh sản, bệnh nền và tiền sử điều trị. Ở bệnh không đe dọa cơ quan hoặc khi cần duy trì, các thuốc như mepolizumab, benralizumab, azathioprine, methotrexate hoặc mycophenolate có thể được cân nhắc theo biểu hiện, bằng chứng, phê duyệt và khả năng tiếp cận tại nơi điều trị. Thuốc kiểm soát hen và viêm mũi xoang vẫn cần tối ưu. Người bệnh không nên tự mua, phối hợp, tăng giảm hoặc ngừng bất kỳ thuốc nào.
Không có thủ thuật can thiệp tiêu chuẩn thay thế điều trị miễn dịch. Trao đổi huyết tương không được dùng thường quy cho EGPA và chỉ có thể được hội chẩn trong tình huống đặc biệt với bằng chứng hạn chế. Thở oxy, hỗ trợ hô hấp, lọc máu, đặt máy tạo nhịp hoặc can thiệp tim mạch có thể cần nếu xuất hiện biến chứng cơ quan, nhưng mục tiêu là xử trí biến chứng chứ không chữa nguyên nhân viêm mạch. Sinh thiết, nội soi và chụp mạch chủ yếu phục vụ chẩn đoán, mỗi thủ thuật đều cần cân nhắc nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và tình trạng toàn thân.
Không áp dụng
Chăm sóc hỗ trợ gồm kế hoạch kiểm soát hen, vệ sinh mũi bằng phương pháp an toàn theo hướng dẫn, phục hồi chức năng cho yếu cơ hoặc tổn thương thần kinh, hỗ trợ dinh dưỡng khi sụt cân và quản lý đau không gây lệ thuộc. Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ loãng xương, tim mạch, đái tháo đường và nhiễm trùng do điều trị. Tiêm chủng phù hợp nên được rà soát trước và trong quá trình ức chế miễn dịch, tránh vaccine sống khi không được phép. Tư vấn sức khỏe tinh thần và hỗ trợ nghề nghiệp hữu ích khi mệt mỏi hoặc hạn chế chức năng kéo dài.
Theo dõi cần kết hợp triệu chứng hen, xoang, da, thần kinh, tim và tiêu hóa với khám lâm sàng, công thức máu, CRP, chức năng thận, gan và nước tiểu. Mức bạch cầu ái toan hoặc ANCA không nên được dùng đơn độc để quyết định tăng điều trị. Khi có tổn thương tim, phổi hoặc thần kinh, bác sĩ có thể lặp lại siêu âm tim, cộng hưởng từ tim, CT ngực, điện cơ hoặc thăm dò chức năng hô hấp theo nguy cơ. Cần liên hệ bác sĩ khi sốt, ho mới, khó thở, đau ngực, yếu tăng, tiểu bất thường, phát ban lan nhanh hoặc tác dụng phụ thuốc. Theo dõi cũng phải phát hiện loãng xương, tăng huyết áp, tăng đường huyết và nhiễm trùng tiềm ẩn.
Điều trị EGPA thường kéo dài và gồm giai đoạn kiểm soát hoạt tính bệnh, sau đó là duy trì nhằm giảm tái phát. Thời gian cụ thể phụ thuộc cơ quan bị ảnh hưởng, đáp ứng, số lần tái phát, khả năng giảm glucocorticoid và độc tính thuốc. Hen và bệnh mũi xoang có thể cần điều trị lâu dài ngay cả khi viêm mạch đã lui. Một số người cần thuốc duy trì nhiều năm, trong khi người khác có thể giảm dần dưới giám sát chặt. Không thể cam kết thời điểm khỏi hoặc ngừng thuốc; mọi thay đổi cần dựa trên đánh giá tổng thể chứ không chỉ một xét nghiệm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của EGPA gồm tổn thương thần kinh ngoại biên để lại yếu hoặc đau mạn, suy tim và rối loạn nhịp do viêm cơ tim, thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận, suy hô hấp và hiếm hơn là đột quỵ. Tổn thương mạch kéo dài có thể gây giảm chức năng cơ quan dù viêm đã được kiểm soát. Biến chứng điều trị gồm nhiễm trùng, loãng xương, gãy xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, đục thủy tinh thể, suy tủy, độc gan, bàng quang hoặc ảnh hưởng khả năng sinh sản tùy thuốc. Phát hiện sớm và giảm phơi nhiễm glucocorticoid là mục tiêu quan trọng.
Nhiều người bệnh đạt được lui bệnh và duy trì chất lượng sống tốt khi được chẩn đoán sớm, điều trị phù hợp và theo dõi lâu dài. Tiên lượng phụ thuộc mạnh vào tổn thương tim, thận, thần kinh, tiêu hóa hoặc hệ thần kinh trung ương, mức độ chậm trễ trước điều trị, đáp ứng thuốc và biến chứng nhiễm trùng. Hen, viêm mũi xoang và mệt mỏi có thể tồn tại dù viêm mạch đã ổn định. Tổn thương thần kinh hoặc sẹo cơ tim có thể hồi phục không hoàn toàn. Không thể dự đoán kết quả cho một cá nhân chỉ từ ANCA, mức bạch cầu ái toan hoặc một lần chụp hình.
EGPA có thể tái phát ở đường hô hấp hoặc cơ quan khác sau giai đoạn ổn định. Dấu hiệu sớm có thể là hen khó kiểm soát hơn, viêm xoang tăng, bạch cầu ái toan tăng trở lại, phát ban, tê yếu mới hoặc triệu chứng tim tiêu hóa. Tuy nhiên nhiễm trùng và tác dụng phụ thuốc cũng có thể gây biểu hiện tương tự, nên không tự tăng glucocorticoid. Nguy cơ tái phát được giảm bằng tuân thủ kế hoạch duy trì, tái khám đúng hẹn, kiểm soát bệnh đường thở, tránh ngừng thuốc đột ngột và xử trí sớm các thay đổi có ý nghĩa.
Chưa có biện pháp đã được chứng minh để ngăn EGPA khởi phát vì nguyên nhân chưa rõ. Phòng biến chứng tập trung vào nhận diện sớm triệu chứng ngoài hô hấp ở người có hen tăng bạch cầu ái toan, đánh giá tim và thần kinh khi phù hợp, điều trị đúng mức độ và theo dõi tác dụng phụ. Phòng tái phát gồm dùng thuốc đúng chỉ định, kiểm soát hen và viêm xoang, tránh tự ngừng điều trị và duy trì lịch khám. Tiêm chủng cúm, phế cầu, COVID-19, viêm gan B hoặc vaccine khác được cá thể hóa theo tuổi, bệnh nền và mức ức chế miễn dịch; thời điểm tiêm cần trao đổi với bác sĩ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
Không có chế độ ăn nào chữa được EGPA. Nên ưu tiên khẩu phần cân đối với rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đạm phù hợp và lượng canxi, vitamin D theo đánh giá nguy cơ xương. Khi dùng glucocorticoid, giảm muối, hạn chế đường tự do và kiểm soát năng lượng có thể giúp giảm phù, tăng huyết áp và tăng đường huyết. Người có suy thận, suy tim, đau bụng do thiếu máu ruột hoặc sụt cân cần kế hoạch riêng với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Không tự dùng thảo dược, thực phẩm bổ sung hay chế độ loại trừ nghiêm ngặt vì có thể tương tác thuốc hoặc gây thiếu chất.
Trong đợt bệnh hoạt động hoặc khi có tổn thương tim, phổi hay thần kinh, cần nghỉ tương đối và chỉ vận động theo giới hạn được bác sĩ xác định. Khi ổn định, tăng dần đi bộ, bài tập sức bền nhẹ, thăng bằng và phục hồi chức năng giúp duy trì cơ lực, xương và khả năng hô hấp. Tránh tập cường độ cao khi sốt, đau ngực, khó thở bất thường, yếu tiến triển hoặc choáng. Giấc ngủ, lịch dùng thuốc, môi trường làm việc ít kích thích đường thở và biện pháp phòng nhiễm trùng nên được sắp xếp thực tế. Người có bàn chân rũ hoặc giảm cảm giác cần phòng té ngã và chấn thương.
Người bệnh có thể ghi nhật ký triệu chứng hen, số lần dùng thuốc cắt cơn theo chỉ định, nghẹt mũi, phát ban, đau, tê yếu, nhiệt độ và khả năng vận động. Cân nặng, huyết áp hoặc đường huyết chỉ nên theo dõi khi bác sĩ hướng dẫn và cần dùng thiết bị đúng chuẩn. So sánh chức năng hai bàn tay, bàn chân trong sinh hoạt có thể giúp nhận ra thay đổi, nhưng không thay thế khám thần kinh. Không tự diễn giải bạch cầu ái toan hoặc ANCA. Báo sớm khi triệu chứng mới kéo dài, tăng nhanh hoặc ảnh hưởng hoạt động thường ngày.
- Không tự tăng, giảm hoặc ngừng glucocorticoid vì có thể gây bùng bệnh hoặc suy tuyến thượng thận.
- Không quy mọi cơn ho, sốt hay khó thở cho EGPA; nhiễm trùng trong lúc ức chế miễn dịch cần được loại trừ.
- Không dùng thuốc nam, thuốc bổ hoặc sản phẩm giảm dị ứng thay cho điều trị đã được kê.
- Không trì hoãn khám khi có đau ngực, ngất, yếu liệt, đau bụng dữ dội hoặc chảy máu tiêu hóa.
- Không dựa vào một kết quả ANCA hoặc bạch cầu ái toan để tự kết luận bệnh đang hoạt động.
- Không tiêm vaccine sống hoặc dùng thuốc mới khi chưa kiểm tra tương tác và mức ức chế miễn dịch.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
EGPA ở trẻ em rất hiếm nhưng có thể diễn tiến nặng, đặc biệt khi liên quan tim hoặc tiêu hóa. Hen, tăng bạch cầu ái toan và viêm mạch ở trẻ cần được đánh giá tại cơ sở có chuyên khoa nhi, miễn dịch và thấp khớp để loại trừ nhiễm ký sinh trùng, suy giảm miễn dịch, bệnh tăng bạch cầu ái toan di truyền và các viêm mạch khác. Liều thuốc, tiêm chủng, tăng trưởng, dậy thì, sức khỏe xương và khả năng đi học phải được theo dõi riêng. Không áp dụng phác đồ người lớn cho trẻ mà không có bác sĩ chuyên khoa.
Ở người cao tuổi, mệt, sụt cân, khó thở hoặc yếu có thể bị nhầm với bệnh tim phổi, ung thư, thoái hóa thần kinh hay tác dụng phụ thuốc. Đa bệnh lý và đa thuốc làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, té ngã, loãng xương, tăng đường huyết, chảy máu và tương tác thuốc. Mục tiêu điều trị cần cân bằng giữa kiểm soát tổn thương cơ quan và giảm độc tính, với kế hoạch phục hồi chức năng, phòng té ngã và hỗ trợ dùng thuốc. Bất kỳ thay đổi nhận thức, khả năng tự chăm sóc hoặc vận động nào cũng nên được đánh giá sớm.
EGPA trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thấp khớp, dị ứng – miễn dịch và các chuyên khoa cơ quan liên quan. Hoạt tính bệnh, hen không kiểm soát, tổn thương tim hoặc thận có thể ảnh hưởng cả mẹ và thai. Một số thuốc có nguy cơ gây hại cho thai, trong khi ngừng điều trị đột ngột cũng nguy hiểm; vì vậy cần lập kế hoạch trước khi mang thai và không tự ngừng thuốc khi phát hiện có thai. Xét nghiệm và hình ảnh được chọn theo lợi ích–nguy cơ, ưu tiên phương pháp không bức xạ khi phù hợp nhưng không trì hoãn đánh giá cấp cứu.
Việc cho con bú phụ thuộc thuốc đang dùng, liều, thời điểm dùng, tuổi thai khi sinh và tình trạng của trẻ. Một số thuốc điều trị hen, glucocorticoid hoặc thuốc điều hòa miễn dịch có thể tương thích trong hoàn cảnh nhất định, còn thuốc khác cần tránh hoặc điều chỉnh; quyết định phải dựa trên nguồn dữ liệu chuyên môn và tư vấn của bác sĩ. Không mặc định ngừng cho bú và cũng không tự bỏ thuốc để tiếp tục cho bú. Theo dõi trẻ về bú kém, nhiễm trùng, tăng trưởng và các dấu hiệu bất thường khi bác sĩ yêu cầu.
Người suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng nhiều thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn và triệu chứng có thể không điển hình. Sốt nhẹ, ho mới, đau khi tiểu, tiêu chảy hoặc mệt tăng cần ngưỡng liên hệ bác sĩ thấp hơn. Trước khi tăng cường điều trị EGPA, bác sĩ có thể sàng lọc lao, viêm gan, ký sinh trùng và các nhiễm trùng cơ hội tùy bối cảnh. Dự phòng nhiễm trùng, lịch tiêm chủng và lựa chọn thuốc phải cá thể hóa; không dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc chống nấm dự phòng nếu chưa có chỉ định.
Hen, bệnh phổi mạn, bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, bệnh gan, bệnh thận và tiền sử nhiễm trùng ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn và theo dõi điều trị. Ví dụ, tổn thương tim cần đánh giá sát hơn, còn đái tháo đường hoặc loãng xương làm tăng rủi ro từ glucocorticoid. Người dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc nhiều thuốc khác cần rà soát tương tác và nguy cơ chảy máu. Mục tiêu kiểm soát bệnh nền và EGPA phải được phối hợp thay vì điều trị tách rời.
Sau phẫu thuật, người mắc EGPA cần kế hoạch dùng glucocorticoid và thuốc ức chế miễn dịch do bác sĩ điều trị phối hợp với phẫu thuật viên và gây mê. Tự ngừng thuốc có thể gây bùng bệnh hoặc suy tuyến thượng thận, còn tiếp tục một số thuốc trong từng tình huống có thể tăng nhiễm trùng hay chậm lành vết thương. Theo dõi sốt, khó thở, đau ngực, vết mổ, huyết khối và chức năng cơ quan cần được cá thể hóa. Phục hồi vận động phải tính đến yếu thần kinh, bệnh phổi và nguy cơ té ngã.
Câu hỏi thường gặp về U hạt tăng bạch cầu ái toan kèm viêm đa mạch
EGPA có thể nguy hiểm khi viêm ảnh hưởng tim, thần kinh, phổi, tiêu hóa, thận hoặc hệ thần kinh trung ương. Mức độ không giống nhau ở mọi người; có trường hợp chủ yếu là hen và viêm xoang, nhưng cũng có trường hợp viêm cơ tim, rối loạn nhịp, yếu liệt hoặc xuất huyết tiêu hóa. Nguy cơ giảm khi bệnh được nhận diện sớm, phân tầng đúng và điều trị đủ mạnh để bảo vệ cơ quan. Đau ngực, ngất, khó thở tăng nhanh, yếu đột ngột, đau bụng dữ dội hoặc chảy máu tiêu hóa cần được đánh giá cấp cứu.
Hiện chưa thể xem EGPA là bệnh luôn chữa khỏi vĩnh viễn, nhưng nhiều người đạt lui bệnh lâu dài và sinh hoạt gần bình thường nhờ điều trị phù hợp. Hen hoặc viêm mũi xoang có thể tiếp tục cần chăm sóc dù viêm mạch đã ổn định. Một số tổn thương như yếu thần kinh hoặc sẹo cơ tim có thể hồi phục không hoàn toàn. Mục tiêu thực tế là kiểm soát viêm, ngăn tổn thương mới, giảm glucocorticoid an toàn và duy trì chức năng cơ quan. Việc ngừng thuốc chỉ được cân nhắc sau đánh giá chuyên khoa và theo dõi sát.
Không. EGPA là bệnh viêm mạch do rối loạn miễn dịch và bạch cầu ái toan, không phải nhiễm trùng truyền từ người sang người. Sinh hoạt chung, ăn uống, chăm sóc hoặc tiếp xúc gần với người bệnh không làm lây EGPA. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng thông thường hơn, vì vậy gia đình nên chú ý vệ sinh tay, tiêm chủng phù hợp và tránh tiếp xúc gần khi đang mắc bệnh truyền nhiễm. Những biện pháp này nhằm bảo vệ người bệnh, không phải vì EGPA có khả năng lây.
Nhiều người cần điều trị và theo dõi lâu dài vì EGPA có thể tái phát, đồng thời hen và bệnh mũi xoang thường kéo dài. Giai đoạn đầu tập trung kiểm soát viêm hoạt động; sau đó bác sĩ giảm dần glucocorticoid và lựa chọn thuốc duy trì phù hợp với nguy cơ tái phát, cơ quan tổn thương và tác dụng phụ. Thời gian không giống nhau giữa các cá nhân và có thể kéo dài nhiều năm. Không nên tự ngừng thuốc khi thấy khỏe hoặc khi xét nghiệm đẹp hơn, vì bệnh có thể hoạt động âm thầm hoặc bùng trở lại.
Có thể vận động khi bệnh ổn định, nhưng mức tập cần phù hợp với tim, phổi, thần kinh và thể lực hiện tại. Đi bộ, đạp xe nhẹ, bài tập cơ lực có giám sát, thăng bằng và phục hồi chức năng thường hữu ích nếu tăng dần. Trong đợt viêm hoạt động, sốt, đau ngực, khó thở bất thường, choáng hoặc yếu tiến triển, nên ngừng tập và liên hệ bác sĩ. Người có tổn thương thần kinh bàn chân cần giày phù hợp và phòng té ngã. Kế hoạch vận động tốt nhất được xây dựng cùng bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

