Viêm nút quanh động mạch là bệnh viêm hoại tử chủ yếu ở các động mạch cỡ trung bình, làm thành mạch yếu, hẹp hoặc tắc và khiến mô phía sau bị thiếu máu. Bệnh có thể gây sốt, sụt cân, đau cơ, ban dạng lưới, nốt dưới da, tê yếu tay chân, tăng huyết áp hoặc đau bụng sau ăn. Tổn thương thường gặp ở da, thần kinh, thận và đường tiêu hóa; phổi và cầu thận thường được bảo tồn, giúp phân biệt với một số viêm mạch khác. Phần lớn trường hợp không xác định được nguyên nhân, nhưng cần sàng lọc viêm gan B và xem xét các bệnh di truyền như thiếu hụt ADA2 ở trẻ hoặc người khởi phát sớm. Chẩn đoán dựa trên biểu hiện cơ quan, chụp mạch hoặc sinh thiết mô phù hợp. Điều trị sớm theo mức độ bệnh có thể hạn chế nhồi máu cơ quan, xuất huyết và tổn thương thần kinh không hồi phục.
Viêm nút quanh động mạch là bệnh gì?
Viêm nút quanh động mạch, hay polyarteritis nodosa, là viêm mạch hoại tử từng đoạn ở động mạch cơ cỡ trung bình và đôi khi ở động mạch nhỏ. Viêm làm phá hủy thành mạch, tạo chỗ hẹp, huyết khối hoặc phình mạch, từ đó gây thiếu máu cục bộ, nhồi máu hay xuất huyết ở cơ quan được cấp máu. PAN cổ điển không gây viêm cầu thận và thường không ảnh hưởng mao mạch phổi; đây là điểm giúp phân biệt với viêm đa mạch vi thể và một số viêm mạch liên quan ANCA. Tên “dạng nút” bắt nguồn từ các đoạn thành mạch tổn thương hoặc phình không đều, nhưng không phải người bệnh nào cũng có nốt sờ thấy. Bệnh có thể vô căn, liên quan viêm gan B, hiếm hơn liên quan tình trạng khác, hoặc có kiểu hình giống PAN do thiếu hụt adenosine deaminase 2. Việc xác định căn nguyên rất quan trọng vì chiến lược điều trị khác nhau.
| Tên bệnh | Viêm nút quanh động mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Polyarteritis nodosa |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PAN; viêm đa động mạch dạng nút; panarteritis nodosa |
| Mã ICD-10 | M30.0 – Polyarteritis nodosa theo ICD-10 WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Viêm mạch hoại tử hệ thống chủ yếu ở động mạch cỡ trung bình; thuộc nhóm Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn, Thấp khớp học và Y học mạch máu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, dây thần kinh ngoại biên, cơ, khớp, thận qua hệ động mạch thận, ống tiêu hóa và tinh hoàn có thể bị ảnh hưởng; phổi và cầu thận thường không phải vị trí tổn thương điển hình. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch tự miễn không lây, có thể cấp hoặc tiến triển trong nhiều tuần đến tháng; một số trường hợp liên quan nhiễm virus viêm gan B hoặc nguyên nhân di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp và ngày càng ít gặp ở nhiều nơi nhờ phòng ngừa viêm gan B; số liệu đại diện tại Việt Nam chưa đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; bản thân PAN không lây, nhưng viêm gan B liên quan có thể lây theo đường máu, tình dục hoặc từ mẹ sang con. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm nút quanh động mạch
Trong PAN, phản ứng viêm tập trung vào thành động mạch cơ. Tế bào miễn dịch và các chất trung gian gây hoại tử fibrin, phá vỡ lớp đàn hồi và làm thành mạch mất bền vững. Lòng mạch có thể hẹp do phù nề, tăng sinh nội mạc và huyết khối, dẫn đến thiếu máu cục bộ ở da, cơ, thần kinh, ruột hoặc thận. Ngược lại, đoạn thành mạch yếu có thể giãn thành vi phình mạch và vỡ gây chảy máu. Ở PAN liên quan viêm gan B, phức hợp miễn dịch chứa kháng nguyên virus được cho là góp phần hoạt hóa bổ thể và gây viêm thành mạch. Trong thiếu hụt ADA2, rối loạn điều hòa miễn dịch và chức năng nội mô tạo kiểu hình viêm mạch khởi phát sớm. ANCA không phải cơ chế đặc trưng của PAN.
Danh pháp Chapel Hill 2012 xếp PAN vào viêm mạch mạch máu trung bình. Thực hành lâm sàng cần phân biệt PAN hệ thống vô căn, PAN liên quan viêm gan B, PAN da giới hạn và các hội chứng giống PAN do nguyên nhân di truyền như thiếu hụt ADA2. PAN da thường chủ yếu gây nốt, ban dạng lưới, loét và đau cơ khớp ở chi, nhưng vẫn cần theo dõi vì một số người có biểu hiện ngoài da. Phân tầng nặng dựa trên tổn thương đe dọa cơ quan như thiếu máu ruột, suy thận do mạch máu, bệnh thần kinh tiến triển, tim hoặc xuất huyết do phình mạch. Cách phân nhóm này quyết định lựa chọn điều trị và nhu cầu nhập viện, không phải là hệ thống giai đoạn cố định.
PAN là bệnh hiếm và có thể xuất hiện ở nhiều lứa tuổi, thường được nhận diện ở người trưởng thành. Một số loạt bệnh ghi nhận nam nhiều hơn nữ, nhưng phân bố thay đổi theo quần thể và căn nguyên. Tần suất PAN liên quan viêm gan B đã giảm ở những nơi triển khai tiêm chủng và kiểm soát máu truyền hiệu quả. Trẻ em mắc bệnh ít gặp; khởi phát rất sớm, đột quỵ, ban dạng lưới hoặc tiền sử gia đình làm tăng nhu cầu xét nghiệm di truyền, đặc biệt thiếu hụt ADA2. Chưa có dữ liệu dịch tễ đại diện toàn quốc đủ mạnh cho Việt Nam, và gánh nặng viêm gan B trong khu vực khiến việc sàng lọc virus vẫn có ý nghĩa thực hành.
PAN vô căn không có đường phơi nhiễm hoặc xâm nhập đã biết. Với PAN liên quan viêm gan B, virus lây vào cơ thể qua máu, quan hệ tình dục hoặc từ mẹ sang con, sau đó đáp ứng miễn dịch với virus có thể góp phần gây viêm mạch ở một số người. Bệnh viêm mạch PAN không truyền trực tiếp từ người bệnh sang người khác. Trường hợp do thiếu hụt ADA2 hình thành từ biến thể gene di truyền, không phải do tiếp xúc môi trường.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm nút quanh động mạch
Phần lớn PAN hệ thống được xem là vô căn, nghĩa là chưa xác định được tác nhân khởi đầu. Một nhóm quan trọng liên quan nhiễm virus viêm gan B; hiếm hơn, bệnh có thể xuất hiện cùng viêm gan C, bệnh máu hoặc tình trạng viêm khác nhưng quan hệ nhân quả cần được đánh giá thận trọng. Ở trẻ em và người trẻ, thiếu hụt ADA2 là nguyên nhân di truyền có thể tạo biểu hiện giống PAN và cần điều trị khác. Thuốc, nhiễm trùng huyết, thuyên tắc cholesterol và các viêm mạch khác có thể mô phỏng PAN chứ không nhất thiết là nguyên nhân. Xác định căn nguyên dựa trên bệnh sử, xét nghiệm virus, tuổi khởi phát, tiền sử gia đình và kiểu tổn thương.
Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi rõ nhất liên quan một số trường hợp PAN là nguy cơ mắc viêm gan B, có thể giảm bằng tiêm chủng, an toàn tiêm truyền và phòng lây qua máu hoặc tình dục. Yếu tố không thay đổi gồm biến thể gene gây thiếu hụt ADA2, tiền sử gia đình và cơ địa miễn dịch. Tuổi, giới hoặc nguồn gốc dân tộc chỉ phản ánh xu hướng dịch tễ, không đủ dự đoán cá nhân. Tăng huyết áp, hút thuốc và xơ vữa không gây PAN nhưng có thể làm hậu quả thiếu máu cơ quan nặng hơn. Việc dùng thuốc mới và nhiễm trùng cần được rà soát để loại trừ bệnh mô phỏng.
Người có viêm gan B đang hoạt động hoặc mới nhiễm cần được đánh giá khi xuất hiện đau cơ, ban dạng lưới, đau bụng, tăng huyết áp hoặc bệnh thần kinh không giải thích được. Trẻ em, người trẻ có đột quỵ, nốt da, đau bụng hoặc tiền sử anh chị em mắc bệnh tương tự cần xem xét thiếu hụt ADA2. Nguy cơ biến chứng nặng cao hơn khi có đau bụng do thiếu máu ruột, suy thận do mạch thận, bệnh thần kinh tiến triển, phình mạch tạng, bệnh tim hoặc chậm điều trị. Người cao tuổi, bệnh gan, suy thận và nhiễm trùng kèm theo cần kế hoạch thận trọng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm nút quanh động mạch
PAN có thể khởi phát âm thầm trong nhiều tuần với mệt mỏi, sốt, chán ăn, sụt cân và đau cơ, sau đó biểu hiện theo cơ quan thiếu máu. Một người có thể đồng thời đau bụng sau ăn, tăng huyết áp, ban dạng lưới và tê yếu không đối xứng ở chi. Bệnh da giới hạn có thể chỉ gây nốt, loét hoặc đau vùng cẳng chân, trong khi bệnh hệ thống có nguy cơ tổn thương ruột, thận, thần kinh hoặc tim. Xét nghiệm viêm có thể tăng nhưng không phản ánh chính xác mức độ thiếu máu cơ quan. Phổi thường được bảo tồn; triệu chứng hô hấp nổi bật cần tìm nhiễm trùng, suy tim, thuyên tắc hoặc loại viêm mạch khác.
- Sốt, mệt, chán ăn và sụt cân: phản ánh viêm toàn thân nhưng cũng gặp trong nhiễm trùng hoặc ung thư.
- Đau cơ và đau khớp: thường rõ ở bắp chân hoặc các chi, có thể kèm yếu do thiếu máu cơ.
- Ban dạng lưới, nốt dưới da, loét hoặc tím đầu chi: gợi ý giảm tưới máu da.
- Tê, đau kiểu điện giật hoặc yếu không đối xứng: thường do viêm nhiều dây thần kinh đơn độc.
- Đau bụng, nhất là sau ăn, buồn nôn hoặc tiêu chảy: có thể phản ánh thiếu máu đường tiêu hóa.
- Tăng huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận: thường do tổn thương động mạch thận hơn là viêm cầu thận.
- Đau tinh hoàn ở nam: là biểu hiện có giá trị gợi ý khi không có nguyên nhân khác.
- Đau ngực, khó thở hoặc suy tim: có thể xảy ra khi động mạch vành hoặc cơ tim bị ảnh hưởng.
- Đột quỵ, co giật hoặc rối loạn nhận thức: hiếm nhưng có thể gặp, đặc biệt ở bệnh khởi phát sớm do gene.
- Chảy máu trong ổ bụng hoặc sau phúc mạc: có thể do vỡ phình mạch tạng.
- Hoại tử ruột, thủng ruột hoặc viêm tụy do thiếu máu: là biến chứng nặng cần xử trí khẩn.
Nên đặt lịch khám: khi có sốt kéo dài, sụt cân, ban dạng lưới, nốt đau dưới da, tê yếu không đối xứng, đau cơ dữ dội hoặc tăng huyết áp mới. Cần khám trong ngày: khi đau bụng tái diễn sau ăn, tiểu ít, huyết áp tăng khó kiểm soát, loét da lan rộng hoặc yếu chi tiến triển. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng quay lại trong lúc giảm thuốc, xuất hiện vàng da, sốt, dấu nhiễm trùng, bầm chảy máu hoặc tác dụng phụ điều trị. Người có viêm gan B cần phối hợp chuyên khoa gan mật.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi đau bụng đột ngột dữ dội, bụng cứng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc đỏ, choáng, ngất, đau ngực, khó thở, yếu liệt mới, nói khó, co giật, đau tinh hoàn dữ dội hoặc đầu chi lạnh tím nhanh. Đây có thể là dấu thiếu máu, nhồi máu hoặc vỡ phình mạch. Không tự lái xe khi choáng, yếu liệt hoặc đau dữ dội. Không trì hoãn để dùng thuốc giảm đau hay mẹo dân gian vì thuốc có thể che lấp diễn tiến và làm chậm can thiệp.
Chẩn đoán Viêm nút quanh động mạch
Chẩn đoán PAN dựa trên nhận diện kiểu tổn thương động mạch trung bình và loại trừ bệnh mô phỏng. Bác sĩ kết hợp triệu chứng toàn thân, da, thần kinh, thận, tiêu hóa và tim với xét nghiệm viêm, chức năng cơ quan, sàng lọc viêm gan B và hình ảnh mạch máu. Chụp mạch có thể cho thấy hẹp, tắc và phình mạch ở động mạch thận, mạc treo hoặc gan. Sinh thiết da sâu, cơ, thần kinh hoặc cơ quan có triệu chứng có thể chứng minh viêm hoại tử thành động mạch. Không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác định PAN; ANCA thường âm tính và kết quả dương tính làm bác sĩ xem xét viêm mạch khác. Mẫu sinh thiết nên lấy từ vị trí có dấu hiệu để tăng giá trị và giảm rủi ro.
Bác sĩ hỏi về sốt, sụt cân, thời điểm đau bụng so với bữa ăn, tê yếu, loét da, đau tinh hoàn, tiền sử viêm gan và thuốc đã dùng. Khám thường đo huyết áp ở các thời điểm phù hợp, đánh giá mạch ngoại vi, màu và nhiệt độ da, ban dạng lưới, nốt hoặc loét, sức cơ, cảm giác và phản xạ. Bụng được khám tìm đau khu trú, phản ứng thành bụng hoặc tiếng thổi mạch. Tim, dấu suy tim và thần kinh trung ương được đánh giá khi có triệu chứng. Không nên tự ấn sâu vùng bụng đau hoặc tự kiểm tra tổn thương mạch bằng thao tác có nguy cơ.
CRP và tốc độ lắng máu có thể tăng nhưng không đặc hiệu. Công thức máu giúp phát hiện thiếu máu, tăng bạch cầu hoặc giảm tế bào do bệnh và thuốc. Creatinine, điện giải, men gan, albumin và nước tiểu đánh giá tổn thương cơ quan; tiểu máu hoặc protein niệu nhẹ có thể do thiếu máu thận, còn cặn lắng cầu thận hoạt động gợi ý chẩn đoán khác. Xét nghiệm HBsAg, anti-HBc, anti-HBs và HBV DNA được lựa chọn để xác định viêm gan B và nguy cơ tái hoạt khi ức chế miễn dịch. ANCA, bổ thể, cryoglobulin, xét nghiệm nhiễm trùng và tự miễn khác giúp loại trừ bệnh mô phỏng. Xét nghiệm gene ADA2 được cân nhắc ở khởi phát sớm hoặc tiền sử gia đình.
CT angiography, MR angiography hoặc chụp động mạch qua catheter có thể phát hiện hẹp, tắc, đường viền mạch không đều và các vi phình mạch ở động mạch thận, mạc treo, gan hoặc nhánh tạng. Chụp mạch qua catheter có độ phân giải cao và cho phép can thiệp, nhưng xâm lấn và có nguy cơ chảy máu, tổn thương thận do thuốc cản quang hoặc biến chứng mạch. CT giúp đánh giá thiếu máu, nhồi máu, xuất huyết và biến chứng ruột. Siêu âm Doppler hữu ích ở một số vùng mạch nhưng không loại trừ bệnh sâu trong ổ bụng. Lựa chọn phương tiện phụ thuộc vị trí nghi ngờ, chức năng thận, độ ổn định và khả năng chuyên môn.
Không có tiêu chuẩn chẩn đoán hiện đại được xác nhận để thay thế phán đoán chuyên khoa. Định nghĩa Chapel Hill mô tả PAN là viêm hoại tử động mạch trung bình hoặc nhỏ, không có viêm cầu thận và không viêm tiểu động mạch, mao mạch hoặc tiểu tĩnh mạch. Tiêu chuẩn ACR 1990 được phát triển để phân loại nghiên cứu, không nên dùng đơn độc để chẩn đoán cho người có triệu chứng chưa rõ. Trong thực hành, bằng chứng chụp mạch điển hình hoặc mô học viêm hoại tử tại cơ quan phù hợp, cùng việc loại trừ viêm mạch ANCA, nhiễm trùng, thuyên tắc, xơ vữa và bệnh di truyền, là nền tảng xác lập chẩn đoán.
Điều trị Viêm nút quanh động mạch
Điều trị nhằm dập viêm, khôi phục tưới máu khi có thể, ngăn nhồi máu hoặc xuất huyết và giảm độc tính thuốc. Bác sĩ phân biệt PAN hệ thống vô căn với PAN liên quan viêm gan B, PAN da và thiếu hụt ADA2 vì cách xử trí khác nhau. Bệnh nặng có tổn thương ruột, thận, thần kinh, tim hoặc xuất huyết thường cần nhập viện và điều trị cảm ứng mạnh. PAN không nặng vẫn cần kiểm soát sớm và kế hoạch chuyển sang thuốc ít độc hơn khi ổn định. Huyết áp, đau, dinh dưỡng, nhiễm trùng và nguy cơ huyết khối được xử trí song song. Can thiệp mạch hoặc phẫu thuật chỉ dùng cho biến chứng cấu trúc, không thay thế điều trị viêm.
PAN hệ thống vô căn thường được điều trị bằng glucocorticoid; bệnh nặng có thể cần phối hợp cyclophosphamide để kiểm soát nhanh và sau đó chuyển sang thuốc duy trì ít độc hơn như azathioprine hoặc methotrexate tùy hoàn cảnh. Thuốc được lựa chọn dựa trên cơ quan tổn thương, tuổi, chức năng gan thận, nguy cơ sinh sản và nhiễm trùng. PAN liên quan viêm gan B cần chiến lược tập trung kiểm soát virus do chuyên khoa gan mật và thấp khớp phối hợp; ức chế miễn dịch kéo dài có thể làm virus nặng hơn nếu dùng không đúng. Thiếu hụt ADA2 thường đáp ứng với thuốc ức chế TNF theo chuyên khoa. Không tự dùng glucocorticoid, thuốc kháng virus hoặc thuốc sinh học.
Chụp mạch qua catheter có thể kết hợp nút mạch khi phình mạch tạng đang chảy máu hoặc có nguy cơ cao, giúp cầm máu mà không cần mổ trong một số trường hợp. Lọc máu được dùng khi suy thận nặng, còn hỗ trợ huyết động và truyền máu có thể cần trong xuất huyết. Các thủ thuật này xử trí hậu quả cấp tính, không kiểm soát quá trình miễn dịch nền. Quyết định phụ thuộc vị trí tổn thương, ổn định huyết động, chức năng thận và kinh nghiệm trung tâm; rủi ro gồm tổn thương mạch, thiếu máu cơ quan, thuốc cản quang và chảy máu.
Phẫu thuật được cân nhắc khi có thủng hoặc hoại tử ruột, chảy máu không kiểm soát, phình mạch không phù hợp nút mạch, thiếu máu chi đe dọa mô hoặc biến chứng cơ quan cần sửa chữa. Nếu có thể, viêm nên được kiểm soát trước thủ thuật tái tạo mạch để giảm nguy cơ hẹp lại và biến chứng vết nối. Trong cấp cứu, không được trì hoãn mổ chỉ để chờ bệnh ổn định. Phẫu thuật không chữa PAN và vẫn cần điều trị nội khoa sau đó. Nguy cơ nhiễm trùng, lành vết thương chậm và huyết khối cần được quản lý đa chuyên khoa.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát huyết áp, giảm đau an toàn, chăm sóc loét da, dinh dưỡng khi đau bụng hoặc sụt cân và phục hồi chức năng cho bệnh thần kinh. Bàn chân giảm cảm giác cần được kiểm tra da, giày dép và phòng bỏng hoặc chấn thương. Người dùng glucocorticoid được đánh giá sức khỏe xương, đường huyết, mắt và nguy cơ nhiễm trùng. Tiêm chủng viêm gan B có vai trò dự phòng căn nguyên liên quan ở người chưa miễn dịch; các vaccine khác được sắp xếp theo tình trạng ức chế miễn dịch. Hỗ trợ tâm lý và nghề nghiệp giúp thích ứng với đau hoặc yếu kéo dài.
Theo dõi tập trung vào đau bụng, da, sức cơ, cảm giác, huyết áp, chức năng thận, dấu thiếu máu cơ quan và tác dụng phụ thuốc. CRP có thể hỗ trợ nhưng không đủ để loại trừ hoạt tính bệnh. Chụp mạch lặp lại được cân nhắc khi có phình mạch lớn, tổn thương bụng trước đó hoặc triệu chứng mới, không thực hiện theo lịch cứng nhắc cho mọi người. Người liên quan viêm gan B cần theo dõi men gan, dấu ấn huyết thanh và tải lượng virus theo chuyên khoa. Báo bác sĩ khi sốt, đau bụng tăng, phân đen, yếu mới, tiểu ít, huyết áp tăng hoặc loét da tiến triển.
Giai đoạn cảm ứng thường kéo dài cho đến khi triệu chứng và bằng chứng hoạt tính bệnh được kiểm soát, sau đó điều trị được chuyển sang duy trì và giảm glucocorticoid từ từ. Tổng thời gian thay đổi theo căn nguyên, mức độ nặng, số cơ quan, tái phát và độc tính. PAN liên quan viêm gan B có lộ trình gắn với kiểm soát virus, khác với PAN vô căn. Bệnh da giới hạn và thiếu hụt ADA2 cũng có chiến lược riêng. Một số người cần theo dõi nhiều năm vì tổn thương mạch hoặc thần kinh tồn lưu, ngay cả khi đã ngừng thuốc ức chế miễn dịch.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng nghiêm trọng gồm thiếu máu và nhồi máu ruột, thủng ruột, xuất huyết do vỡ phình mạch, suy thận do tổn thương động mạch thận, tăng huyết áp nặng, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và hoại tử đầu chi. Tổn thương thần kinh có thể để lại đau, bàn chân rũ hoặc yếu kéo dài. Da có thể loét, nhiễm trùng thứ phát và để sẹo. Điều trị có thể gây nhiễm trùng, loãng xương, đái tháo đường, suy tủy, độc bàng quang, gan hoặc ảnh hưởng sinh sản tùy thuốc. Viêm gan B có thể tái hoạt nếu ức chế miễn dịch không được quản lý phù hợp.
Tiên lượng PAN đã cải thiện rõ khi bệnh được nhận diện và điều trị sớm. Kết quả phụ thuộc chủ yếu vào thiếu máu đường tiêu hóa, tim, thận, hệ thần kinh trung ương, mức độ tăng huyết áp, căn nguyên viêm gan B và biến chứng nhiễm trùng. Bệnh da giới hạn thường ít đe dọa cơ quan hơn nhưng có thể tái diễn và gây đau, loét. Tổn thương thần kinh phục hồi chậm, đôi khi không hoàn toàn dù viêm đã lui. Phình mạch hoặc hẹp mạch tồn lưu có thể cần theo dõi lâu dài. Không thể dự đoán tuổi thọ hay khả năng hồi phục cá nhân chỉ từ một xét nghiệm viêm.
PAN có thể tái phát, nhất là khi giảm điều trị hoặc căn nguyên chưa được kiểm soát. Dấu hiệu có thể là sốt, đau cơ, ban da, tê yếu mới, đau bụng sau ăn, huyết áp tăng hoặc xét nghiệm viêm thay đổi. Tuy nhiên, xơ hóa thần kinh, tác dụng phụ thuốc và nhiễm trùng có thể gây triệu chứng tương tự. Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng kế hoạch, điều trị viêm gan B nếu có, tái khám đều, kiểm soát huyết áp và báo sớm biểu hiện cơ quan. Không tự tăng glucocorticoid vì có thể làm che lấp nhiễm trùng hoặc tái hoạt virus.
Không có biện pháp chắc chắn phòng PAN vô căn hoặc PAN do gene. Tiêm vaccine viêm gan B, an toàn truyền máu và kim tiêm, quan hệ tình dục an toàn và dự phòng lây mẹ con giúp giảm nhiễm HBV, từ đó giảm một căn nguyên đã biết của PAN. Phòng biến chứng gồm chẩn đoán sớm đau bụng thiếu máu, kiểm soát huyết áp, chăm sóc da và bàn chân, theo dõi phình mạch khi cần và hạn chế độc tính thuốc. Phòng tái phát dựa trên tuân thủ điều trị, không tự ngừng thuốc và kiểm soát căn nguyên. Người thân của trường hợp nghi thiếu hụt ADA2 có thể được tư vấn di truyền.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm nút quanh động mạch
Không có thực phẩm đặc hiệu điều trị PAN. Chế độ ăn cần đủ năng lượng và đạm, nhiều thực phẩm ít chế biến, điều chỉnh muối khi tăng huyết áp và đường khi dùng glucocorticoid. Đau bụng sau ăn hoặc thiếu máu ruột cần đánh giá y tế, không tự nhịn ăn kéo dài; trong giai đoạn cấp, bác sĩ có thể yêu cầu chế độ riêng hoặc nuôi dưỡng hỗ trợ. Người suy thận, bệnh gan do viêm gan B hoặc suy tim cần cá thể hóa natri, kali, dịch và protein. Tránh rượu khi bệnh gan hoặc thuốc có độc tính gan và không dùng thảo dược không rõ thành phần.
Khi bệnh hoạt động, đau cơ, thiếu máu chi hoặc tổn thương thần kinh, vận động cần giảm và được hướng dẫn để tránh té ngã hoặc làm tổn thương mô thiếu máu. Sau khi ổn định, phục hồi chức năng, bài tập tầm vận động, cơ lực, thăng bằng và đi bộ tăng dần giúp hạn chế teo cơ và mất chức năng. Không tập khi đau bụng tăng, đau ngực, chóng mặt, huyết áp rất cao, đầu chi lạnh tím hoặc yếu mới. Người giảm cảm giác cần tránh nhiệt độ quá nóng, đi chân trần và giày chật. Lịch làm việc nên điều chỉnh theo mệt và khả năng vận động.
Có thể ghi lại nhiệt độ, cân nặng, mức đau, thời điểm đau bụng, tình trạng da, sức cơ và cảm giác ở từng chi. Đo huyết áp tại nhà hữu ích nếu được bác sĩ hướng dẫn kỹ thuật, thời điểm và ngưỡng cần liên hệ. Quan sát màu, nhiệt độ đầu chi và vết loét giúp phát hiện giảm tưới máu, nhưng không tự bóp nặn nốt hoặc cắt mô hoại tử. Phân đen, tiểu ít, yếu tăng hoặc đau bụng thay đổi cần báo sớm. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm chức năng thận, gan, virus hoặc chụp mạch khi có chỉ định.
- Không tự dùng hoặc ngừng glucocorticoid, cyclophosphamide, thuốc kháng virus hay thuốc sinh học.
- Không bỏ qua đau bụng sau ăn hoặc đau bụng tăng nhanh vì có thể phản ánh thiếu máu ruột.
- Không hút thuốc hoặc để huyết áp mất kiểm soát vì các yếu tố này làm tăng gánh nặng mạch máu.
- Không chườm nóng, đi chân trần hoặc cắt xử lý vết loét khi cảm giác ở chân giảm.
- Không quy viêm cầu thận hoặc xuất huyết phổi cho PAN cổ điển mà không đánh giá chẩn đoán khác.
- Không dùng thảo dược không rõ nguồn gốc, đặc biệt khi có bệnh gan hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
PAN ở trẻ em hiếm nhưng cần chú ý thiếu hụt ADA2, nhất là khi khởi phát sớm, có đột quỵ, ban dạng lưới, tăng huyết áp, giảm tế bào máu hoặc nhiều người trong gia đình bị tương tự. Trẻ cần được quản lý bởi thấp khớp nhi cùng thần kinh, di truyền, da liễu và các chuyên khoa cơ quan. Điều trị phải tính đến tăng trưởng, dậy thì, vaccine, học tập và độc tính lâu dài. PAN da ở trẻ có thể diễn tiến khác PAN hệ thống, nhưng vẫn cần theo dõi triệu chứng ngoài da. Không áp dụng tiêu chuẩn và thuốc người lớn một cách máy móc.
Ở người cao tuổi, đau bụng, sụt cân, bệnh thần kinh và suy thận có nhiều nguyên nhân như xơ vữa, ung thư, đái tháo đường hoặc thuốc, nên cần loại trừ kỹ trước khi kết luận PAN. Nguy cơ nhiễm trùng, xuất huyết, loãng xương, đái tháo đường, suy tủy và tương tác thuốc cao hơn. Chức năng gan thận, dự trữ thể lực, khả năng tự chăm sóc và mục tiêu điều trị phải được đánh giá. Phục hồi chức năng, phòng té ngã và hỗ trợ quản lý thuốc quan trọng không kém kiểm soát viêm.
PAN trong thai kỳ hiếm nhưng tổn thương thận, tăng huyết áp và thiếu máu cơ quan có thể gây nguy cơ đáng kể cho mẹ và thai. Cần phân biệt với tiền sản giật, hội chứng HELLP, huyết khối và các viêm mạch khác. Kế hoạch mang thai nên được thảo luận khi bệnh ổn định; một số thuốc có độc tính với thai hoặc ảnh hưởng khả năng sinh sản, nhưng tự ngừng điều trị cũng có thể nguy hiểm. Sản khoa nguy cơ cao, thấp khớp và chuyên khoa gan mật cần phối hợp, đặc biệt nếu có viêm gan B để dự phòng lây truyền mẹ con.
Khả năng cho con bú phụ thuộc hoạt chất, thời điểm dùng, chức năng gan thận của mẹ và tình trạng trẻ. Một số thuốc có thể dùng trong hoàn cảnh nhất định, trong khi cyclophosphamide và một số thuốc khác thường không phù hợp; quyết định cần tra cứu dữ liệu chuyên môn và tư vấn trực tiếp. Người mẹ không nên tự ngừng thuốc hoặc mặc định phải ngừng cho bú. Nếu có viêm gan B, việc cho bú và dự phòng cho trẻ cần tuân theo hướng dẫn chuyên khoa, bao gồm tiêm vaccine và miễn dịch dự phòng khi chỉ định.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc nhiễm trùng hoặc bệnh ác tính mô phỏng PAN, đồng thời dễ gặp biến chứng khi điều trị. Sàng lọc viêm gan B đặc biệt quan trọng vì thuốc ức chế miễn dịch có thể làm virus tái hoạt. Sốt, đau bụng, loét da hoặc dấu thần kinh mới cần đánh giá sớm thay vì tự tăng thuốc. Bác sĩ có thể điều chỉnh cường độ điều trị, dự phòng nhiễm trùng và lịch vaccine theo nguy cơ. Không dùng vaccine sống hoặc thuốc dự phòng nếu chưa được xác định an toàn trong tình trạng miễn dịch hiện tại.
Tăng huyết áp, bệnh thận, đái tháo đường, xơ vữa, bệnh gan, viêm gan B hoặc C, loãng xương và bệnh tim làm thay đổi lựa chọn điều trị và nguy cơ biến chứng. Bệnh gan ảnh hưởng dùng thuốc và yêu cầu theo dõi virus; suy thận ảnh hưởng thuốc cản quang và liều nhiều thuốc; xơ vữa có thể gây hình ảnh mạch giống hoặc cộng thêm thiếu máu cơ quan. Người dùng thuốc chống đông hoặc kháng tiểu cầu cần cân bằng nguy cơ huyết khối và xuất huyết. Kế hoạch chăm sóc nên tích hợp các bệnh nền thay vì ưu tiên đơn độc một chẩn đoán.
Sau phẫu thuật vì biến chứng ruột hoặc mạch máu, người bệnh vẫn cần đánh giá hoạt tính PAN và điều trị nền. Dinh dưỡng, chức năng ruột, tưới máu mô, nhiễm trùng vết mổ và huyết khối phải được theo dõi sát. Thuốc ức chế miễn dịch có thể cần tạm điều chỉnh tùy nguy cơ lành vết thương, nhưng glucocorticoid không được ngừng đột ngột. Sau tái tạo mạch, kiểm soát viêm và huyết áp giúp giảm biến chứng, còn hình ảnh theo dõi được lên lịch theo loại can thiệp. Phục hồi vận động cần tính đến bệnh thần kinh và đau.
Câu hỏi thường gặp về Viêm nút quanh động mạch
PAN có thể nguy hiểm vì viêm làm hẹp, tắc hoặc phình các động mạch nuôi ruột, thận, thần kinh, tim và da. Biến chứng nặng gồm nhồi máu hoặc thủng ruột, xuất huyết do vỡ phình mạch, suy thận, tăng huyết áp nặng, đột quỵ và tổn thương thần kinh kéo dài. Tuy nhiên mức độ khác nhau; PAN da giới hạn thường ít đe dọa cơ quan hơn PAN hệ thống. Điều trị sớm và theo dõi đúng giúp giảm nguy cơ. Đau bụng dữ dội, phân đen, ngất, yếu liệt mới hoặc đầu chi lạnh tím cần cấp cứu.
Bản thân PAN không lây vì đây là phản ứng viêm mạch của hệ miễn dịch, không truyền qua tiếp xúc, ăn uống hay chăm sóc người bệnh. Một số trường hợp PAN liên quan virus viêm gan B; khi đó virus có thể lây qua máu, quan hệ tình dục hoặc từ mẹ sang con, nhưng không phải ai nhiễm HBV cũng phát triển PAN. Người bệnh và người thân nên được tư vấn xét nghiệm, tiêm vaccine và biện pháp phòng lây theo chuyên khoa. Không cần cách ly vì PAN, nhưng cần tuân thủ phòng ngừa chuẩn với máu nếu có HBV.
Nhiều người có thể đạt lui bệnh lâu dài khi viêm được kiểm soát trước khi cơ quan tổn thương không hồi phục. Khả năng ngừng thuốc phụ thuộc PAN vô căn, liên quan viêm gan B, PAN da hay thiếu hụt ADA2, cùng mức độ nặng và số lần tái phát. Tổn thương thần kinh, hẹp mạch hoặc phình mạch có thể tồn tại dù viêm đã hết và cần phục hồi hoặc theo dõi riêng. Không có cam kết chữa khỏi cho mọi trường hợp. Mục tiêu là bảo vệ cơ quan, kiểm soát căn nguyên và giảm thuốc an toàn dưới giám sát.
Không có danh sách thực phẩm phải kiêng chung cho mọi người mắc PAN. Khẩu phần nên cân đối, ít thực phẩm siêu chế biến, điều chỉnh muối nếu tăng huyết áp và hạn chế đường tự do khi dùng glucocorticoid. Bệnh gan do viêm gan B, suy thận, suy tim hoặc thiếu máu ruột cần chế độ riêng. Đau bụng sau ăn không nên được xử lý bằng tự nhịn ăn kéo dài vì có thể là dấu thiếu máu ruột cần khám. Thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể gây độc gan hoặc tương tác thuốc, nên cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Nhập viện thường cần khi có tổn thương đe dọa cơ quan như đau bụng nghi thiếu máu ruột, chảy máu tiêu hóa, suy thận nhanh, tăng huyết áp nặng, yếu thần kinh tiến triển, đau ngực, đột quỵ, đầu chi thiếu máu hoặc phình mạch có nguy cơ vỡ. Bệnh nhân cũng có thể cần nằm viện để làm chụp mạch, sinh thiết, điều trị cảm ứng hoặc xử trí nhiễm trùng. Quyết định dựa trên độ ổn định và khả năng theo dõi ngoại trú, không chỉ dựa vào CRP. Dấu hiệu cấp tính cần đến cấp cứu thay vì chờ lịch khám.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

