Adenosine là một nucleoside purin nội sinh, được dùng trong một số thuốc tiêm tĩnh mạch tại cơ sở y tế. Trong thực hành, Adenosine thường được nhắc đến với vai trò chuyển nhịp nhanh kịch phát trên thất phụ thuộc nút nhĩ thất, bao gồm một số trường hợp liên quan đường dẫn truyền phụ như hội chứng Wolff-Parkinson-White. Một số chế phẩm adenosine truyền tĩnh mạch cũng được phê duyệt làm thuốc hỗ trợ trong xạ hình tưới máu cơ tim bằng thallium-201 ở người không thể gắng sức đầy đủ. Adenosine có thời gian bán thải rất ngắn nhưng có thể gây block tim, tụt huyết áp, co thắt phế quản hoặc rối loạn nhịp nghiêm trọng, nên chỉ dùng khi có theo dõi ECG và phương tiện hồi sức. Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin, không thay thế tư vấn bác sĩ/dược sĩ. (DailyMed)
Nội dung chính
- Adenosine là gì?: Adenosine là nucleoside purin nội sinh, có tác dụng dược lý trên thụ thể adenosine và dẫn truyền qua nút nhĩ thất. (Medicines.org.uk)
- Dùng để làm gì?: Chỉ định thường gặp là chuyển nhịp nhanh kịch phát trên thất phụ thuộc nút nhĩ thất; một số chế phẩm dùng trong chẩn đoán/tưới máu cơ tim theo nhãn riêng. (DailyMed)
- Có tự dùng được không?: Không. Adenosine tiêm tĩnh mạch được dùng trong bệnh viện/cơ sở y tế với theo dõi liên tục và sẵn phương tiện hồi sức. (Medicines.org.uk)
- Tác dụng phụ hay gặp là gì?: Đỏ bừng mặt, khó thở, cảm giác tức ngực, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn; phần lớn thường ngắn nhưng phản ứng nặng có thể xảy ra. (DailyMed)
- Tương tác cần nhớ: Caffeine/theophylline có thể đối kháng tác dụng; dipyridamole có thể làm tăng tác dụng; carbamazepine có thể tăng nguy cơ block tim. (DailyMed)
Hoạt chất Adenosine là gì?
Adenosine là một nucleoside purin nội sinh, có tác dụng dược lý trên các thụ thể adenosine. Khi dùng đường tĩnh mạch nhanh, adenosine làm chậm dẫn truyền qua nút nhĩ thất và có thể cắt vòng vào lại phụ thuộc nút nhĩ thất trong một số cơn nhịp nhanh kịch phát trên thất. (Medicines.org.uk)
Adenosine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Adenosine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Adenosine |
| Tên IUPAC | (2R,3R,4S,5R)-2-(6-aminopurin-9-yl)-5-(hydroxymethyl)oxolane-3,4-diol |
| Tên hóa học khác | 9H-Purin-6-amine, 9beta-D-ribofuranosyl- | 9-beta-D-Ribofuranosyladenine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên hóa học được ghi trong nhãn Adenoscan là 6-amino-9-beta-D-ribofuranosyl-9-H-purine; một số tài liệu gọi theo dạng “adenosine injection” khi nói về thuốc tiêm. |
| Tên viết tắt | ADO |
| Tên Latinh / tên dược điển | Adenosinum |
| Tên USAN | adenosine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 58-61-7 |
|---|---|
| UNII | K72T3FS567 |
| PubChem CID | 60961 |
| RxNorm CUI | 296 |
| Công thức phân tử | C10H13N5O4 |
Dược động học của Adenosine
Sau tiêm tĩnh mạch, adenosine được loại khỏi tuần hoàn rất nhanh nhờ hấp thu vào tế bào, chủ yếu bởi hồng cầu và tế bào nội mô mạch máu; sau đó được chuyển hóa nhanh thành adenosine monophosphate hoặc inosine. (DailyMed)
Giai đoạn I: Hấp thu
Không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa trong sử dụng tiêm tĩnh mạch. Nhãn thuốc nhấn mạnh cần bảo đảm dung dịch adenosine thực sự vào tuần hoàn hệ thống, thường bằng tiêm gần người bệnh và bơm rửa nhanh bằng nước muối sinh lý. (DailyMed)
| F · Sinh khả dụng | Với đường tiêm tĩnh mạch, thuốc được đưa trực tiếp vào tuần hoàn nếu kỹ thuật tiêm bảo đảm thuốc vào hệ tuần hoàn; dữ liệu sinh khả dụng tuyệt đối theo đường ngoài tĩnh mạch. (DailyMed) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Adenosine được hấp thu nhanh vào hồng cầu và tế bào nội mô mạch máu qua hệ vận chuyển nucleoside xuyên màng. Thông số thể tích phân bố định lượng trong nhãn được tra cứu. (DailyMed)
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Trong tế bào, adenosine chuyển hóa nhanh theo hai đường chính: phosphoryl hóa thành adenosine monophosphate nhờ adenosine kinase, hoặc khử amin thành inosine nhờ adenosine deaminase. (DailyMed)
Giai đoạn IV: Thải trừ
Inosine tạo ra từ adenosine có thể rời tế bào hoặc tiếp tục bị phân giải thành hypoxanthine, xanthine và cuối cùng là acid uric; adenosine monophosphate được đưa vào “high-energy phosphate pool”. (DailyMed)
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải định lượng. Nhãn thuốc mô tả adenosine được loại khỏi tuần hoàn rất nhanh qua hấp thu tế bào, chủ yếu bởi hồng cầu và tế bào nội mô mạch máu. (DailyMed) |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thời gian bán thải trong máu toàn phần dưới 10 giây theo nhãn DailyMed; điều này giải thích vì sao nhiều tác dụng không mong muốn thường tự giới hạn nhanh, nhưng không loại trừ phản ứng nghiêm trọng. (DailyMed)
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Adenosine
Adenosine được xếp trong nhóm chế phẩm tim mạch khác, mã ATC C01EB10. Về sinh học thụ thể, tác dụng của adenosine liên quan bốn phân nhóm thụ thể A1, A2A, A2B và A3, đều là thụ thể bắt cặp protein G. (Medicines.org.uk)
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong điều trị PSVT, adenosine làm chậm thời gian dẫn truyền qua nút nhĩ thất, có thể làm gián đoạn đường vào lại qua nút nhĩ thất và khôi phục nhịp xoang ở người bệnh PSVT, bao gồm một số trường hợp liên quan hội chứng Wolff-Parkinson-White. Adenosine không bị atropine chẹn, nhưng bị đối kháng bởi methylxanthines và được tăng tác dụng bởi dipyridamole. (DailyMed)
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Với bolus tĩnh mạch 6 mg hoặc 12 mg, DailyMed ghi thường không có tác dụng huyết động toàn thân đáng kể; khi dùng liều lớn hơn theo truyền, adenosine có thể làm giảm huyết áp do giảm sức cản ngoại biên. Trong chẩn đoán tưới máu cơ tim, adenosine gây giãn mạch và tăng tưới máu mạch vành tùy chế phẩm/nhãn dùng truyền. (DailyMed)
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Adenosine
Chỉ định được phê duyệt tùy nhãn và quốc gia gồm: chuyển về nhịp xoang trong nhịp nhanh kịch phát trên thất, bao gồm PSVT liên quan đường dẫn truyền phụ/WPW; hỗ trợ chẩn đoán một số nhịp nhanh trên thất do làm chậm dẫn truyền AV; một số chế phẩm adenosine truyền tĩnh mạch được chỉ định hỗ trợ xạ hình tưới máu cơ tim thallium-201 ở người không thể gắng sức đầy đủ. (DailyMed)
Nhiều nghiên cứu bàn về tín hiệu thụ thể adenosine trong tim mạch, thần kinh, miễn dịch và dược lý thụ thể; tuy nhiên, các hướng nghiên cứu này không đồng nghĩa với chỉ định điều trị đã được phê duyệt cho thuốc tiêm adenosine. Dùng ngoài chỉ định cụ thể theo thực hành tại Việt Nam. (Physiology Journals)
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ để tham khảo chuyên môn, không dùng để tự điều trị. Theo DailyMed cho PSVT ở người lớn, liều khởi đầu là 6 mg tiêm tĩnh mạch nhanh trong 1–2 giây; nếu không đáp ứng sau 1–2 phút, có thể dùng 12 mg và có thể lặp lại 12 mg lần nữa nếu cần. SmPC Anh ghi lịch liều người lớn 3 mg, sau đó 6 mg, sau đó 12 mg tùy đáp ứng; sự khác biệt này cho thấy cần tuân theo nhãn thuốc/phác đồ cơ sở điều trị. Ở trẻ em, nhãn/SmPC đưa liều theo cân nặng, có giới hạn liều tối đa. Với chế phẩm dùng xạ hình tưới máu cơ tim, DailyMed ghi truyền 0,14 mg/kg/phút trong 6 phút. (DailyMed)
Adenosine dùng đường tĩnh mạch, thường là bolus nhanh khi điều trị PSVT; cần tiêm trực tiếp vào tĩnh mạch hoặc vị trí gần người bệnh nhất trên đường truyền, sau đó bơm rửa nhanh bằng nước muối sinh lý. Thuốc được dùng trong môi trường có theo dõi ECG liên tục và thiết bị hồi sức sẵn sàng. (DailyMed)
Cần theo dõi ECG liên tục, nhịp tim, huyết áp, triệu chứng hô hấp và dấu hiệu phản ứng nặng. Người bệnh xuất hiện block AV mức độ cao ở một liều không nên tiếp tục tăng liều theo SmPC. (Medicines.org.uk)
Cảnh báo và lưu ý về Adenosine
Chống chỉ định được ghi nhận trong nhãn/SmPC gồm: quá mẫn với adenosine; block AV độ hai hoặc độ ba nếu không có máy tạo nhịp hoạt động; bệnh nút xoang như hội chứng suy nút xoang hoặc nhịp chậm có triệu chứng nếu không có máy tạo nhịp; một số SmPC còn ghi bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có bằng chứng co thắt phế quản, hội chứng QT dài, tụt huyết áp nặng và suy tim mất bù. Cần kiểm tra nhãn thuốc được cấp phép tại nơi sử dụng. (DailyMed)
Tác dụng không mong muốn thường được báo cáo gồm đỏ bừng mặt, khó thở, cảm giác tức/nghẹt ngực, đau đầu, chóng mặt, choáng váng, dị cảm, buồn nôn, vị kim loại, hồi hộp, vã mồ hôi. Nhiều phản ứng thường ngắn do thời gian bán thải rất ngắn, nhưng vẫn cần theo dõi y tế. (DailyMed)
Phản ứng nghiêm trọng được ghi nhận gồm block tim, ngừng xoang/ngừng tim, vô tâm thu, nhịp nhanh thất, rung thất, xoắn đỉnh, tụt huyết áp nặng, co thắt phế quản, suy hô hấp/ngừng thở, co giật, mất ý thức; một số biến cố có thể gây tử vong, nhất là ở người có bệnh tim/phổi nền hoặc nguy cơ cao. (DailyMed)
Adenosine có thể gây block AV thoáng qua hoặc nặng, rối loạn nhịp trong giai đoạn chuyển nhịp, tụt huyết áp, co thắt phế quản và phản ứng hô hấp nặng. Cần thận trọng ở người có bệnh phổi tắc nghẽn, hen/co thắt phế quản, bệnh mạch vành nặng, suy tim, rối loạn dẫn truyền, rung/cuồng nhĩ có đường dẫn truyền phụ, QT kéo dài, tiền sử co giật hoặc ghép tim gần đây. (DailyMed)
Quá liều có thể gây tụt huyết áp nặng, nhịp chậm hoặc vô tâm thu. Do thời gian bán thải trong máu rất ngắn, nhiều tác dụng có thể hết nhanh; xử trí kéo dài phải cá thể hóa theo triệu chứng và có thể cần methylxanthines như aminophylline hoặc theophylline theo đánh giá của bác sĩ. (DailyMed)
Tuân theo nhãn thuốc cụ thể. DailyMed ghi bảo quản 20–25°C, không để lạnh vì có thể kết tinh; dung dịch phải trong và không có tiểu phân khi dùng; lọ không chất bảo quản, bỏ phần không dùng. SmPC Anh ghi bảo quản dưới 25°C và không để lạnh. (DailyMed)
Đối tượng đặc biệt
DailyMed ghi chưa có nghiên cứu có đối chứng để thiết lập an toàn/hiệu quả ở trẻ em cho chuyển PSVT, nhưng adenosine tĩnh mạch đã được dùng ở trẻ sơ sinh, nhũ nhi, trẻ em và thanh thiếu niên; SmPC Anh ghi chỉ định cho trẻ 0–18 tuổi và liều theo cân nặng. Việc dùng phải do nhân viên y tế thực hiện. (DailyMed)
DailyMed ghi nghiên cứu lâm sàng không có đủ số người ≥65 tuổi để xác định khác biệt đáp ứng; nhìn chung nên thận trọng vì người cao tuổi có thể có giảm chức năng tim, rối loạn nút dẫn truyền, bệnh kèm hoặc dùng thuốc làm tăng nguy cơ nhịp chậm nặng/block AV. (DailyMed)
Dữ liệu ở phụ nữ có thai còn hạn chế. DailyMed ghi chưa có nghiên cứu sinh sản trên động vật và chưa có nghiên cứu ở phụ nữ mang thai; chỉ dùng khi thật cần thiết. SmPC Anh ghi không khuyến cáo trong thai kỳ trừ khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ tiềm tàng. (DailyMed)
SmPC Anh ghi chưa biết chất chuyển hóa của adenosine có bài tiết vào sữa mẹ hay không và khuyến cáo không dùng Adenosine Injection trong thời kỳ cho con bú. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng. (Medicines.org.uk)
Nhãn DailyMed và SmPC ghi adenosine không cần chức năng gan để hoạt hóa hoặc bất hoạt, nên suy gan không được kỳ vọng làm thay đổi hiệu quả/dung nạp; tuy vậy, quyết định dùng vẫn phải dựa trên tình trạng tim mạch, hô hấp và bệnh kèm. (DailyMed)
Không có khuyến cáo chỉnh liều định lượng chắc chắn từ các nguồn nhãn đã tra cứu; nhãn nêu suy gan/suy thận không được kỳ vọng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoặc dung nạp. Thông tin điều chỉnh theo từng chế phẩm tại Việt Nam. (DailyMed)
SmPC ghi ảnh hưởng lên khả năng lái xe và vận hành máy móc là “not applicable”, vì thuốc dùng trong bối cảnh y tế cấp cứu/chẩn đoán có giám sát. Sau thủ thuật, người bệnh nên làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. (Medicines.org.uk)
Tương tác thuốc của Adenosine
Caffeine, theophylline, aminophylline và các xanthine khác có thể đối kháng tác dụng adenosine; dipyridamole có thể làm tăng tác dụng adenosine do ức chế thu nhận/chuyển hóa; carbamazepine có thể làm tăng mức độ block tim; digoxin và verapamil cần thận trọng do báo cáo hiếm về rung thất khi phối hợp. (DailyMed)
Thắc mắc về hoạt chất Adenosine
Adenosine là hoạt chất dạng nucleoside purin nội sinh, dùng trong một số thuốc tiêm tĩnh mạch. Trong tim mạch, adenosine làm chậm dẫn truyền qua nút nhĩ thất và có thể giúp chuyển một số cơn nhịp nhanh kịch phát trên thất về nhịp xoang. (DailyMed)
Không. Nhãn DailyMed ghi adenosine không chuyển cuồng nhĩ, rung nhĩ hoặc nhịp nhanh thất về nhịp xoang; trong các tình huống này, có thể chỉ làm chậm tạm thời đáp ứng thất. Người bệnh cần được bác sĩ đánh giá loại rối loạn nhịp trước khi điều trị. (DailyMed)
Không. Adenosine tiêm tĩnh mạch cần được dùng bởi nhân viên y tế trong môi trường có theo dõi ECG liên tục và sẵn phương tiện hồi sức, do thuốc có thể gây block tim, tụt huyết áp, co thắt phế quản hoặc rối loạn nhịp nghiêm trọng. (Medicines.org.uk)
Có thể. Caffeine là methylxanthine, có thể đối kháng tác dụng của adenosine. Một số SmPC khuyến cáo tránh đồ uống/thực phẩm chứa xanthine như trà, cà phê, chocolate, cola trước khi dùng adenosine theo quy trình chuyên môn. Người bệnh nên báo cho bác sĩ về lượng caffeine đã dùng. (DailyMed)
Dữ liệu còn hạn chế. Nhãn DailyMed ghi chỉ dùng trong thai kỳ khi thật cần thiết; SmPC Anh không khuyến cáo dùng khi mang thai trừ khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt nguy cơ, và không khuyến cáo dùng trong thời kỳ cho con bú do chưa biết chất chuyển hóa có bài tiết vào sữa mẹ hay không. (DailyMed)

