Viêm phổi kẽ là tên gọi thường dùng cho một nhóm bệnh làm tổn thương mô kẽ và các cấu trúc nâng đỡ phế nang, chứ không phải một bệnh nhiễm trùng duy nhất. Trong nhóm viêm phổi kẽ vô căn có xơ phổi vô căn, viêm phổi kẽ không đặc hiệu, viêm phổi tổ chức hóa và các thể hiếm khác. Người bệnh thường ho khan, khó thở khi gắng sức, giảm sức bền và giảm oxy khi vận động; ran nổ mịn ở đáy phổi có thể xuất hiện. Chẩn đoán đòi hỏi khai thác thuốc, nghề nghiệp, phơi nhiễm, dấu hiệu tự miễn, đo chức năng hô hấp và chụp CT độ phân giải cao. Một số trường hợp cần hội chẩn đa chuyên khoa hoặc sinh thiết. Điều trị khác nhau rõ theo thể bệnh: thuốc chống xơ hóa có vai trò ở xơ phổi vô căn, trong khi corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch chỉ phù hợp với một số kiểu hình. Tự dùng steroid có thể che lấp nhiễm trùng hoặc gây hại.
Viêm phổi kẽ là bệnh gì?
Viêm phổi kẽ vô căn là nhóm bệnh nhu mô phổi lan tỏa được xác định bằng cách kết hợp lâm sàng, CT độ phân giải cao và đôi khi mô bệnh học, trong khi không tìm thấy nguyên nhân đã biết. Tên gọi “viêm phổi” có thể gây hiểu nhầm vì nhiều thể không phải nhiễm trùng và không đáp ứng kháng sinh. Nhóm này gồm xơ phổi vô căn với mẫu hình UIP, viêm phổi kẽ không đặc hiệu, viêm phổi tổ chức hóa vô căn, các thể liên quan hút thuốc và viêm phổi kẽ cấp. Nếu tìm thấy bệnh mô liên kết, thuốc, phơi nhiễm hoặc viêm phổi quá mẫn, bệnh không còn được xếp là vô căn.

| Tên bệnh | Viêm phổi kẽ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Idiopathic interstitial pneumonias |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm phổi kẽ vô căn; IIP; nhóm bệnh phổi mô kẽ vô căn |
| Mã ICD-10 | Nhóm J84; mã cụ thể tùy thể bệnh, thường cần phân biệt J84.1 và J84.9 sau khi chẩn đoán được xác lập. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhóm bệnh phổi mô kẽ lan tỏa; thuộc hô hấp, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh và miễn dịch–thấp khớp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô và mô kẽ phổi là vị trí chính; bệnh tiến triển có thể gây giảm oxy, tăng áp phổi, suy tim phải và suy giảm thể lực toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Phần lớn là bệnh không lây, diễn tiến bán cấp hoặc mạn; một số thể thiên về viêm, một số thiên về xơ hóa và có thể tiến triển. |
| Mức độ phổ biến | Là nhóm bệnh ít gặp hơn viêm phổi nhiễm trùng; xơ phổi vô căn là thể được nhận biết nhiều nhất, còn nhiều thể IIP khác hiếm và cần trung tâm chuyên sâu. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm phổi kẽ
Cơ chế thay đổi theo thể bệnh. Trong xơ phổi vô căn, tổn thương lặp lại của biểu mô phế nang dẫn đến sửa chữa lệch hướng, hoạt hóa nguyên bào sợi và lắng đọng collagen, làm phổi cứng dần. Ở viêm phổi tổ chức hóa và một số NSIP, viêm và mô hạt trong khoang khí nổi bật hơn. Các thể liên quan hút thuốc có tích tụ đại thực bào sắc tố quanh tiểu phế quản và phế nang. Hậu quả chung là giảm độ giãn nở, rối loạn khuếch tán oxy và tăng công thở.
Phân loại IIP gồm các thể chính như xơ phổi vô căn, NSIP vô căn, RB-ILD, DIP, viêm phổi tổ chức hóa vô căn và viêm phổi kẽ cấp; các thể hiếm gồm viêm phổi kẽ lympho và xơ đàn hồi màng phổi–nhu mô. Một số trường hợp được xếp không phân loại khi dữ liệu thiếu hoặc lâm sàng, hình ảnh và mô học không thống nhất. Phân loại có ý nghĩa trực tiếp vì tiên lượng và điều trị khác nhau.
Dịch tễ phụ thuộc thực thể. Xơ phổi vô căn thường xuất hiện ở người lớn tuổi, nam giới và người có tiền sử hút thuốc; RB-ILD và DIP liên quan mạnh với thuốc lá. COP có thể xuất hiện ở tuổi trung niên với diễn biến bán cấp. Dữ liệu tại Việt Nam còn phân tán và có thể bị ảnh hưởng bởi khả năng tiếp cận CT chuyên sâu và hội chẩn ILD.
Không có đường lây hoặc một đường xâm nhập duy nhất. Bệnh hình thành qua quá trình tổn thương và sửa chữa bất thường tại phế nang–mô kẽ. Ở người có cơ địa nhạy cảm, nhiều yếu tố môi trường hoặc lão hóa có thể kích hoạt quá trình này mà không xác định được một nguyên nhân duy nhất.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm phổi kẽ
Theo định nghĩa, IIP không có nguyên nhân xác định sau đánh giá đầy đủ. Tuy nhiên, yếu tố di truyền, lão hóa, tổn thương biểu mô và hút thuốc có thể góp phần ở một số thể. Trước khi kết luận vô căn, bác sĩ phải loại trừ thuốc gây độc phổi, phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc nấm mốc, bệnh tự miễn, bức xạ, nhiễm trùng và viêm phổi quá mẫn.
Tuổi cao, hút thuốc, tiền sử gia đình xơ phổi và một số bất thường gen hoặc telomere làm tăng nguy cơ kiểu hình xơ hóa. Yếu tố cần khai thác nhưng nếu xác nhận sẽ chuyển bệnh sang nhóm có nguyên nhân gồm tiếp xúc chim, nấm mốc, bụi kim loại–gỗ, thuốc hóa trị hoặc amiodarone và triệu chứng bệnh mô liên kết.
Người trên 50 tuổi có ho khan, khó thở tăng dần, ran Velcro hoặc ngón tay dùi trống cần được đánh giá ILD. Người có người thân mắc xơ phổi, bệnh tự miễn, dùng thuốc độc phổi hoặc nghề nghiệp tiếp xúc bụi cũng là nhóm cần khai thác kỹ, dù không phải tất cả sẽ mắc IIP.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm phổi kẽ
Phần lớn thể xơ hóa tiến triển trong nhiều tháng hoặc năm với ho khan và khó thở gắng sức tăng dần. COP và NSIP có thể khởi phát bán cấp trong vài tuần đến tháng, còn viêm phổi kẽ cấp diễn biến nhanh giống ARDS. Một số người có CT bất thường trước khi triệu chứng rõ.
- Khó thở khi đi nhanh, leo cầu thang hoặc làm việc trước đây vẫn thực hiện được.
- Ho khan kéo dài, thường không có nhiều đờm như viêm phổi nhiễm trùng.
- Giảm sức bền, mệt và phải nghỉ nhiều hơn khi vận động.
- Ran nổ mịn hai đáy phổi, thường được mô tả giống tiếng bóc băng dính.
- SpO2 giảm khi đi bộ dù có thể còn bình thường lúc nghỉ.
- Ngón tay dùi trống xuất hiện ở một số bệnh xơ hóa, đặc biệt IPF.
- Sụt cân, khó chịu toàn thân hoặc sốt nhẹ có thể gặp ở thể viêm nhưng cần loại trừ nhiễm trùng.
- Đau khớp, Raynaud, yếu cơ, khô mắt–miệng hoặc phát ban gợi bệnh mô liên kết hơn là IIP thuần túy.
Nên đặt lịch khám hô hấp khi ho khan hoặc khó thở kéo dài trên vài tuần, nhất là nếu giảm sức bền. Cần khám trong ngày khi SpO2 thấp hơn thường lệ, sốt hoặc khó thở tăng rõ. Cần tái khám sớm nếu FVC, DLCO hoặc quãng đường đi bộ giảm, xuất hiện tác dụng phụ thuốc hay nhu cầu oxy mới.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi khó thở tăng nhanh trong vài giờ–ngày, tím tái, đau ngực, ho ra máu, lú lẫn, SpO2 giảm sâu hoặc không thể đi lại như thường. Không tự tăng steroid hoặc oxy vượt mức đã được hướng dẫn để trì hoãn khám, vì đợt cấp, nhiễm trùng, thuyên tắc và suy tim có thể có biểu hiện giống nhau.
Chẩn đoán Viêm phổi kẽ
Quá trình chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử phơi nhiễm, thuốc, hút thuốc, gia đình và triệu chứng tự miễn. Sau đó là khám, đo chức năng hô hấp và HRCT. Hình ảnh có thể đủ để chẩn đoán IPF khi mẫu hình và bối cảnh phù hợp; trường hợp không điển hình cần BAL, cryobiopsy hoặc sinh thiết ngoại khoa có chọn lọc. Kết luận tốt nhất thường đến từ hội chẩn đa chuyên khoa.
Bác sĩ nghe phổi tìm ran nổ mịn, đo SpO2 khi nghỉ và vận động, quan sát ngón tay dùi trống và dấu suy tim phải. Khám da, khớp, cơ, móng, mắt và miệng nhằm phát hiện bệnh mô liên kết. Danh sách thuốc, nghề nghiệp, sở thích nuôi chim và môi trường nhà ở được hỏi chi tiết.
Hô hấp ký, thể tích phổi và DLCO xác định kiểu hạn chế và rối loạn khuếch tán. Nghiệm pháp đi bộ 6 phút đánh giá giảm oxy và khả năng vận động. Xét nghiệm tự miễn được chọn theo lâm sàng; công thức máu, gan–thận tạo đường cơ sở trước điều trị. BAL hỗ trợ loại trừ nhiễm trùng hoặc viêm phổi quá mẫn nhưng không tự xác định IIP.
HRCT lát mỏng là xét nghiệm hình ảnh chủ chốt. UIP thường ưu thế dưới màng phổi và đáy, có lưới, giãn phế quản co kéo và tổ ong. NSIP có kính mờ hoặc lưới tương đối đồng nhất; COP thường có đông đặc ngoại vi hoặc quanh phế quản. X-quang có thể gợi ý nhưng không đủ phân loại chi tiết.
Không có một tiêu chuẩn chung cho toàn bộ IIP. Mỗi thực thể có tiêu chí lâm sàng–hình ảnh–mô học riêng. Chẩn đoán IPF yêu cầu loại trừ nguyên nhân khác và xác định mẫu UIP phù hợp qua HRCT hoặc mô bệnh học trong bối cảnh đa chuyên khoa. Khái niệm xơ phổi tiến triển được dùng cho ILD không phải IPF khi triệu chứng, sinh lý hoặc hình ảnh xấu đi theo tiêu chí hướng dẫn.
Điều trị Viêm phổi kẽ
Điều trị dựa trên thực thể và hành vi bệnh, không dựa riêng nhãn “viêm phổi kẽ”. Mục tiêu có thể là làm chậm xơ hóa, kiểm soát viêm, giảm triệu chứng, duy trì vận động và chuẩn bị ghép phổi. Bác sĩ phải loại trừ nhiễm trùng trước khi tăng ức chế miễn dịch và đánh giá lợi ích–nguy cơ của thuốc lâu dài.
Nintedanib hoặc pirfenidone có thể được dùng để làm chậm suy giảm chức năng ở IPF. Corticosteroid và thuốc ức chế miễn dịch phù hợp hơn với một số NSIP hoặc COP, nhưng không phải lựa chọn thường quy cho IPF ổn định. Nintedanib có thể được cân nhắc ở xơ phổi tiến triển ngoài IPF sau quản lý chuẩn. Mọi thuốc cần theo dõi gan, tiêu hóa, huyết học và tương tác.
Nội soi BAL, cryobiopsy hoặc sinh thiết phổi ngoại khoa chỉ được cân nhắc khi kết quả có khả năng thay đổi xử trí. Oxy lưu động, phục hồi chức năng hô hấp và đánh giá tăng áp phổi là các can thiệp quan trọng. Quy trình xâm lấn nên thực hiện tại trung tâm có kinh nghiệm ILD.
Ghép phổi là lựa chọn cho một số người bệnh tiến triển dù điều trị tối ưu. Đánh giá nên bắt đầu sớm khi chức năng giảm, cần oxy hoặc có đợt cấp, vì quá trình sàng lọc mất thời gian. Sinh thiết phổi là thủ thuật chẩn đoán, không phải phẫu thuật chữa bệnh và có nguy cơ làm bệnh nặng lên.
Cai thuốc lá, tiêm chủng, phục hồi chức năng hô hấp, oxy khi giảm oxy máu, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý là nền tảng. Điều trị trào ngược có triệu chứng, ngưng thở khi ngủ và bệnh tim theo chỉ định riêng. Chăm sóc giảm nhẹ có thể được tích hợp sớm để kiểm soát khó thở và ho.
Thuốc chống xơ hóa thường được dùng lâu dài khi còn lợi ích và dung nạp. Corticosteroid trong COP hoặc NSIP được giảm dần theo đáp ứng và nguy cơ tái phát, không có một thời lượng chung. Phục hồi chức năng và oxy được duy trì theo nhu cầu sinh lý.
Thuốc chống xơ hóa thường được dùng lâu dài khi còn lợi ích và dung nạp. Corticosteroid trong COP hoặc NSIP được giảm dần theo đáp ứng và nguy cơ tái phát, không có một thời lượng chung. Phục hồi chức năng và oxy được duy trì theo nhu cầu sinh lý.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm suy hô hấp mạn, đợt cấp, tăng áp phổi, suy tim phải, huyết khối, nhiễm trùng và ung thư phổi ở một số kiểu hình. Thuốc có thể gây tiêu chảy, độc gan, chảy máu, loãng xương, ức chế tủy hoặc nhiễm trùng cơ hội tùy nhóm.
Tiên lượng khác nhau rất lớn giữa các thể. IPF thường tiến triển, trong khi COP có thể đáp ứng tốt nhưng tái phát; NSIP có phổ diễn biến rộng. Xu hướng FVC, DLCO, giảm oxy khi gắng sức, mức xơ hóa và đợt cấp giúp ước lượng nguy cơ, nhưng không thể dự đoán chính xác tuổi thọ cá nhân.
COP thường có thể tái phát khi giảm hoặc ngừng steroid; một số NSIP cũng có đợt hoạt động trở lại. IPF không “tái phát” theo nghĩa thông thường mà có thể tiếp tục tiến triển hoặc xuất hiện đợt cấp. Theo dõi đều giúp phân biệt tái hoạt động, nhiễm trùng và tác dụng phụ thuốc.
Không có biện pháp phòng đặc hiệu cho IIP vô căn. Tránh thuốc lá và phơi nhiễm, tiêm chủng, rà soát thuốc độc phổi và điều trị sớm nhiễm trùng giúp giảm tổn thương bổ sung. Gia đình có nhiều người xơ phổi nên được tư vấn tại trung tâm chuyên sâu thay vì tự chụp CT định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm phổi kẽ
Không có thực phẩm chữa xơ phổi. Chế độ ăn cần đủ năng lượng và protein nhưng tránh bữa quá lớn nếu làm khó thở hoặc trào ngược tăng. Người dùng nintedanib, pirfenidone hoặc steroid có thể cần điều chỉnh theo tác dụng phụ, cân nặng, đường huyết và chức năng gan dưới hướng dẫn chuyên môn.
Vận động đều và phục hồi chức năng hô hấp giúp cải thiện sức bền, triệu chứng và chất lượng sống dù không làm mất xơ hóa. Mức tập phải cá thể hóa theo SpO2, bệnh tim và nguy cơ té ngã. Người cần oxy gắng sức nên được hướng dẫn thiết bị trước khi tự tập.
Người bệnh có thể ghi nhật ký khó thở, ho, khả năng đi bộ, SpO2 nếu đã được hướng dẫn, cân nặng và tác dụng phụ thuốc. Cần liên hệ bác sĩ khi SpO2 giảm so với nền, khả năng vận động xấu nhanh, sốt hoặc xuất hiện đau ngực. Máy đo tại nhà có giới hạn và không thay thế đánh giá chức năng phổi.
- Không tự dùng corticosteroid khi chưa xác định thể bệnh và loại trừ nhiễm trùng.
- Không coi mọi hình ảnh xơ hóa trên CT là xơ phổi vô căn.
- Không ngừng thuốc chống xơ hóa chỉ vì chưa cảm thấy triệu chứng cải thiện ngay.
- Không trì hoãn đánh giá ghép phổi đến khi tình trạng quá nặng.
- Không sử dụng sản phẩm bổ sung được quảng cáo làm tan xơ thay cho điều trị chuẩn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
IIP điển hình ở người lớn hiếm gặp ở trẻ. Trẻ có bệnh phổi mô kẽ cần hệ thống phân loại riêng và đánh giá di truyền, miễn dịch, bất thường surfactant hoặc bệnh phát triển phổi. Nên chuyển trung tâm hô hấp nhi chuyên sâu.
Người cao tuổi thường có nhiều bệnh đồng mắc và dễ gặp tác dụng phụ thuốc. Mục tiêu điều trị cần cân bằng làm chậm bệnh, duy trì độc lập, giảm triệu chứng và gánh nặng theo dõi. Tuổi đơn thuần không loại trừ phục hồi chức năng hoặc đánh giá ghép nếu tình trạng tổng thể phù hợp.
Một số bệnh phổi kẽ có thể làm thai kỳ nguy cơ cao do dự trữ hô hấp giảm. Thuốc chống xơ hóa và ức chế miễn dịch cần được rà soát trước khi mang thai; không tự ngừng thuốc. Sản khoa nguy cơ cao và hô hấp nên phối hợp theo dõi oxy, tim phổi và tăng trưởng thai.
Dữ liệu về nhiều thuốc chống xơ hóa trong thời kỳ cho bú còn hạn chế. Quyết định dùng thuốc và tiếp tục cho bú phải dựa trên mức độ bệnh, lựa chọn thay thế và nguy cơ cho trẻ. Người mẹ cần được tư vấn chuyên khoa thay vì tự dừng điều trị.
Ở người suy giảm miễn dịch, tổn thương kẽ thường do nhiễm trùng, thuốc hoặc bệnh nền hơn là IIP thật sự. Cần mở rộng xét nghiệm và lấy mẫu trước khi kết luận vô căn hoặc tăng ức chế miễn dịch.
Bệnh tim, COPD, tăng áp phổi, trào ngược, ngưng thở khi ngủ và bệnh tự miễn có thể làm khó thở nặng hơn. Điều trị từng bệnh đồng mắc giúp cải thiện triệu chứng nhưng không thay thế điều trị ILD.
Bệnh nhân ILD có nguy cơ biến chứng hô hấp và đợt cấp sau phẫu thuật, đặc biệt phẫu thuật ngực. Cần đánh giá chức năng phổi, nhu cầu oxy và kế hoạch gây mê–hồi sức trước mổ; tránh can thiệp không cần thiết khi nguy cơ vượt lợi ích.
Câu hỏi thường gặp về Viêm phổi kẽ
Thông thường không. “Viêm phổi kẽ” là nhóm bệnh làm tổn thương mô kẽ và có thể do xơ hóa, viêm, tự miễn, thuốc hoặc phơi nhiễm. Một số nhiễm trùng cũng tạo hình ảnh kẽ, nên bác sĩ phải phân biệt trước khi điều trị. Kháng sinh không phải thuốc mặc định cho IIP.
Khả năng hồi phục phụ thuộc thể bệnh. COP có thể cải thiện đáng kể, một số NSIP kiểm soát được, trong khi IPF thường là bệnh tiến triển và mục tiêu chính là làm chậm suy giảm. Điều trị sớm, cai thuốc lá, phục hồi chức năng và theo dõi giúp duy trì chất lượng sống.
Phần lớn người bệnh có lợi từ vận động và phục hồi chức năng được cá thể hóa. Cường độ phụ thuộc SpO2, tim mạch và sức cơ; một số người cần oxy khi tập. Không nên tự tập nặng nếu đang giảm oxy, có đau ngực hoặc vừa xuất hiện đợt khó thở cấp.
Không phải ai cũng cần CT theo một lịch cố định. Theo dõi thường dựa nhiều vào triệu chứng, FVC, DLCO và nghiệm pháp đi bộ. CT được lặp lại khi diễn biến thay đổi, cần xác nhận tiến triển hoặc đánh giá biến chứng, nhằm hạn chế bức xạ không cần thiết.
Đa số trường hợp không có kiểu di truyền đơn giản. Tuy nhiên, một số gia đình có nhiều người xơ phổi liên quan biến thể gen hoặc rối loạn telomere. Người có tiền sử gia đình rõ nên được tư vấn tại trung tâm ILD; không nên tự xét nghiệm gen mà thiếu tư vấn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

