Tràn mủ màng phổi là tình trạng mủ tích tụ trong khoang giữa phổi và thành ngực, thường xuất hiện khi viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết hoặc một ổ nhiễm trùng lân cận lan vào màng phổi. Người bệnh có thể sốt, đau ngực tăng khi hít sâu, ho, khó thở, mệt nhiều và ăn uống kém; ở người cao tuổi hoặc suy giảm miễn dịch, biểu hiện đôi khi kín đáo. Dịch nhiễm trùng có thể tạo nhiều vách ngăn, làm phổi khó nở và gây nhiễm trùng toàn thân. Chẩn đoán thường cần hình ảnh ngực, siêu âm màng phổi và lấy dịch để xét nghiệm. Điều trị sớm bằng kháng sinh phù hợp kết hợp dẫn lưu mủ giúp kiểm soát nhiễm trùng; một số trường hợp cần thuốc bơm trong khoang màng phổi hoặc phẫu thuật lồng ngực.
Tràn mủ màng phổi là bệnh gì?
Tràn mủ màng phổi (Empyema) là sự hiện diện của dịch mủ nhìn thấy bằng mắt thường trong khoang màng phổi. Đây là một đầu nặng của phổ nhiễm trùng màng phổi, khác với tràn dịch cạnh viêm phổi đơn thuần khi dịch còn ít, chưa nhiễm khuẩn rõ và có thể hết cùng điều trị viêm phổi. Khi vi khuẩn xâm nhập khoang màng phổi, bạch cầu, protein và mảnh tế bào tích tụ làm dịch đặc, dễ tạo vách; về sau mô xơ có thể bọc lấy phổi khiến phổi không nở hết. Thuật ngữ “tràn mủ” không đồng nghĩa với áp xe phổi: áp xe nằm trong nhu mô phổi, còn mủ màng phổi nằm ngoài phổi, giữa hai lá màng phổi. Bệnh cần đánh giá tại cơ sở y tế vì việc lựa chọn kháng sinh, vị trí dẫn lưu và thời điểm phẫu thuật phụ thuộc giai đoạn, tác nhân, bệnh nền và đáp ứng ban đầu.

| Tên bệnh | Tràn mủ màng phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pleural empyema |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mủ màng phổi; empyema thoracis; pyothorax; nhiễm trùng khoang màng phổi có mủ |
| Mã ICD-10 | J86.9 – Tràn mủ màng phổi không có đường rò; nếu có đường rò dùng nhóm J86.0 theo ICD-10 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh lý màng phổi; chuyên khoa Hô hấp, Truyền nhiễm và Ngoại lồng ngực |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khoang màng phổi là vị trí tổn thương chính; phổi có thể bị chèn ép, xẹp hoặc viêm kèm theo, và nhiễm trùng nặng có thể ảnh hưởng tuần hoàn, thận, não cùng nhiều cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính hoặc bán cấp do nhiễm trùng, không phải ung thư và không di truyền. Bản thân ổ mủ màng phổi không lây trực tiếp, nhưng tác nhân gây viêm phổi hoặc lao đi kèm có thể lây tùy nguyên nhân. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn tràn dịch màng phổi đơn thuần nhưng là biến chứng quan trọng của viêm phổi và các nhiễm trùng lồng ngực. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Tràn mủ màng phổi không truyền từ người sang người. Nếu nguồn bệnh là viêm phổi do virus, vi khuẩn hoặc lao, tác nhân nền có thể lây qua đường hô hấp hay tiếp xúc theo đặc điểm riêng của tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Tràn mủ màng phổi
Quá trình thường bắt đầu từ viêm phổi hoặc ổ nhiễm trùng lân cận làm tăng tính thấm mạch, tạo dịch viêm trong khoang màng phổi. Khi vi khuẩn xâm nhập, phản ứng miễn dịch giải phóng fibrin và DNA từ tế bào viêm, khiến dịch trở nên nhớt và chia thành nhiều ngăn. Độ pH và glucose trong dịch giảm do chuyển hóa của vi khuẩn cùng bạch cầu, trong khi LDH tăng do tổn thương tế bào. Nếu mủ không được dẫn lưu, nguyên bào sợi phát triển tạo lớp vỏ xơ trên bề mặt phổi. Lớp vỏ này hạn chế giãn nở phổi, duy trì khoang nhiễm trùng và có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết, suy hô hấp hoặc đường rò phế quản–màng phổi.
Diễn tiến nhiễm trùng màng phổi thường được mô tả qua ba giai đoạn có tính liên tục. Giai đoạn dịch tiết có dịch loãng, ít vách và chưa chắc đã có vi khuẩn. Giai đoạn fibrin–mủ xuất hiện vi khuẩn, mủ hoặc dịch hóa sinh bất lợi, kèm các vách fibrin làm dẫn lưu khó hơn. Giai đoạn tổ chức hóa hình thành lớp vỏ xơ làm phổi bị kẹt. Trong thực hành, quyết định điều trị không dựa vào tên giai đoạn đơn thuần mà kết hợp biểu hiện nhiễm trùng, hình ảnh, tính chất dịch, khả năng dẫn lưu và diễn tiến của người bệnh.
Tràn mủ màng phổi có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Nguy cơ và hậu quả nặng thường cao hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh phổi mạn, đái tháo đường, nghiện rượu, suy dinh dưỡng hoặc suy giảm miễn dịch. Tỷ lệ tác nhân thay đổi theo cộng đồng, bệnh viện, việc đã dùng kháng sinh và vùng địa lý. Tại Việt Nam, lao màng phổi và viêm phổi vẫn là nguyên nhân cần được cân nhắc trong chẩn đoán tràn dịch nhiễm trùng, nhưng chưa có dữ liệu quốc gia cập nhật đủ để đưa ra một tỷ lệ chung đáng tin cậy.
Vi sinh vật thường đi từ nhu mô phổi viêm qua bề mặt màng phổi vào khoang màng phổi. Ít gặp hơn, tác nhân theo đường máu, lan trực tiếp từ trung thất hoặc ổ bụng, đi vào sau vết thương hay thủ thuật, hoặc qua đường rò từ phế quản hay thực quản. Sau khi xâm nhập, vi khuẩn sinh sôi trong một khoang ít khả năng tự làm sạch; fibrin và dịch đặc cản trở kháng sinh thấm đều và ngăn ống dẫn lưu tiếp cận toàn bộ ổ mủ.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tràn mủ màng phổi
Nguyên nhân thường gặp nhất là nhiễm trùng lan từ viêm phổi. Các nguồn khác gồm áp xe phổi vỡ, nhiễm khuẩn huyết, thủng thực quản, nhiễm trùng dưới cơ hoành, chấn thương ngực, phẫu thuật lồng ngực hoặc thủ thuật xâm lấn. Tác nhân có thể là vi khuẩn hiếu khí, kỵ khí hoặc hỗn hợp; phổ vi khuẩn khác nhau giữa nhiễm trùng mắc phải cộng đồng và bệnh viện. Lao, nấm hoặc ký sinh trùng gây mủ ít gặp hơn và thường xuất hiện trong bối cảnh dịch tễ hoặc suy giảm miễn dịch phù hợp. Việc đã dùng kháng sinh trước chọc dịch có thể làm cấy âm tính dù ổ nhiễm trùng vẫn tồn tại.
- Có thể thay đổi: hút thuốc, lạm dụng rượu, vệ sinh răng miệng kém, suy dinh dưỡng, kiểm soát đái tháo đường chưa tốt và trì hoãn điều trị viêm phổi.
- Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi rất nhỏ hoặc cao, bệnh phổi cấu trúc, rối loạn nuốt, bệnh thần kinh, suy giảm miễn dịch và tiền sử phẫu thuật lồng ngực.
- Yếu tố chăm sóc y tế: nằm viện kéo dài, thở máy, thủ thuật ngực, nhiễm khuẩn bệnh viện và dùng kháng sinh trước đó làm thay đổi phổ vi khuẩn.
Nhóm cần cảnh giác gồm người bị viêm phổi không cải thiện sau điều trị ban đầu, người có tràn dịch mới kèm sốt hoặc viêm tăng, bệnh nhân sau phẫu thuật ngực, người hít sặc do rối loạn nuốt, người mắc COPD hoặc giãn phế quản, bệnh nhân ung thư, ghép tạng, HIV hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Người cao tuổi và người suy kiệt có thể không sốt cao nhưng vẫn diễn tiến nặng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tràn mủ màng phổi
Bệnh có thể khởi phát vài ngày đến vài tuần sau nhiễm trùng hô hấp. Một số người biểu hiện rầm rộ với sốt, rét run và khó thở; số khác diễn tiến âm ỉ với mệt, giảm cân, chán ăn và đau ngực nhẹ. Triệu chứng phụ thuộc lượng mủ, mức độ chèn ép phổi, khả năng tạo vách và phản ứng toàn thân. Ở người đã dùng kháng sinh, sốt có thể giảm trong khi ổ dịch vẫn tăng. Trẻ nhỏ dễ quấy khóc, thở nhanh; người cao tuổi có thể lú lẫn hoặc suy giảm chức năng thay vì đau ngực điển hình.
- Sốt hoặc rét run: thường phản ánh nhiễm trùng đang hoạt động, nhưng có thể vắng ở người già hay suy giảm miễn dịch.
- Đau ngực kiểu màng phổi: đau nhói một bên, tăng khi hít sâu, ho hoặc đổi tư thế.
- Khó thở: tăng khi lượng dịch lớn, phổi bị chèn ép hoặc có viêm phổi kèm theo.
- Ho: có thể khan hoặc có đờm nếu nguồn bệnh là viêm phổi, áp xe phổi hay giãn phế quản.
- Mệt mỏi, chán ăn: thường rõ khi bệnh kéo dài và góp phần gây suy dinh dưỡng.
- Nhịp tim nhanh, thở nhanh: là dấu hiệu đáp ứng với nhiễm trùng, đau hoặc thiếu oxy nhưng không đặc hiệu riêng cho bệnh.
- Ho ra mủ số lượng nhiều đột ngột có thể gợi ý hình thành đường rò giữa phế quản và khoang màng phổi.
- Sưng đau thành ngực hoặc khối mềm giữa các xương sườn có thể gặp khi mủ lan xuyên thành ngực.
- Đau bụng trên, nấc kéo dài hoặc đau vai có thể xuất hiện khi ổ dịch kích thích cơ hoành.
- Hạ thân nhiệt, lú lẫn hoặc suy sụp không sốt có thể là biểu hiện nhiễm trùng nặng ở người rất già hoặc suy giảm miễn dịch.
Nên đặt lịch khám sớm khi ho, sốt, đau ngực hoặc mệt kéo dài sau viêm phổi, đặc biệt nếu đã dùng thuốc nhưng không cải thiện. Cần khám trong ngày khi sốt tái phát, khó thở tăng, đau ngực nhiều, ăn uống kém hoặc xuất hiện tràn dịch trên phim. Cần tái khám sớm sau dẫn lưu nếu sốt trở lại, lượng dịch qua ống thay đổi bất thường, vết đặt ống đỏ đau, hoặc sức khỏe không tiến triển như kế hoạch. Không tự chờ mủ “tiêu” vì ổ dịch đã vách hóa thường cần can thiệp.
- Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu khi khó thở dữ dội, thở gắng sức, tím môi, không nói được câu dài hoặc độ tỉnh táo giảm.
- Cấp cứu ngay nếu huyết áp tụt, da lạnh ẩm, mạch rất nhanh, tiểu rất ít, lơ mơ hoặc ngất vì có thể là sốc nhiễm trùng.
- Đau ngực tăng đột ngột kèm ho ra máu, sưng khí dưới da hoặc suy hô hấp cần đánh giá biến chứng đường rò hay tràn khí.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử thuốc còn thừa, xông hơi hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Tràn mủ màng phổi
Chẩn đoán phối hợp bệnh sử nhiễm trùng, khám hô hấp, xét nghiệm viêm và hình ảnh khoang màng phổi. Siêu âm giúp xác định dịch tự do hay vách hóa và hỗ trợ chọn vị trí chọc an toàn. Dịch màng phổi được đánh giá bằng quan sát, pH, glucose, LDH, tế bào, nhuộm Gram và nuôi cấy; mủ nhìn thấy đã đủ xác định empyema về mặt lâm sàng. Chụp CT được dùng khi cần đánh giá mức độ, nhu mô phổi, áp xe, khối u, đường rò hoặc lập kế hoạch phẫu thuật. Không thể tự chẩn đoán dựa vào triệu chứng hoặc phim chụp không có bác sĩ đọc.
Bác sĩ hỏi thời điểm khởi phát, tiền sử viêm phổi, dùng kháng sinh, sặc, bệnh răng miệng, lao, phẫu thuật hoặc thủ thuật ngực. Khám tập trung vào nhịp thở, SpO2, huyết áp, mức tỉnh táo và dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân. Ở vùng có dịch, rung thanh và âm thở có thể giảm, gõ đục; tiếng cọ màng phổi đôi khi nghe được ở rìa ổ dịch. Bác sĩ cũng tìm dấu suy dinh dưỡng, nguồn nhiễm trùng răng miệng, bệnh gan, bệnh tim hoặc dấu hiệu ung thư. Các dấu hiệu khám không thay thế siêu âm và xét nghiệm dịch.
Công thức máu, CRP và các chỉ dấu viêm hỗ trợ theo dõi nhưng không xác định riêng bệnh. Cấy máu nên lấy khi người bệnh sốt hoặc nghi nhiễm trùng huyết, ưu tiên trước kháng sinh nếu không làm chậm điều trị. Dịch màng phổi được đo pH bằng kỹ thuật phù hợp, glucose, protein, LDH, tế bào; nhuộm Gram và cấy trong chai cấy máu có thể tăng khả năng tìm tác nhân. Xét nghiệm lao, nấm, tế bào học hoặc sinh học phân tử chỉ định theo bối cảnh. Chức năng gan, thận và đông máu giúp lựa chọn thuốc và thủ thuật an toàn.
X-quang ngực phát hiện tràn dịch nhưng khó đánh giá chính xác vách hóa. Siêu âm màng phổi được ưu tiên trước chọc hoặc đặt dẫn lưu vì cho thấy độ sâu dịch, vách, cặn và vị trí cơ hoành. CT ngực có cản quang có thể nhận diện màng phổi dày tăng quang, ổ dịch khu trú, áp xe phổi, khối u hoặc biến chứng sau phẫu thuật; tuy nhiên CT không thay thế lấy mẫu dịch khi cần xác định nhiễm trùng. Hình ảnh cần được giải thích cùng lâm sàng vì dịch phức tạp không phải lúc nào cũng là mủ.
Tràn mủ màng phổi được xác định khi chọc hút thấy mủ đại thể trong khoang màng phổi. Nhiễm trùng màng phổi cũng có thể được chẩn đoán khi dịch cấy hoặc nhuộm Gram dương tính, hoặc khi người bệnh có bối cảnh nhiễm trùng kèm các đặc điểm dịch cho thấy nguy cơ cao như pH thấp. Theo hướng dẫn BTS, dịch không phải mủ nhưng pH không quá 7,2 trong bối cảnh nghi nhiễm trùng thường là chỉ dấu mạnh để cân nhắc dẫn lưu, sau khi đánh giá hình ảnh và tính an toàn. Các ngưỡng phải được bác sĩ áp dụng đúng kỹ thuật lấy mẫu; không dùng một kết quả đơn lẻ để tự quyết định.
Điều trị Tràn mủ màng phổi
Mục tiêu là kiểm soát tác nhân, giải phóng ổ mủ, giúp phổi nở lại và ngăn nhiễm trùng huyết. Người bệnh thường cần nhập viện để dùng kháng sinh sớm, hỗ trợ oxy khi thiếu oxy, giảm đau, bảo đảm dinh dưỡng và dự phòng biến chứng nằm viện. Ổ mủ hoặc dịch nhiễm trùng nguy cơ cao cần được dẫn lưu dưới hướng dẫn hình ảnh. Nếu ống dẫn lưu không làm sạch ổ vách, bác sĩ đánh giá vị trí ống, rửa, thuốc trong màng phổi hoặc hội chẩn ngoại khoa. Điều trị phải đồng thời xử lý nguồn bệnh như viêm phổi, áp xe, thủng thực quản hay nhiễm trùng sau mổ.
Kháng sinh được chọn theo nguồn mắc phải cộng đồng hay bệnh viện, khả năng vi khuẩn kỵ khí, kết quả nuôi cấy, dị ứng, chức năng gan thận và tình hình kháng thuốc địa phương. Sau khi có vi sinh, phác đồ được thu hẹp khi phù hợp. Thuốc giảm đau và hạ sốt giúp người bệnh thở sâu, vận động và ăn uống tốt hơn; thuốc dự phòng huyết khối có thể cần ở người nằm viện nếu không chống chỉ định. Thuốc tiêu sợi huyết và DNase bơm qua ống dẫn lưu là điều trị chuyên khoa, không phải thuốc tự mua và cần đánh giá nguy cơ chảy máu.
Đặt ống dẫn lưu màng phổi dưới hướng dẫn siêu âm là can thiệp nền tảng khi có mủ hoặc dịch nhiễm trùng cần dẫn lưu. Ống phải được theo dõi độ thông, vị trí, lượng dịch, rò khí và đáp ứng trên hình ảnh. Khi dịch đặc và chia nhiều ngăn, phối hợp thuốc tiêu sợi huyết với DNase trong khoang màng phổi có thể cải thiện dẫn lưu ở người phù hợp. Chọc hút lặp lại chỉ được cân nhắc trong tình huống chọn lọc và cần đội ngũ có kinh nghiệm. Rủi ro gồm chảy máu, đau, nhiễm trùng, tổn thương phổi hoặc cơ hoành và phù phổi tái nở.
Phẫu thuật được cân nhắc khi nhiễm trùng, sốt hoặc ổ dịch không cải thiện dù kháng sinh và dẫn lưu tối ưu; khi phổi bị kẹt bởi vỏ xơ; có đường rò; hoặc nguồn bệnh cần sửa chữa. Nội soi lồng ngực có thể phá vách, rửa khoang và bóc lớp fibrin; giai đoạn tổ chức hóa đôi khi cần bóc vỏ phổi rộng hơn hoặc mổ mở. Thời điểm phụ thuộc tình trạng sinh lý, tuổi, bệnh nền và khả năng chịu gây mê. Hội chẩn hô hấp–ngoại lồng ngực sớm giúp tránh kéo dài điều trị không hiệu quả.
Hỗ trợ gồm kiểm soát đau để người bệnh ho và thở sâu, oxy khi có giảm oxy máu, phục hồi chức năng hô hấp phù hợp, vận động sớm, phòng huyết khối và chăm sóc ống dẫn lưu vô khuẩn. Dinh dưỡng giàu năng lượng và protein được cá thể hóa vì bệnh kéo dài dễ gây mất cơ; trường hợp nuốt kém cần đánh giá nguy cơ hít sặc. Vệ sinh răng miệng và xử lý ổ nhiễm răng có ý nghĩa khi nghi vi khuẩn kỵ khí. Không khuyến khích thực phẩm chức năng thay cho kháng sinh hoặc dẫn lưu.
Thời gian điều trị thay đổi đáng kể. Dẫn lưu có thể kéo dài từ vài ngày đến lâu hơn nếu dịch nhiều ngăn hoặc có rò khí. Kháng sinh thường cần một liệu trình kéo dài hơn viêm phổi không biến chứng và được chuyển đường dùng theo đáp ứng, khả năng ăn uống, vi sinh cùng mức độ kiểm soát nguồn nhiễm. Hồi phục thể lực và hình ảnh có thể mất nhiều tuần; lớp dày màng phổi đôi khi tồn tại lâu hơn triệu chứng. Không thể cam kết một mốc khỏi cố định cho mọi người.
Thời gian điều trị thay đổi đáng kể. Dẫn lưu có thể kéo dài từ vài ngày đến lâu hơn nếu dịch nhiều ngăn hoặc có rò khí. Kháng sinh thường cần một liệu trình kéo dài hơn viêm phổi không biến chứng và được chuyển đường dùng theo đáp ứng, khả năng ăn uống, vi sinh cùng mức độ kiểm soát nguồn nhiễm. Hồi phục thể lực và hình ảnh có thể mất nhiều tuần; lớp dày màng phổi đôi khi tồn tại lâu hơn triệu chứng. Không thể cam kết một mốc khỏi cố định cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Nhiễm trùng huyết và sốc nhiễm trùng: có thể gây suy đa cơ quan nếu nguồn mủ không được kiểm soát.
- Phổi bị kẹt và dày dính màng phổi: làm giảm thông khí, hạn chế vận động và gây khó thở kéo dài.
- Đường rò phế quản–màng phổi: gây rò khí dai dẳng, ho ra mủ hoặc khó kiểm soát ổ nhiễm trùng.
- Lan ra thành ngực hoặc trung thất: hiếm nhưng nghiêm trọng, có thể cần phẫu thuật rộng.
- Biến chứng điều trị: chảy máu, tổn thương cơ quan, nhiễm trùng vị trí ống, tắc hoặc lệch ống và phù phổi tái nở.
Nhiều người hồi phục khi được nhận diện sớm, dùng kháng sinh phù hợp và dẫn lưu hiệu quả. Tiên lượng xấu hơn khi tuổi cao, suy dinh dưỡng, bệnh tim phổi nặng, ung thư, suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng bệnh viện, sốc hoặc trì hoãn kiểm soát nguồn mủ. Một số người còn mệt, giảm sức bền hoặc dày màng phổi trong thời gian dài; chức năng phổi có thể cải thiện dần sau khi viêm lắng xuống. Dự đoán cho từng cá nhân cần dựa trên diễn tiến thực tế, không chỉ dựa vào kích thước ổ dịch.
Tái phát có thể xảy ra khi ổ mủ chưa được dẫn lưu hết, ống bị tắc, kháng sinh không phủ tác nhân, có đường rò hoặc nguồn nhiễm chưa xử lý. Người từng bị empyema do hít sặc, giãn phế quản, ung thư hay suy giảm miễn dịch cũng có nguy cơ nhiễm trùng mới. Giảm nguy cơ bằng cách hoàn tất kế hoạch điều trị, tái khám đúng lịch, xử lý răng miệng và rối loạn nuốt, tiêm chủng phù hợp và kiểm soát bệnh nền.
Không phải mọi trường hợp đều phòng được, nhưng điều trị viêm phổi kịp thời, tiêm vaccine cúm và phế cầu theo khuyến cáo, bỏ thuốc lá, vệ sinh răng miệng, hạn chế hít sặc và kiểm soát đái tháo đường giúp giảm một số nguy cơ. Cơ sở y tế cần thực hành vô khuẩn khi làm thủ thuật ngực và theo dõi sớm biến chứng sau mổ. Người có ho sốt kéo dài không nên tự dùng kháng sinh rải rác vì có thể che lấp triệu chứng và làm giảm khả năng tìm tác nhân.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tràn mủ màng phổi
Ưu tiên bữa ăn dễ tiêu, đủ năng lượng, protein và vi chất để bù mất cơ do nhiễm trùng. Chia nhỏ bữa nếu khó thở hoặc chán ăn; bổ sung nước theo chỉ dẫn, đặc biệt khi có suy tim, suy thận hoặc phù thì lượng dịch phải cá thể hóa. Người rối loạn nuốt cần tư thế và độ đặc thức ăn do chuyên viên đánh giá để hạn chế sặc. Không có món ăn nào làm tan ổ mủ, và không nên dùng rượu hay sản phẩm bổ sung không rõ thành phần trong thời gian dùng thuốc.
Giai đoạn sốt và khó thở cần nghỉ xen kẽ vận động nhẹ dưới giám sát. Khi ổn định, ngồi dậy, đi lại sớm, tập thở và phục hồi chức năng giúp hạn chế mất cơ, ứ đọng đờm và huyết khối. Cường độ tăng từ từ theo SpO2, mệt và đau; tránh nâng nặng khi còn ống dẫn lưu hoặc vết mổ chưa lành. Trở lại công việc phụ thuộc sức bền, bệnh nền và loại công việc, không chỉ dựa vào phim X-quang.
Sau xuất viện, có thể ghi nhiệt độ, mức khó thở, khả năng đi lại, ăn uống, ho và đau mỗi ngày. Theo dõi vết đặt ống hoặc vết mổ về đỏ, sưng, chảy dịch và giữ băng theo hướng dẫn. Uống thuốc đúng đơn, không tự rút ngắn liệu trình khi hết sốt. Thiết bị đo SpO2 chỉ hỗ trợ; số đo bất thường cần đối chiếu triệu chứng và hướng dẫn bác sĩ. Không tự chọc, ép hoặc xoa bóp vùng ngực.
- Không tự mua kháng sinh, dùng lại đơn cũ hoặc phối hợp nhiều thuốc vì có thể che lấp bệnh và tăng kháng thuốc.
- Không trì hoãn dẫn lưu đã được chỉ định để chờ thuốc nam, giác hơi, xông hoặc thực phẩm chức năng.
- Không kẹp, tháo, bơm rửa hay chỉnh ống dẫn lưu nếu không phải nhân viên y tế được đào tạo.
- Không hút thuốc, uống nhiều rượu hoặc nằm bất động kéo dài trong giai đoạn hồi phục.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc nền hoặc kháng sinh; mọi thay đổi cần được bác sĩ đánh giá.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, tràn mủ thường theo sau viêm phổi và có thể diễn tiến nhanh với thở nhanh, rút lõm ngực, sốt, đau bụng hoặc bỏ bú. Siêu âm hữu ích để giảm phơi nhiễm tia và hướng dẫn dẫn lưu. Lựa chọn kháng sinh, kích thước ống, thuốc trong màng phổi và thời điểm phẫu thuật phải theo tuổi, cân nặng và hướng dẫn nhi khoa. Cha mẹ không nên dựa vào việc trẻ hết sốt để cho rằng ổ dịch đã hết.
Người cao tuổi có thể không sốt hoặc không đau ngực rõ, thay vào đó là lú lẫn, té ngã, chán ăn và suy giảm vận động. Bệnh tim, thận, COPD và đa thuốc làm tăng nguy cơ thiếu oxy, tổn thương thận do thuốc hoặc chảy máu khi can thiệp. Điều trị cần rà soát chức năng cơ quan, thuốc chống đông, mục tiêu phục hồi và hỗ trợ dinh dưỡng. Ngưỡng đánh giá cấp cứu nên thấp hơn khi có thay đổi ý thức hoặc suy sụp.
Tràn mủ trong thai kỳ hiếm nhưng có thể gây thiếu oxy và nhiễm trùng toàn thân cho mẹ, từ đó ảnh hưởng thai. Chẩn đoán và điều trị không nên trì hoãn; siêu âm được ưu tiên và X-quang có che chắn hoặc CT có thể dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Kháng sinh, giảm đau, dẫn lưu và gây mê phải được chọn cùng bác sĩ sản khoa, hô hấp và ngoại lồng ngực. Không tự ngừng thuốc vì lo cho thai.
Phần lớn kế hoạch điều trị có thể được xây dựng để duy trì cho bú, nhưng mức độ tương thích phụ thuộc từng kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc gây mê và tình trạng của mẹ hoặc trẻ. Bác sĩ cần biết tuổi thai của trẻ, sinh non hay đủ tháng và bệnh lý kèm theo. Không mặc định bỏ sữa hoặc ngừng cho bú; cũng không tự dùng thảo dược vì một số chất có thể qua sữa hoặc tương tác thuốc.
Người suy giảm miễn dịch dễ mắc tác nhân không điển hình, nhiễm nhiều vi khuẩn hoặc nấm và có thể không tạo sốt hay tăng bạch cầu rõ. Cần lấy mẫu vi sinh rộng hơn, đánh giá thuốc ức chế miễn dịch và hội chẩn truyền nhiễm sớm. Ngưỡng nhập viện, chụp CT và can thiệp thường thấp hơn do nguy cơ lan nhiễm trùng nhanh. Không tự ngừng corticosteroid hay thuốc chống thải ghép vì có thể gây biến cố khác.
COPD, giãn phế quản và bệnh thần kinh làm tăng nguy cơ ứ đọng đờm hoặc hít sặc; suy tim và bệnh thận ảnh hưởng chiến lược dịch; đái tháo đường làm chậm kiểm soát nhiễm trùng; bệnh gan và thuốc chống đông tăng nguy cơ chảy máu. Ung thư có thể vừa là nguyên nhân tràn dịch vừa làm suy giảm miễn dịch. Kế hoạch cần điều chỉnh theo chức năng cơ quan, khả năng phẫu thuật và mục tiêu điều trị của từng người.
Sau phẫu thuật ngực, thực quản hoặc bụng trên, sốt, tăng đau, dịch đục qua ống, mùi hôi, rò khí hoặc khó thở mới xuất hiện cần được báo ngay. Nhiễm trùng sau mổ có thể liên quan khoang tồn lưu, đường rò hoặc tổn thương thực quản và thường cần CT cùng đánh giá ngoại khoa. Không tự rút ống dẫn lưu khi lượng dịch giảm; thời điểm rút dựa trên tính chất dịch, rò khí, hình ảnh và tình trạng toàn thân.
Câu hỏi thường gặp về Tràn mủ màng phổi
Có. Ổ mủ có thể chèn ép phổi, tạo nhiều vách, gây phổi bị kẹt và đưa vi khuẩn vào máu dẫn đến nhiễm trùng huyết. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc tuổi, bệnh nền, tác nhân, thời gian trì hoãn và khả năng dẫn lưu. Người được phát hiện sớm và kiểm soát nguồn nhiễm tốt thường có cơ hội hồi phục thuận lợi hơn. Khó thở tăng, tụt huyết áp, lú lẫn, tím tái hoặc tiểu ít là dấu hiệu cần gọi 115 hay đến khoa cấp cứu ngay.
Kháng sinh là bắt buộc nhưng thường không đủ khi đã có mủ hoặc dịch nhiễm trùng vách hóa. Mủ đặc, môi trường acid và các ngăn fibrin làm thuốc khó tiếp cận toàn bộ ổ bệnh. Vì vậy nhiều người cần đặt ống dẫn lưu, đôi khi phối hợp thuốc trong màng phổi hoặc phẫu thuật. Trường hợp rất chọn lọc có thể được theo dõi khác, nhưng quyết định phải dựa trên hình ảnh, kết quả dịch và đáp ứng lâm sàng, không nên tự trì hoãn thủ thuật đã được chỉ định.
Thủ thuật có thể gây đau hoặc khó chịu, nên bác sĩ dùng gây tê và thuốc giảm đau phù hợp. Siêu âm giúp chọn vị trí an toàn và giảm nguy cơ chọc nhầm cơ quan. Biến chứng có thể gồm chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương phổi, tắc hoặc lệch ống, nhưng nguy cơ của ổ mủ không được dẫn lưu thường lớn hơn. Người bệnh cần báo ngay khi đau tăng đột ngột, khó thở, chảy máu, ống tuột hoặc hệ thống dẫn lưu bị đổ.
Nhiều người có phổi nở tốt và chức năng hô hấp cải thiện dần sau khi ổ nhiễm trùng được làm sạch. Tuy nhiên, nếu bệnh kéo dài đến giai đoạn tổ chức hóa, lớp vỏ xơ có thể giữ phổi ở trạng thái bị kẹt và cần phẫu thuật bóc vỏ. Dày màng phổi trên phim không luôn đồng nghĩa với triệu chứng nặng; bác sĩ đánh giá thêm mức khó thở, khả năng vận động và chức năng phổi. Hồi phục thường tính bằng tuần đến tháng, tùy bệnh nền và mức mất cơ.
Cần hoàn tất kháng sinh và tái khám đúng lịch, xử lý nguồn gây bệnh như răng miệng kém, rối loạn nuốt, giãn phế quản hoặc đường rò. Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, tiêm vaccine cúm và phế cầu theo chỉ định, kiểm soát đái tháo đường và điều trị sớm viêm phổi giúp giảm một số nguy cơ. Nếu sốt, đau ngực hoặc khó thở trở lại, không nên tự dùng đơn cũ mà cần khám để phân biệt tái nhiễm, dịch tồn lưu và nguyên nhân mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

