Áp xe phổi là một khoang chứa mủ hình thành do mô phổi bị nhiễm trùng và hoại tử. Người bệnh thường sốt kéo dài, ho nhiều đờm, đờm có thể hôi, đau ngực, mệt và sụt cân; một số trường hợp ho ra máu hoặc khó thở. Chụp CT ngực giúp xác định ổ hang trong nhu mô, mức khí–dịch, kích thước, đường dẫn lưu và biến chứng màng phổi. Bác sĩ đồng thời phải loại trừ lao, nấm, ung thư hoại tử, dị vật và tắc phế quản. Điều trị đầu tay là kháng sinh có phổ phù hợp, thường kéo dài hơn viêm phổi thông thường, cùng chăm sóc răng miệng và xử lý nguy cơ hít. Phần lớn người bệnh không cần mổ, nhưng dẫn lưu qua da hoặc nội soi có thể được cân nhắc nếu ổ lớn, dẫn lưu kém, có biến chứng hoặc không cải thiện sau điều trị thích hợp.
Áp xe phổi là bệnh gì?
Áp xe phổi là một khoang chứa mủ do nhu mô phổi bị phá hủy bởi nhiễm trùng. Khi khoang thông với phế quản, khí đi vào tạo mức khí–dịch và người bệnh có thể khạc lượng đờm lớn. Áp xe khác tràn mủ màng phổi vì ổ nằm trong phổi chứ không nằm ở khoang màng phổi. Bệnh cũng phải được phân biệt với hang lao, u phổi hoại tử, nấm và viêm mạch. Một ổ đơn độc sau hít thường là nguyên phát; áp xe do u tắc, thuyên tắc nhiễm khuẩn hoặc suy giảm miễn dịch được xem là thứ phát.
| Tên bệnh | Áp xe phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Lung abscess |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ổ áp xe trong phổi; áp xe nhu mô phổi; lung abscess |
| Mã ICD-10 | J85.1 – Áp xe phổi kèm viêm phổi; J85.2 – Áp xe phổi không kèm viêm phổi, lựa chọn theo hồ sơ lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhiễm trùng hoại tử của nhu mô phổi; thuộc hô hấp, bệnh truyền nhiễm, chẩn đoán hình ảnh và ngoại lồng ngực. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô phổi là vị trí chính; bệnh có thể lan đến màng phổi, máu và các cơ quan khác hoặc gây suy hô hấp toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp hoặc bán cấp tạo khoang chứa mủ; có thể trở thành mạn tính nếu tắc nghẽn, tác nhân đặc biệt hoặc điều trị không đầy đủ. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn viêm phổi không biến chứng nhưng vẫn xuất hiện ở người có nguy cơ hít, răng miệng kém, tắc phế quản hoặc suy giảm miễn dịch. |
| Bệnh có lây không? | Thường không; khả năng lây phụ thuộc nguyên nhân nền như lao hoặc một số nhiễm trùng đặc hiệu. |
| Đường lây | Áp xe phổi thông thường không lây từ người sang người. Bệnh thường hình thành sau hít dịch tiết chứa vi khuẩn hoặc do tắc nghẽn phế quản. Nếu ổ hang do lao, nấm hoặc tác nhân có khả năng lây, biện pháp cách ly sẽ theo bệnh nguyên đó. |
Tổng quan chuyên môn về Áp xe phổi
Vi khuẩn xâm nhập gây viêm phổi khu trú, hình thành vi huyết khối và hoại tử. Mô tổn thương hóa lỏng tạo khoang chứa mủ; nếu có đường thông phế quản, mủ được dẫn ra qua đờm. Vi khuẩn kỵ khí và streptococci từ khoang miệng thường tham gia trong áp xe do hít. Tắc phế quản làm giảm dẫn lưu và cản kháng sinh tiếp cận, khiến bệnh kéo dài.
Áp xe được phân loại nguyên phát do hít hoặc viêm phổi và thứ phát do tắc nghẽn, lan đường máu, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh cấu trúc. Có thể mô tả cấp hay mạn, một ổ hay nhiều ổ, cộng đồng hay bệnh viện. Nhiều ổ ngoại vi gợi thuyên tắc nhiễm khuẩn, còn một ổ sau tắc nghẽn cần loại trừ u hoặc dị vật.
Tần suất đã giảm nhờ chăm sóc răng miệng và kháng sinh, nhưng bệnh vẫn gặp ở người nghiện rượu, co giật, giảm ý thức, bệnh nha chu, ung thư và suy giảm miễn dịch. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế; lao và các bệnh hang phổi lưu hành làm chẩn đoán phân biệt đặc biệt quan trọng.
Đường thường gặp nhất là hít dịch tiết nhiễm khuẩn từ miệng–họng vào vùng phổi phụ thuộc. Áp xe cũng có thể lan theo máu từ ổ nhiễm ngoài phổi, lan trực tiếp từ cơ quan lân cận hoặc hình thành sau tắc nghẽn phế quản. Xác định đường gây bệnh giúp chọn xét nghiệm và ngăn tái phát.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Áp xe phổi
Áp xe do hít thường là nhiễm đa vi khuẩn với kỵ khí miệng và streptococci. S. aureus, Klebsiella, Pseudomonas và Enterobacterales quan trọng trong bệnh viện hoặc vật chủ nguy cơ. Nguyên nhân khác gồm u hoặc dị vật bít phế quản, thuyên tắc nhiễm khuẩn từ viêm nội tâm mạc, Nocardia, Actinomyces, mycobacteria, nấm và ký sinh trùng.
Yếu tố thay đổi được gồm vệ sinh răng miệng kém, lạm dụng rượu, thuốc an thần và kiểm soát co giật chưa tốt. Yếu tố nền gồm rối loạn nuốt, ung thư phổi, dị vật, giãn phế quản, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, tiêm chích tĩnh mạch và viêm nội tâm mạc phải.
Người có giảm ý thức, co giật, nghiện rượu, bệnh nha chu, ung thư phổi hoặc suy giảm miễn dịch cần được đánh giá sớm khi sốt và đờm kéo dài. Người có hang phổi không cải thiện sau kháng sinh cũng cần loại trừ lao, nấm và u.
Triệu chứng và dấu hiệu của Áp xe phổi
Bệnh thường diễn tiến bán cấp trong một đến vài tuần với sốt dai dẳng, ho đờm, mệt và sụt cân. Viêm phổi hoại tử do tác nhân độc lực cao có thể tiến triển nhanh. Áp xe mạn dễ giống lao hoặc ung thư vì có mồ hôi đêm, thiếu máu và suy kiệt.
- Sốt kéo dài hoặc tái sốt sau một đợt viêm phổi tưởng đã cải thiện.
- Ho và khạc nhiều đờm; đờm có thể hôi khi liên quan vi khuẩn kỵ khí.
- Đau ngực tăng khi hít sâu nếu viêm lan gần màng phổi.
- Mệt, chán ăn, sụt cân và vã mồ hôi về đêm trong bệnh kéo dài.
- Khó thở hoặc giảm oxy khi vùng tổn thương rộng hoặc có tràn dịch.
- Ho ra máu có thể từ ít đến đe dọa tính mạng và cần đánh giá nguồn chảy máu.
- Khạc đột ngột lượng lớn đờm mủ có thể xảy ra khi ổ áp xe mở vào phế quản.
- Ngón tay dùi trống gợi bệnh mạn nhưng không đặc hiệu và cần loại trừ u phổi.
Nên đặt lịch khám khi ho đờm, sốt hoặc sụt cân kéo dài trên vài ngày sau viêm phổi. Cần khám trong ngày nếu đờm hôi, đau ngực, sốt dai dẳng hoặc ho ra máu. Cần tái khám sớm khi sau khoảng một tuần điều trị không cải thiện rõ hoặc xuất hiện tác dụng phụ thuốc.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi ho ra máu nhiều, khó thở nặng, tím tái, tụt huyết áp, lơ mơ, đau ngực tăng đột ngột hoặc SpO2 giảm rõ. Không tự lái xe khi chảy máu hoặc thiếu oxy và không trì hoãn để dùng thuốc cầm máu, kháng sinh hay mẹo dân gian tại nhà.
Chẩn đoán Áp xe phổi
Bác sĩ kết hợp hội chứng nhiễm trùng kéo dài với hình ảnh khoang trong nhu mô. CT ngực là xét nghiệm quan trọng để xác định kích thước, vị trí, đường thông phế quản, tắc nghẽn và biến chứng màng phổi. Bệnh sử răng miệng, hít sặc, lao, ung thư, tiêm chích và suy giảm miễn dịch giúp định hướng căn nguyên.
Khám gồm nhiệt độ, nhịp thở, SpO2, huyết áp và dấu suy kiệt. Bác sĩ kiểm tra răng–nướu, nghe ran hoặc tiếng thở phế quản, tìm dấu tràn dịch và ngón tay dùi trống. Khám tim, da và dấu tiêm chích có thể gợi viêm nội tâm mạc hoặc thuyên tắc nhiễm khuẩn.
Công thức máu, CRP, chức năng gan–thận và điện giải hỗ trợ đánh giá mức độ và dùng thuốc. Cấy máu được lấy khi sốt cao hoặc nhiễm trùng huyết. Cấy đờm có hạn chế với kỵ khí nhưng hữu ích để tìm MRSA, Gram âm, lao và nấm. Mẫu từ nội soi hoặc dẫn lưu có giá trị hơn khi bệnh không đáp ứng.
X-quang có thể thấy hang và mức khí–dịch nhưng CT xác định rõ ổ nằm trong nhu mô, độ dày thành, tổn thương xung quanh và tắc nghẽn. Tràn mủ thường có hình thấu kính ép phổi và góc tù với thành ngực, trong khi áp xe tròn hơn. Hình ảnh có thể tồn tại nhiều tuần sau khi triệu chứng đã cải thiện.
Không có một điểm số chuẩn. Chẩn đoán được hỗ trợ bởi triệu chứng nhiễm trùng và CT cho thấy khoang chứa dịch hoặc khí–dịch trong nhu mô. Bác sĩ phải loại trừ u hoại tử, lao, nấm, viêm mạch và nhồi máu nhiễm trùng. Đáp ứng với kháng sinh hỗ trợ nhưng không thay thế xác minh nguyên nhân.
Điều trị Áp xe phổi
Kháng sinh toàn thân là điều trị đầu tay và thường cần thời gian dài hơn viêm phổi không biến chứng. Phác đồ phải bao phủ vi khuẩn miệng, đồng thời mở rộng theo nguy cơ bệnh viện hoặc suy giảm miễn dịch. Điều trị nguyên nhân nền như tắc nghẽn, bệnh răng miệng và hít sặc là bắt buộc. Dẫn lưu được cân nhắc khi kiểm soát bằng thuốc không đạt.
Beta-lactam có chất ức chế beta-lactamase thường được dùng trong áp xe liên quan hít; lựa chọn rộng hơn dành cho nhiễm bệnh viện hoặc nguy cơ Gram âm kháng thuốc. Thuốc kháng MRSA được thêm khi có yếu tố phù hợp. Metronidazole đơn trị không đủ vì có thể bỏ sót streptococci. Tác nhân như Nocardia, Actinomyces, lao hoặc nấm cần phác đồ riêng.
Nội soi phế quản được chỉ định khi nghi u, dị vật, tắc nghẽn, chảy máu hoặc cần mẫu. Dẫn lưu qua da hoặc qua nội soi được cân nhắc nếu ổ lớn, dẫn lưu phế quản kém, người bệnh xấu đi hoặc không cải thiện sau điều trị thích hợp. Dịch lấy được phải gửi xét nghiệm hiếu khí, kỵ khí, lao và nấm theo nguy cơ.
Phẫu thuật dành cho hoại thư phổi, chảy máu không kiểm soát, ung thư tắc nghẽn có chỉ định cắt, rò kéo dài hoặc thất bại của kháng sinh và dẫn lưu ít xâm lấn. Phần lớn áp xe không cần cắt phổi; nguy cơ phẫu thuật phải được cân nhắc với dự trữ hô hấp và tình trạng nhiễm trùng.
Người bệnh có thể cần oxy, bù dịch, giảm đau, dinh dưỡng và hỗ trợ khạc đờm phù hợp. Chăm sóc răng miệng, cai rượu, kiểm soát đường huyết và phục hồi nuốt giúp xử lý nguyên nhân. Vỗ rung mạnh không phù hợp khi ho ra máu hoặc nguy cơ vỡ ổ.
Theo dõi sốt, huyết áp, SpO2, lượng đờm, đau ngực, ho ra máu, bạch cầu và CRP. Nếu đáp ứng, triệu chứng thường cải thiện trước hình ảnh. Chụp lại được thực hiện khi không cải thiện, có biến chứng hoặc sau vài tuần để xác nhận ổ thu nhỏ và loại trừ u ẩn.
Nhiều người cần kháng sinh khoảng 3–6 tuần, nhưng thời gian được cá thể hóa theo kích thước ổ, tác nhân, dẫn lưu và đáp ứng. Có thể chuyển sang thuốc uống khi hết sốt, huyết động ổn và ăn uống được. Tác nhân đặc biệt hoặc tắc nghẽn chưa giải quyết có thể cần điều trị lâu hơn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm tràn mủ, khí–mủ màng phổi, rò phế quản–màng phổi, ho ra máu nặng, nhiễm khuẩn huyết, ARDS và lan nhiễm theo đường máu. Bệnh kéo dài có thể gây suy dinh dưỡng, thiếu máu và xơ hóa khu trú.
Phần lớn áp xe do hít có thể hồi phục với kháng sinh và dẫn lưu tự nhiên tốt. Tiên lượng xấu hơn khi ổ lớn, tắc nghẽn ác tính, nhiều ổ, suy giảm miễn dịch, tuổi cao hoặc tác nhân kháng thuốc. Hình ảnh chậm sạch không đồng nghĩa điều trị thất bại nếu lâm sàng tiến triển tốt.
Tái phát xảy ra khi nguyên nhân hít, bệnh răng miệng, dị vật hoặc u bít tắc chưa được xử lý. Một ổ tái xuất hiện cùng vị trí cần đánh giá cấu trúc phế quản và ung thư thay vì chỉ lặp lại kháng sinh.
Vệ sinh răng miệng, điều trị bệnh nha chu, hạn chế rượu và an thần không cần thiết, kiểm soát co giật và đánh giá nuốt giúp giảm áp xe do hít. Ngừng hút thuốc và chẩn đoán sớm u hoặc dị vật giúp phòng bệnh tái diễn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Áp xe phổi
Chế độ ăn cần đủ năng lượng và protein để phục hồi, đồng thời điều chỉnh nếu có rối loạn nuốt hoặc đái tháo đường. Uống đủ nước hỗ trợ làm loãng đờm khi không có chống chỉ định. Không có thực phẩm nào thay thế kháng sinh hoặc dẫn lưu.
Giai đoạn sốt và giảm oxy cần nghỉ tương đối; vận động được tăng dần khi huyết động ổn. Tư thế và kỹ thuật dẫn lưu đờm chỉ thực hiện theo hướng dẫn, đặc biệt nếu ổ gần màng phổi hoặc có ho ra máu. Cai thuốc lá và rượu giúp giảm tái phát.
Sau khi ổn định và chuyển thuốc uống, người bệnh có thể theo dõi nhiệt độ, đờm, đau ngực, khó thở, lượng ăn và tuân thủ thuốc. Cần quay lại ngay nếu sốt trở lại, ho ra máu, khó thở tăng, nôn thuốc hoặc tiêu chảy nặng. Tái khám hình ảnh theo lịch là cần thiết.
- Không tự rút ngắn liệu trình vì hết sốt trong khi ổ hang chưa được đánh giá lại.
- Không dùng metronidazole đơn độc để tự điều trị áp xe phổi.
- Không bỏ qua xét nghiệm lao hoặc đánh giá ung thư khi hang phổi kéo dài.
- Không tự vỗ rung mạnh hoặc nằm tư thế dẫn lưu khi đang ho ra máu.
- Không đổi nhiều kháng sinh liên tiếp mà chưa tìm tắc nghẽn hoặc chỉ định dẫn lưu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Áp xe phổi ở trẻ hiếm hơn và có thể liên quan viêm phổi biến chứng, dị vật, bất thường đường thở hoặc suy giảm miễn dịch. Trẻ cần được hô hấp nhi và ngoại nhi đánh giá; liều thuốc, chỉ định nội soi và dẫn lưu khác người lớn.
Người cao tuổi có nguy cơ hít, bệnh răng miệng, u phổi và độc tính thuốc cao hơn. Biểu hiện có thể không sốt rõ; chức năng thận, dinh dưỡng và mục tiêu chăm sóc cần được xem xét trong điều trị kéo dài.
Áp xe phổi trong thai kỳ cần điều trị sớm để bảo đảm oxy cho mẹ và thai. CT hoặc thủ thuật có thể thực hiện khi lợi ích vượt nguy cơ với biện pháp bảo vệ phù hợp. Kháng sinh phải được sản khoa và dược lâm sàng rà soát; không tự trì hoãn điều trị.
Nhiều kháng sinh có thể tương thích với cho bú nhưng quyết định phụ thuộc hoạt chất và tuổi trẻ. Nếu cần thuốc đặc hiệu hoặc thủ thuật, bác sĩ sẽ cân nhắc thời điểm cho bú và vắt sữa. Không mặc định phải cai sữa.
Ở người suy giảm miễn dịch, cần nghĩ Nocardia, nấm, mycobacteria và nhiễm hỗn hợp. Mẫu xâm lấn và xét nghiệm chuyên biệt thường được thực hiện sớm hơn; thời gian điều trị có thể dài và cần phối hợp chuyên gia bệnh truyền nhiễm.
Đái tháo đường, COPD, giãn phế quản, bệnh thận, bệnh gan và ung thư ảnh hưởng lựa chọn thuốc và khả năng hồi phục. Kiểm soát đường huyết, dinh dưỡng và chỉnh liều theo chức năng cơ quan là một phần của điều trị.
Sau phẫu thuật, áp xe có thể liên quan hít trong gây mê, bất động hoặc nhiễm khuẩn bệnh viện. Cần tìm dịch tễ kháng thuốc, đánh giá nuốt và loại trừ biến chứng phẫu thuật. Phòng bệnh gồm thức tỉnh đầy đủ trước ăn và vận động sớm.
Câu hỏi thường gặp về Áp xe phổi
Nhiều trường hợp có thể hồi phục với kháng sinh đủ thời gian và xử lý nguyên nhân. Khả năng khỏi giảm khi có u bít tắc, tác nhân đặc biệt, ổ rất lớn hoặc suy giảm miễn dịch. Theo dõi hình ảnh là cần thiết vì triệu chứng thường hết trước khi hang thu nhỏ hoàn toàn.
Áp xe do hít vi khuẩn từ miệng thường không lây. Tuy nhiên, hang phổi do lao hoặc một số nhiễm trùng đặc hiệu có thể lây theo cơ chế riêng. Vì vậy, bác sĩ cần xác định nguyên nhân trước khi kết luận về cách ly.
Phần lớn không cần mổ. Dẫn lưu hoặc phẫu thuật được cân nhắc khi ổ không đáp ứng, dẫn lưu phế quản kém, có hoại thư, chảy máu nặng, rò hoặc u tắc nghẽn. Quyết định dựa trên CT, tình trạng toàn thân và kinh nghiệm của trung tâm.
Khoang hoại tử có tưới máu kém và cần thời gian để mủ thoát, mô lành và ổ thu nhỏ. Vì vậy, liệu trình thường kéo dài nhiều tuần hơn viêm phổi thông thường. Thời gian không cố định và được điều chỉnh theo triệu chứng, xét nghiệm, hình ảnh và căn nguyên.
Không có món ăn đặc hiệu làm tiêu ổ áp xe. Người bệnh cần đủ năng lượng, protein và nước nếu không chống chỉ định. Chế độ ăn được điều chỉnh khi có rối loạn nuốt, đái tháo đường hoặc bệnh thận. Rượu và thuốc lá nên được tránh vì làm tăng nguy cơ hít và chậm hồi phục.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

