Nấm chân là nhiễm dermatophyte ở da bàn chân, thường gặp nhất tại kẽ ngón nhưng cũng có thể gây bong vảy lan tỏa ở lòng bàn chân, mụn nước hoặc nứt đau. Bệnh phát triển thuận lợi khi chân thường xuyên ẩm, đi giày kín, đổ mồ hôi nhiều hoặc tiếp xúc sàn phòng tắm và phòng thay đồ có bào tử nấm. Nấm chân có thể lây cho người khác, lan sang móng, bàn tay hoặc vùng bẹn, đồng thời tạo các vết nứt làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn. Biểu hiện đôi khi giống chàm, viêm da tiếp xúc, vảy nến hoặc nhiễm khuẩn kẽ ngón nên xét nghiệm vảy da có thể cần thiết khi bệnh không điển hình. Điều trị phụ thuộc thể bệnh và mức độ, kết hợp thuốc kháng nấm phù hợp với giữ chân khô, thay tất, thông thoáng giày dép và kiểm soát bệnh nền giúp giảm tái phát.
Nấm chân là bệnh gì?
Nấm chân là nhiễm nấm lớp sừng của bàn chân, thường do dermatophyte. Tên gọi “bàn chân vận động viên” phản ánh môi trường ẩm và dùng phòng thay đồ chung, nhưng người không chơi thể thao vẫn có thể mắc. Bệnh có nhiều hình thái: kẽ ngón ẩm trắng và nứt, dạng “moccasin” bong vảy khô ở lòng và rìa chân, dạng mụn nước viêm, hoặc hiếm hơn là thể loét nặng. Không phải mọi bong da ở chân đều do nấm; chàm tổ đỉa, viêm da tiếp xúc, vảy nến, bệnh da do vi khuẩn và da khô có thể giống nhau. Xác định đúng thể bệnh giúp lựa chọn thuốc và biện pháp làm khô phù hợp.
| Tên bệnh | Nấm chân |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Tinea pedis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh bàn chân vận động viên; athlete's foot; nấm kẽ chân |
| Mã ICD-10 | B35.3 – Tinea pedis |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh da liễu nhiễm nấm; nhiễm dermatophyte ở bàn chân |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da kẽ ngón, lòng bàn chân, rìa bàn chân và đôi khi mu bàn chân; có thể lan sang móng hoặc bàn tay |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng nông, có lây, thường dai dẳng hoặc tái phát; biểu hiện thay đổi theo thể lâm sàng |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, nhất là người đi giày kín, ra nhiều mồ hôi hoặc dùng phòng tắm chung |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Nấm truyền qua vảy da từ người bệnh, sàn phòng tắm, phòng thay đồ, giày dép, khăn hoặc dụng cụ dùng chung; cũng có thể tự lan từ chân sang tay và móng. |
Tổng quan chuyên môn về Nấm chân
Dermatophyte xâm nhập lớp sừng khi bàn chân tiếp xúc bào tử và hàng rào da bị mềm do ẩm hoặc có vết nứt nhỏ. Nấm tiêu thụ keratin, gây bong vảy và phản ứng viêm. Ở kẽ ngón, độ ẩm và thiếu thông thoáng làm da trắng bợt, dễ nứt và tạo cửa ngõ cho vi khuẩn. Ở thể moccasin, nấm lan mạn tính trên lòng và rìa bàn chân, thường liên quan nấm móng. Phản ứng miễn dịch mạnh có thể tạo mụn nước ngứa.
Các thể lâm sàng được công nhận gồm thể kẽ ngón, thể tăng sừng lan tỏa kiểu moccasin, thể mụn nước và thể loét cấp. Một người có thể đồng thời nhiều thể. Phân loại có ý nghĩa vì thể ẩm kẽ ngón cần kiểm soát maceration, thể tăng sừng thường dai dẳng hơn và thể loét cần đánh giá bội nhiễm cùng bệnh nền.
Nấm chân phổ biến hơn sau tuổi dậy thì và ở người trưởng thành; trẻ nhỏ mắc ít hơn. Nam giới, người thường đi giày kín, quân nhân, vận động viên và người sử dụng khu tắm chung có nguy cơ cao. Khí hậu nóng ẩm của Việt Nam thuận lợi cho bệnh, nhưng số liệu tỷ lệ toàn quốc còn hạn chế và phụ thuộc nhóm dân số được khảo sát.
Bào tử nấm tiếp xúc bàn chân khi đi chân trần trên bề mặt nhiễm hoặc dùng chung đồ. Da kẽ ngón bị ẩm và cọ xát tạo các vi khe, giúp nấm xâm nhập lớp sừng. Từ kẽ ngón, nấm có thể lan ra lòng chân, lên móng, sang bàn tay khi gãi hoặc đến vùng bẹn qua tất và quần áo.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nấm chân
Nguyên nhân chính là dermatophyte, thường thuộc chi Trichophyton. Bào tử tồn tại trong vảy da trên sàn, tất, giày và khăn. Men hoặc vi khuẩn có thể cùng tồn tại trong kẽ ngón ẩm nhưng không được gọi là tinea pedis nếu không có dermatophyte. Tình trạng chân ướt không phải nguyên nhân duy nhất, song làm tăng khả năng nấm bám và phát triển.
Yếu tố thay đổi được: đi giày không thoáng, để tất ẩm, đi chân trần ở khu tắm chung, dùng chung khăn giày và không điều trị nấm móng. Yếu tố ít thay đổi: tăng tiết mồ hôi, biến dạng ngón chân, tuần hoàn ngoại biên kém, tuổi cao và suy giảm miễn dịch.
Vận động viên, công nhân mang giày bảo hộ, người sống tập thể, người có nấm móng, đái tháo đường, bệnh mạch máu ngoại biên hoặc suy giảm miễn dịch dễ mắc và dễ biến chứng hơn. Người có khó khăn trong chăm sóc bàn chân cũng cần được hỗ trợ kiểm tra da định kỳ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nấm chân
Thể kẽ ngón gây ngứa, trắng bợt, bong da và nứt, thường rõ giữa ngón út và ngón kế bên. Thể moccasin tạo vảy khô, dày da lan khắp lòng và hai bên bàn chân. Thể mụn nước thường ngứa dữ dội ở vòm chân. Một số người ít triệu chứng và chỉ thấy da khô kéo dài, khiến bệnh bị nhầm với khô da thông thường.
- Ngứa và bong vảy ở kẽ ngón, đặc biệt kẽ ngón thứ tư.
- Da trắng bợt, mềm và có đường nứt khi kẽ chân luôn ẩm.
- Vảy khô hoặc dày da ở lòng và rìa bàn chân.
- Rát, châm chích hoặc đau nhẹ khi đi lại.
- Mùi khó chịu có thể xuất hiện khi kèm tăng tiết mồ hôi hoặc vi khuẩn.
- Cụm mụn nước sâu, ngứa ở vòm hoặc rìa bàn chân.
- Loét, trợt và rỉ dịch trong thể cấp nặng.
- Phản ứng dị ứng dạng mụn nước ở tay dù không tìm thấy nấm tại tay.
Nên đặt lịch khám: bong da kéo dài, tái phát, lan sang móng hoặc không rõ là nấm. Cần khám trong ngày: bàn chân đau, nóng đỏ, sưng, có mủ, vết nứt sâu hoặc người bệnh có đái tháo đường. Cần tái khám sớm: thuốc không hiệu quả, tổn thương lan sang tay hoặc bẹn, hay xuất hiện tác dụng phụ trong khi điều trị.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu bàn chân hoặc cẳng chân đỏ nóng lan nhanh kèm sốt cao, rét run, lơ mơ, đau dữ dội, vệt đỏ chạy lên chân, mô đổi màu đen hoặc có dấu sốc. Đây có thể là viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng sâu phát triển qua các vết nứt, đặc biệt nguy hiểm ở người đái tháo đường. Không tự lái xe khi choáng và không trì hoãn để ngâm chân hoặc đắp lá.
Chẩn đoán Nấm chân
Bác sĩ đánh giá vị trí bong vảy, độ ẩm kẽ ngón, phân bố một hay hai chân, hình thái mụn nước và tình trạng móng. Khi biểu hiện không điển hình, tái phát hoặc cần thuốc uống, lấy vảy da tại bờ hoạt động để soi nấm giúp tránh nhầm với chàm và vảy nến. Việc tự chẩn đoán qua mùi chân hoặc da trắng kẽ ngón không đủ chính xác.
Khám thường gồm quan sát từng kẽ ngón, lòng, rìa và mu bàn chân; tìm nứt, trợt, loét, mụn nước và dấu nhiễm khuẩn. Bác sĩ kiểm tra móng chân, có thể khám bàn tay và bẹn để phát hiện lan nấm. Ở người đái tháo đường, đánh giá cảm giác, tuần hoàn và vết thương bàn chân đặc biệt quan trọng.
Soi KOH từ vảy da có thể chứng minh sợi nấm nhanh. Nuôi cấy được dùng khi bệnh kháng trị, cần nhận diện tác nhân hoặc nghi nấm kháng thuốc. Nếu kẽ ngón rỉ dịch, mùi mạnh hoặc loét, bác sĩ có thể lấy mẫu vi khuẩn. Xét nghiệm đường huyết chỉ thực hiện khi có chỉ định lâm sàng, không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi nấm chân.
Không áp dụng
Chẩn đoán được xác lập bằng hình ảnh lâm sàng tương thích và, khi cần, bằng chứng dermatophyte từ soi KOH hoặc nuôi cấy. Không có tiêu chuẩn điểm số dùng để người bệnh tự xác định. Thể moccasin và thể mụn nước nên được phân biệt với bệnh viêm da vì điều trị khác nhau.
Điều trị Nấm chân
Điều trị gồm làm khô môi trường bàn chân, dùng kháng nấm phù hợp với thể bệnh, xử lý nấm móng và ngăn lây qua giày tất. Thể khu trú thường đáp ứng với thuốc bôi; thể tăng sừng rộng, tái phát hoặc thất bại cần bác sĩ xem xét thuốc toàn thân và chẩn đoán lại. Bội nhiễm vi khuẩn, loét hoặc bàn chân đái tháo đường cần xử trí riêng, đôi khi cần nhập viện.
Allylamine và azole bôi là các nhóm thường được sử dụng cho nấm chân, lựa chọn phụ thuộc dạng bào chế, độ ẩm và mức độ tăng sừng. Thuốc kháng nấm uống như terbinafine, itraconazole hoặc lựa chọn khác chỉ dùng khi có chỉ định và phải xem xét gan, thận cùng tương tác thuốc. Thuốc corticoid không diệt nấm; tự bôi kéo dài có thể làm bệnh lan và che dấu bội nhiễm.
Trong trường hợp da dày hoặc móng đi kèm, nhân viên y tế có thể làm sạch lớp sừng hoặc hướng dẫn chăm sóc để thuốc tiếp xúc tốt hơn. Không nên tự cắt sâu da chai, chọc mụn nước hay bóc lớp da giữa các ngón vì dễ tạo vết thương và nhiễm khuẩn.
Không áp dụng
Lau khô kỹ từng kẽ ngón, thay tất khi ẩm, luân phiên giày để khô và mang dép ở khu tắm chung hỗ trợ kiểm soát bệnh. Giày cần được vệ sinh và làm khô theo chất liệu. Người có da kẽ ngón quá ẩm nên tránh kem bít kín; người có thể khô tăng sừng lại cần kế hoạch làm mềm da phù hợp.
Theo dõi ngứa, vảy, vết nứt, mụn nước và diện tích da bị ảnh hưởng. Kẽ ngón nên bớt ẩm và không xuất hiện vết nứt mới. Cần liên hệ bác sĩ khi có đau tăng, sưng nóng, mủ, sốt hoặc tổn thương không cải thiện dù đã dùng thuốc đúng cách.
Thuốc bôi thường cần dùng liên tục trong vài tuần tùy hoạt chất và thể bệnh; da tăng sừng hoặc bệnh lâu năm có thể kéo dài hơn. Cảm giác ngứa có thể giảm trước khi nấm được loại bỏ hoàn toàn. Người bệnh cần theo hướng dẫn cụ thể, không tự ngừng sớm hoặc kéo dài vô hạn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Nấm chân có thể lan sang móng, bàn tay và vùng bẹn. Vết nứt kẽ ngón là cửa ngõ cho vi khuẩn, dẫn đến viêm mô tế bào hoặc đợt nhiễm trùng tái phát, nhất là ở người phù chân và đái tháo đường. Gãi hoặc chọc mụn nước làm tăng nguy cơ bội nhiễm và sẹo.
Nấm chân thường kiểm soát được nhưng dễ tái phát nếu giày tất còn ẩm, có nấm móng hoặc tiếp tục phơi nhiễm ở môi trường chung. Thể kẽ ngón nhẹ thường cải thiện nhanh hơn thể moccasin tăng sừng. Người có bệnh mạch máu hoặc thần kinh ngoại biên cần theo dõi chặt để tránh vết loét.
Tái phát rất thường gặp vì bào tử còn trong giày, nấm móng chưa điều trị hoặc bàn chân tiếp tục ẩm. Duy trì tất sạch, làm khô giày, mang dép bảo hộ và kiểm tra kẽ ngón giúp giảm nguy cơ. Không nên dùng thuốc dự phòng kéo dài nếu chưa được tư vấn.
Không đi chân trần ở phòng tắm chung, không dùng chung khăn hoặc giày, lau khô kẽ ngón và thay tất hằng ngày. Giày cần vừa chân, thoáng và có thời gian khô giữa các lần mang. Điều trị sớm nấm móng và nấm chân ở người sống cùng giúp giảm nguồn lây. Không có vaccine phòng nấm chân.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nấm chân
Không có thức ăn đặc hiệu tiêu diệt nấm chân. Người đái tháo đường nên tuân thủ chế độ ăn giúp kiểm soát đường huyết theo kế hoạch cá nhân vì đường huyết kém kiểm soát làm tăng nguy cơ nhiễm trùng bàn chân. Không nên uống thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung thay thế chăm sóc da và thuốc được chỉ định.
Người bệnh vẫn có thể tập luyện nếu không đau hoặc loét, nhưng nên dùng dép trong phòng tắm, thay tất và làm khô giày sau buổi tập. Bơi không nhất thiết bị cấm, song cần che phủ vết nứt theo hướng dẫn của cơ sở và tránh đi chân trần quanh hồ. Khi có bội nhiễm hoặc loét, hoạt động chịu lực cần được đánh giá.
Kiểm tra kẽ ngón mỗi ngày dưới ánh sáng tốt, đặc biệt nếu có đái tháo đường hoặc giảm cảm giác. Ghi nhận vết nứt mới, đỏ lan, mùi, dịch và đau. Có thể chụp ảnh vùng lòng chân để so sánh vảy, nhưng không tự chọc mụn nước hoặc cắt bỏ da.
- Không đi chân trần trong phòng tắm, phòng thay đồ hoặc quanh hồ bơi công cộng.
- Không dùng chung tất, giày, khăn và dụng cụ chăm sóc chân.
- Không chọc mụn nước hoặc bóc da kẽ ngón.
- Không bôi corticoid đơn thuần lên vùng nghi nấm.
- Không bỏ qua vết nứt, loét hoặc đỏ nóng ở người đái tháo đường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nấm chân ít gặp ở trẻ trước tuổi dậy thì, vì vậy bong da chân ở trẻ cần phân biệt viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc và bệnh da khác. Thuốc phải phù hợp tuổi và cân nặng; cha mẹ nên tránh dùng bột hoặc dung dịch dễ hít phải ở trẻ nhỏ. Trẻ tham gia bơi lội cần dép và khăn riêng.
Người cao tuổi thường có móng dày, giảm linh hoạt và tuần hoàn kém, khiến chăm sóc kẽ ngón khó hơn. Cần hỗ trợ lau khô, chọn giày vừa và kiểm tra vết nứt. Đa thuốc, bệnh gan hoặc thận phải được xem xét trước khi dùng kháng nấm toàn thân.
Thai kỳ có thể làm chân phù và tăng ẩm trong giày. Nên ưu tiên xác nhận chẩn đoán và biện pháp giữ khô; lựa chọn thuốc bôi hay uống cần đánh giá lợi ích–nguy cơ. Không tự dùng thuốc uống kháng nấm hoặc dung dịch không rõ thành phần.
Nấm chân không phải lý do mặc định để ngừng cho bú. Người mẹ cần rửa tay sau chăm sóc chân, tránh để trẻ tiếp xúc với thuốc bôi và giữ khăn riêng. Lựa chọn thuốc phải xét mức hấp thu và tình trạng của mẹ, đặc biệt nếu cần điều trị toàn thân.
Nấm chân ở người suy giảm miễn dịch có thể lan rộng, loét hoặc kèm vi khuẩn. Cần khám sớm hơn, lấy mẫu khi cần và theo dõi dấu toàn thân. Không nên kéo dài tự điều trị khi tổn thương không đáp ứng.
Đái tháo đường, bệnh động mạch ngoại biên, phù chân, bệnh thần kinh ngoại biên và nấm móng làm tăng nguy cơ biến chứng. Điều trị cần phối hợp chăm sóc bàn chân, kiểm soát bệnh nền và lựa chọn thuốc phù hợp chức năng gan thận.
Sau phẫu thuật bàn chân hoặc chi dưới, không tự bôi thuốc lên vết mổ hay dưới băng. Nếu nghi nấm ở vùng da lân cận, cần báo đội phẫu thuật để tránh nhầm với viêm da do băng dán hoặc nhiễm khuẩn và để không làm ẩm vết mổ.
Câu hỏi thường gặp về Nấm chân
Nấm chân thường không tự khỏi bền vững nếu môi trường chân vẫn ẩm và bào tử còn trong giày tất. Triệu chứng có thể giảm tạm thời rồi tái phát. Điều trị phù hợp kết hợp giữ kẽ ngón khô thường cần thiết để loại bỏ nấm và giảm lây. Nếu da chỉ khô mà không ngứa, hoặc thuốc nấm không hiệu quả, nên khám vì chàm, vảy nến và viêm da tiếp xúc có thể có biểu hiện tương tự.
Có thể. Vảy da chứa bào tử nấm có thể tồn tại trên sàn ẩm, đặc biệt ở phòng tắm, phòng thay đồ và khu vực quanh hồ bơi. Đi chân trần làm tăng khả năng tiếp xúc, nhất là khi da có vết nứt nhỏ. Mang dép cá nhân, lau khô chân, không dùng chung khăn và vệ sinh bề mặt giúp giảm nguy cơ. Tuy nhiên, tiếp xúc không phải lúc nào cũng dẫn đến bệnh; độ ẩm và hàng rào da cũng đóng vai trò.
Có thể tiếp tục vận động nếu không có loét, đau nhiều hoặc bội nhiễm. Nên dùng tất thấm ẩm, thay tất ngay sau tập, làm khô giày và mang dép trong khu tắm chung. Không dùng chung thảm, khăn hoặc giày. Nếu có vết nứt sâu, mụn nước lớn, bàn chân sưng nóng hoặc bạn bị đái tháo đường, nên giảm hoạt động chịu lực và được nhân viên y tế đánh giá trước.
Da bàn chân và móng nằm gần nhau nên nấm dễ lan qua các vi khe quanh móng. Nấm móng cũng có thể đóng vai trò ổ chứa, liên tục phát tán bào tử trở lại da dù nấm chân đã cải thiện. Vì vậy, khi nấm chân tái phát, bác sĩ thường kiểm tra móng và ngược lại. Điều trị chỉ một vị trí mà bỏ sót vị trí còn lại làm tăng nguy cơ tái nhiễm và kéo dài bệnh.
Cần khám trong ngày nếu bàn chân đau, nóng đỏ, sưng, có mủ, vết nứt sâu hoặc tổn thương lan nhanh. Người đái tháo đường, giảm cảm giác chân, bệnh mạch máu hoặc suy giảm miễn dịch nên đi khám sớm hơn ngay cả khi triệu chứng còn nhẹ. Nếu kèm sốt cao, rét run, lơ mơ, vệt đỏ chạy lên chân hoặc mô chuyển màu đen, hãy đến cấp cứu vì có thể là nhiễm khuẩn sâu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

