Nấm da đầu là nhiễm dermatophyte ở da đầu và sợi tóc, thường gây mảng bong vảy, tóc gãy, chấm đen hoặc rụng tóc từng vùng. Bệnh gặp chủ yếu ở trẻ em và dễ lây qua tiếp xúc đầu–đầu, lược, mũ, gối, dụng cụ cắt tóc hoặc động vật nhiễm nấm. Một số trường hợp viêm mạnh tạo khối sưng mềm, mủ và đau gọi là kerion; chậm điều trị có thể để lại rụng tóc sẹo. Nấm da đầu dễ nhầm với gàu, viêm da tiết bã, vảy nến, rụng tóc từng mảng hoặc nhiễm khuẩn nang tóc. Vì nấm nằm trong sợi tóc, thuốc bôi đơn thuần thường không đủ; người bệnh thường cần thuốc kháng nấm đường uống do bác sĩ kê, kèm dầu gội hỗ trợ để giảm bào tử và lây lan. Khám sớm, xác nhận bằng mẫu tóc hoặc vảy da và xử lý nguồn lây trong gia đình giúp bảo vệ nang tóc và hạn chế bùng phát.
Nấm da đầu là bệnh gì?
Nấm da đầu là bệnh do dermatophyte xâm nhập da đầu, nang tóc và thân tóc. Nấm có thể phát triển bên ngoài sợi tóc, bên trong sợi tóc hoặc gây phản ứng viêm mạnh. Hình ảnh lâm sàng thay đổi từ mảng vảy nhẹ giống gàu, tóc gãy sát da tạo chấm đen, đến kerion sưng mềm có mủ. Bệnh khác với viêm da tiết bã vì có tổn thương sợi tóc và khả năng lây; khác rụng tóc từng mảng vì thường có vảy, tóc gãy và dấu nấm. Việc xác định tác nhân có thể ảnh hưởng lựa chọn thuốc, nhất là giữa các loài Trichophyton và Microsporum. Đây không chỉ là vấn đề thẩm mỹ vì viêm kéo dài có thể làm tổn thương nang tóc.
| Tên bệnh | Nấm da đầu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Tinea capitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hắc lào da đầu; scalp ringworm; bệnh nấm tóc |
| Mã ICD-10 | B35.0 – Tinea barbae and tinea capitis |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh da liễu nhiễm nấm; nhiễm dermatophyte ở da đầu và sợi tóc |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da đầu, nang tóc và thân tóc; hạch vùng cổ có thể phản ứng khi viêm mạnh |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng nông nhưng xâm nhập sợi tóc, có lây; có thể viêm mạnh và gây rụng tóc sẹo nếu chậm điều trị |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở trẻ em trước tuổi dậy thì; người lớn ít gặp hơn nhưng có thể mắc, nhất là khi suy giảm miễn dịch |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Nấm lây qua tiếp xúc đầu–đầu, tóc, lược, mũ, gối, dụng cụ cắt tóc hoặc từ động vật nhiễm nấm; bào tử có thể tồn tại trên đồ dùng. |
Tổng quan chuyên môn về Nấm da đầu
Bào tử dermatophyte bám vào lớp sừng quanh nang tóc rồi lan xuống thân tóc đang mọc. Enzyme của nấm phá vỡ keratin, làm sợi tóc yếu và gãy. Kiểu xâm nhập endothrix tạo bào tử bên trong tóc, còn ectothrix tạo bào tử bao quanh thân tóc. Phản ứng miễn dịch từ nhẹ đến dữ dội quyết định mức đỏ, vảy và hình thành kerion. Viêm sâu kéo dài có thể phá hủy nang tóc và gây sẹo.
Nấm da đầu được mô tả theo kiểu xâm nhập tóc endothrix, ectothrix hoặc favic; theo hình thái không viêm, chấm đen, mảng xám, favus và thể viêm kerion. Phân loại có ý nghĩa trong định hướng tác nhân, khả năng phát hiện bằng đèn Wood và nguy cơ sẹo. Không nên tự phân loại tại nhà vì nhiều hình thái chồng lấp.
Bệnh tập trung ở trẻ trước tuổi dậy thì và có thể lan trong gia đình, trường học hoặc cơ sở chăm sóc trẻ. Người lớn ít mắc hơn, nhưng phụ nữ sau mãn kinh, người suy giảm miễn dịch và người sống cùng trẻ bệnh vẫn có nguy cơ. Tác nhân ưu thế khác nhau theo vùng địa lý; dữ liệu phân bố loài nấm tại Việt Nam còn phụ thuộc từng trung tâm xét nghiệm.
Nấm truyền qua tóc, vảy da và đồ vật chạm vào đầu. Bào tử vào nang tóc, xâm nhập sợi tóc rồi được phát tán khi tóc gãy hoặc vảy rụng. Lược, tông đơ, mũ bảo hiểm, gối và thú nuôi có thể duy trì chu trình lây. Một số người mang nấm ít triệu chứng vẫn có thể là nguồn lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nấm da đầu
Nguyên nhân là các loài dermatophyte thuộc Trichophyton và Microsporum; hiếm hơn có thể liên quan loài khác. Nguồn lây từ người thường gây bùng phát trong nhóm, còn nguồn từ chó, mèo hoặc vật nuôi có thể tạo phản ứng viêm mạnh. Gội đầu không sạch không phải nguyên nhân duy nhất; bệnh có thể xảy ra dù vệ sinh tốt nếu tiếp xúc bào tử.
Yếu tố thay đổi được: dùng chung lược mũ, dụng cụ cắt tóc không khử khuẩn, tiếp xúc gần kéo dài và không điều trị thú nuôi nhiễm nấm. Yếu tố khó thay đổi: tuổi trước dậy thì, cơ địa tóc da, sống đông người và suy giảm miễn dịch.
Trẻ mẫu giáo và tiểu học, anh chị em sống cùng nhà, người chăm sóc trẻ, người tiếp xúc chó mèo có vùng rụng lông và người suy giảm miễn dịch là nhóm nguy cơ. Trẻ có tổn thương viêm mạnh hoặc đến khám muộn dễ gặp sẹo hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nấm da đầu
Bệnh có thể bắt đầu bằng vảy khu trú và ngứa nhẹ, sau đó tóc gãy hoặc rụng thành mảng. Một số thể tạo các chấm đen tại miệng nang tóc; thể khác có tóc phủ vảy xám. Kerion gây khối sưng đau, mềm, mủ và hạch cổ. Người lớn có thể biểu hiện không điển hình như viêm nang tóc hoặc vảy dai dẳng.
- Mảng da đầu bong vảy kèm tóc gãy ngắn hoặc rụng tóc từng vùng.
- Ngứa da đầu với mức độ thay đổi.
- Các chấm đen do tóc gãy sát bề mặt da.
- Tóc dễ nhổ hoặc có lớp vảy xám bao quanh.
- Hạch vùng chẩm hoặc cổ có thể to khi phản ứng viêm.
- Kerion: khối sưng mềm, đau, rỉ mủ và đóng vảy dày.
- Favus: vảy vàng lõm dạng chén và mùi đặc trưng, có nguy cơ sẹo.
- Tổn thương lan rộng hoặc viêm nang tóc ở người lớn suy giảm miễn dịch.
Nên đặt lịch khám sớm: trẻ có mảng rụng tóc, tóc gãy và vảy da đầu. Cần khám trong ngày: da đầu sưng đau, chảy mủ, sốt, hạch lớn hoặc tổn thương lan nhanh. Cần tái khám sớm: không giảm sau điều trị, có tác dụng phụ thuốc, người sống cùng xuất hiện triệu chứng hoặc tóc không mọc trở lại như dự kiến.
Nấm da đầu đơn thuần hiếm khi cần cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu người bệnh khó thở, phù mặt hoặc môi sau dùng thuốc, lơ mơ, sốt cao kèm tình trạng rất yếu, hoặc sưng đỏ lan nhanh quanh mắt và mặt. Kerion đau và rỉ mủ cần khám trong ngày nhưng không nên tự rạch nặn. Khi tình trạng toàn thân nặng, không tự lái xe và không trì hoãn bằng thuốc dân gian.
Chẩn đoán Nấm da đầu
Bác sĩ đánh giá kiểu rụng tóc, vảy, tóc gãy, chấm đen, mức viêm và hạch. Mẫu tóc và vảy được lấy để soi hoặc nuôi cấy khi cần. Đèn Wood chỉ làm một số loài Microsporum phát huỳnh quang, nên kết quả âm tính không loại trừ bệnh. Trichoscopy có thể hỗ trợ nhận diện tóc hình dấu phẩy hoặc xoắn nhưng không thay thế xét nghiệm nấm.
Khám gồm quan sát toàn bộ da đầu, dùng dụng cụ phóng đại khi có, kiểm tra lực bám của tóc, tìm mủ, vảy và sẹo. Bác sĩ khám hạch cổ, da trơn, móng và hỏi về người cùng nhà, trường học, thú nuôi, tiệm cắt tóc cùng thuốc đã dùng. Không nên tự cạo sát hoặc nhổ tóc để kiểm tra.
Soi KOH tóc và vảy có thể thấy sợi nấm hoặc bào tử. Nuôi cấy giúp xác định tác nhân nhưng cần thời gian. PCR hoặc phương pháp phân tử có thể nhanh hơn tại cơ sở có điều kiện. Nếu kerion nghi bội nhiễm, bác sĩ có thể xét nghiệm vi khuẩn; xét nghiệm chức năng gan được cân nhắc tùy thuốc và yếu tố nguy cơ.
Không cần chẩn đoán hình ảnh X-quang hay siêu âm trong nấm da đầu thông thường. Đèn Wood và trichoscopy là công cụ quan sát quang học hỗ trợ: một số loài phát huỳnh quang, còn hình dạng tóc gãy gợi ý nấm. Các phương pháp này không đủ để tự chẩn đoán hoặc loại trừ bệnh.
Không có tiêu chuẩn điểm số thống nhất. Chẩn đoán dựa trên biểu hiện da đầu và tóc phù hợp, kết hợp chứng minh nấm bằng soi trực tiếp, nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử khi khả thi. Trong bùng phát dịch hoặc kerion điển hình, bác sĩ có thể bắt đầu điều trị trong khi chờ kết quả vì trì hoãn làm tăng nguy cơ sẹo và lây.
Điều trị Nấm da đầu
Vì nấm nằm trong sợi tóc, điều trị nền tảng là kháng nấm đường uống theo tác nhân, tuổi, cân nặng và bệnh nền. Dầu gội kháng nấm dùng bổ trợ để giảm bào tử và lây, không phải đơn trị. Kerion cần xử trí sớm, chăm sóc nhẹ nhàng và đánh giá bội nhiễm; không tự rạch. Nhập viện hiếm, chủ yếu khi có biến chứng toàn thân hoặc không thể dùng thuốc an toàn tại nhà.
Griseofulvin, terbinafine, itraconazole hoặc fluconazole là các hoạt chất có thể được bác sĩ lựa chọn tùy loài nấm, tuổi và bối cảnh. Điều trị cần liều theo cân nặng và thời gian đủ, vì vậy bài viết không cung cấp liều tự dùng. Dầu gội chứa ketoconazole hoặc selenium sulfide có thể được dùng hỗ trợ theo hướng dẫn. Corticoid và kháng sinh chỉ có vai trò trong tình huống chọn lọc, không thay thế kháng nấm.
Cắt tóc ngắn vừa phải có thể giúp chăm sóc và giảm vướng nhưng không bắt buộc phải cạo đầu. Kerion không nên rạch dẫn lưu như áp-xe thông thường nếu chưa được bác sĩ đánh giá, vì tổn thương chủ yếu do phản ứng viêm với nấm. Làm sạch vảy cần nhẹ nhàng để tránh tổn thương nang tóc.
Không áp dụng
Dùng lược, khăn, mũ và gối riêng; giặt đồ tiếp xúc với tóc; vệ sinh dụng cụ cắt tóc và kiểm tra thú nuôi. Dầu gội hỗ trợ được dùng đúng hướng dẫn cho người bệnh và đôi khi người tiếp xúc theo chỉ định. Không cạo sát, không nặn kerion và không dùng dầu hoặc hóa chất gây bít da đầu.
Theo dõi số mảng mới, mức vảy, đau, mủ, tác dụng phụ thuốc và dấu tóc mọc lại. Tóc có thể cần thời gian dài hơn triệu chứng da để phục hồi. Tái khám theo hẹn giúp đánh giá đáp ứng, kết quả nuôi cấy và khả năng cần điều chỉnh thuốc.
Điều trị đường uống thường kéo dài nhiều tuần và có thể đến vài tháng tùy tác nhân và thuốc. Không nên ngừng khi mới hết ngứa hoặc vảy vì nấm trong tóc có thể còn. Tóc mọc lại cần thêm nhiều tháng; kerion hoặc sẹo làm thời gian phục hồi khó dự đoán.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng đáng lo nhất là rụng tóc sẹo sau viêm mạnh, đặc biệt kerion hoặc favus. Bệnh có thể lây thành ổ trong gia đình và trường học. Gãi gây trầy xước, bội nhiễm và hạch đau. Thuốc toàn thân cũng có thể gây tác dụng phụ hoặc tương tác, nên cần theo dõi.
Phần lớn trẻ được điều trị sớm sẽ hết nấm và tóc mọc lại. Tiên lượng phụ thuộc thời gian trước điều trị, mức viêm, tác nhân, tuân thủ và việc kiểm soát nguồn lây. Kerion kéo dài hoặc favus có nguy cơ sẹo và rụng tóc vĩnh viễn cao hơn.
Bệnh có thể tái nhiễm từ người mang nấm, đồ dùng, dụng cụ cắt tóc hoặc thú nuôi. Điều trị đúng nhưng không xử lý nguồn lây có thể dẫn đến ca mới trong gia đình. Không dùng chung đồ chạm tóc và đánh giá người tiếp xúc có triệu chứng giúp giảm tái phát.
Không dùng chung lược, mũ, khăn, gối và đồ bảo hộ đầu; vệ sinh dụng cụ cắt tóc giữa khách; rửa tay sau chạm thú nuôi và đưa vật nuôi khám thú y khi có mảng rụng lông. Trẻ đã bắt đầu điều trị có thể đi học theo quy định địa phương, nhưng trường cần biết để tăng vệ sinh. Không có vaccine.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nấm da đầu
Không có chế độ ăn chữa nấm da đầu. Trẻ cần ăn đủ chất để hỗ trợ tăng trưởng tóc và dùng thuốc theo hướng dẫn; một số thuốc có yêu cầu dùng cùng thức ăn hoặc cần lưu ý tương tác, phải theo đơn cụ thể. Không nên dùng thực phẩm bổ sung hoặc thuốc nam thay thế kháng nấm đường uống.
Trẻ có thể sinh hoạt và học tập khi đã bắt đầu điều trị theo hướng dẫn, nhưng cần tránh dùng chung mũ bảo hiểm, nón, lược và đồ ngủ. Các môn tiếp xúc đầu–đầu nên tạm hạn chế cho đến khi nhân viên y tế đánh giá nguy cơ lây. Không cần cách ly hoàn toàn tại nhà nếu tuân thủ kiểm soát lây.
Cha mẹ có thể chụp ảnh mảng rụng tóc mỗi tuần, ghi đau, mủ và thuốc đã dùng. Quan sát tóc con mọc ở vùng tổn thương nhưng không kéo nhổ để kiểm tra. Nếu xuất hiện mảng mới, sốt, sưng đau tăng hoặc phản ứng thuốc, cần liên hệ bác sĩ.
- Không chỉ dùng kem hoặc dầu gội thay cho thuốc uống khi đã chẩn đoán nấm da đầu.
- Không dùng chung lược, mũ, gối, khăn hoặc tông đơ.
- Không cạo sát, rạch hoặc nặn khối kerion.
- Không tự dùng corticoid hay kháng sinh khi chưa được đánh giá.
- Không để trẻ ngừng thuốc sớm chỉ vì da đầu bớt vảy.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm mắc chính và liều thuốc toàn thân phải tính theo cân nặng, tác nhân và độ tuổi. Trẻ dễ lây trong lớp học và giữa anh chị em. Cần giải thích để tránh kỳ thị, phối hợp nhà trường về vệ sinh và kiểm tra người sống cùng khi có triệu chứng.
Nấm da đầu ở người cao tuổi hiếm nên cần loại trừ ung thư da, viêm nang tóc, vảy nến và bệnh rụng tóc sẹo. Đa thuốc, bệnh gan thận và suy giảm miễn dịch ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Ngưỡng sinh thiết hoặc xét nghiệm mở rộng có thể thấp hơn khi tổn thương không điển hình.
Nấm da đầu trong thai kỳ cần bác sĩ da liễu và sản khoa cân nhắc vì điều trị chuẩn thường là thuốc toàn thân. Không tự dùng hoặc ngừng thuốc. Có thể áp dụng biện pháp giảm lây và dầu gội hỗ trợ trong khi xây dựng kế hoạch an toàn, nhưng không trì hoãn đánh giá nếu viêm mạnh.
Lựa chọn thuốc toàn thân khi cho con bú phải cân nhắc lượng thuốc vào sữa, tuổi trẻ và mức độ bệnh. Không mặc định phải ngừng cho bú, nhưng cũng không tự dùng thuốc. Dụng cụ tóc của mẹ cần tách riêng và rửa tay để giảm lây cho trẻ.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc nấm da đầu ở tuổi trưởng thành, biểu hiện lan rộng hoặc giống nhiễm khuẩn. Cần xác nhận tác nhân và theo dõi sát tác dụng phụ, tương tác thuốc. Tổn thương viêm, sốt hoặc lan mặt cần khám khẩn.
Bệnh gan, thận, tình trạng dùng thuốc ức chế miễn dịch và đa thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn kháng nấm uống. Viêm da cơ địa hoặc tổn thương hàng rào da có thể làm biểu hiện phức tạp. Kế hoạch điều trị cần phối hợp bác sĩ quản lý bệnh nền.
Không áp dụng
Câu hỏi thường gặp về Nấm da đầu
Có. Nấm da đầu lây qua tóc, vảy da, tiếp xúc đầu–đầu và các đồ như lược, mũ, gối, khăn hoặc tông đơ. Chó mèo nhiễm nấm cũng có thể là nguồn lây. Người bệnh nên bắt đầu điều trị sớm, dùng đồ cá nhân riêng và vệ sinh dụng cụ chạm tóc. Người sống cùng có vảy da đầu, tóc gãy hoặc rụng thành mảng cần được khám. Không nên chỉ khử khuẩn nhà cửa mà bỏ qua nguồn lây sống.
Dermatophyte xâm nhập sâu vào thân tóc và nang tóc, nơi kem bôi hoặc dầu gội không đạt nồng độ đủ để loại bỏ nấm. Vì vậy, điều trị thường cần thuốc kháng nấm đường uống do bác sĩ lựa chọn theo tuổi, cân nặng và loài nấm. Dầu gội kháng nấm chỉ giúp giảm bào tử trên bề mặt và giảm lây. Tự dùng dầu gội đơn thuần có thể làm triệu chứng bớt nhưng bệnh vẫn tiếp tục và gây tóc gãy.
Nhiều hướng dẫn cho phép trẻ trở lại trường sau khi đã bắt đầu điều trị phù hợp, nhưng quy định có thể khác theo địa phương và cơ sở giáo dục. Gia đình nên báo với nhà trường, không cho trẻ dùng chung mũ, gối, lược hoặc đồ hóa trang chạm tóc. Trẻ cần uống thuốc đúng hẹn và dùng dầu gội hỗ trợ nếu được chỉ định. Không nên cách ly kéo dài gây kỳ thị khi nguy cơ lây đã được kiểm soát.
Trong đa số trường hợp được điều trị sớm, nang tóc không bị phá hủy và tóc sẽ mọc lại sau khi nấm được kiểm soát. Tóc phục hồi chậm hơn da đầu, nên có thể cần vài tháng mới thấy mật độ rõ. Kerion viêm mạnh, favus hoặc điều trị muộn có thể gây sẹo và rụng tóc vĩnh viễn ở một phần vùng tổn thương. Nếu da đầu bóng, teo hoặc tóc không mọc lại, cần tái khám.
Kerion là phản ứng viêm mạnh do nấm, tạo khối sưng mềm, mủ và tóc lỏng, nên dễ bị nhầm với áp-xe vi khuẩn. Thông thường không nên tự rạch hoặc nặn vì có thể làm tổn thương nang tóc và tăng sẹo. Người bệnh cần khám sớm để dùng kháng nấm toàn thân, chăm sóc viêm và đánh giá có bội nhiễm hay không. Sốt cao, lan mặt hoặc tình trạng toàn thân xấu cần khám khẩn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

