Rụng tóc từng mảng là bệnh tự miễn trong đó hệ miễn dịch tấn công nhầm nang tóc đang ở giai đoạn phát triển, làm tóc rụng đột ngột thành một hoặc nhiều mảng tròn, nhẵn và không để sẹo. Bệnh có thể ảnh hưởng da đầu, râu, lông mày, lông mi hoặc toàn bộ lông trên cơ thể; một số người còn có móng lõm chấm hoặc giòn. Nang tóc thường vẫn còn khả năng mọc lại, nhưng diễn tiến khó dự đoán: tóc có thể tự mọc, tái rụng hoặc lan rộng. Chẩn đoán sớm giúp phân biệt với nấm da đầu, nhổ tóc, rụng tóc sẹo và rụng tóc kiểu androgen. Điều trị được lựa chọn theo tuổi, diện tích rụng, thời gian mắc bệnh, vị trí tổn thương và ảnh hưởng tâm lý, đồng thời cần theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc điều hòa miễn dịch.
Rụng tóc từng mảng là bệnh gì?
Rụng tóc từng mảng là một bệnh tự miễn nhắm vào nang tóc, gây rụng tóc không sẹo. “Không sẹo” nghĩa là lỗ nang tóc và cấu trúc nền vẫn được bảo tồn, nên tóc còn khả năng mọc lại. Dạng điển hình là một hoặc nhiều mảng rụng tròn, bề mặt nhẵn, không viêm rõ. Bệnh khác rụng tóc androgen vì khởi phát thường nhanh và thành mảng, khác rụng tóc telogen vì không rụng lan tỏa đồng đều, và khác nấm da đầu vì thường không có vảy dày hoặc tóc gãy viêm. Rụng tóc từng mảng có thể giới hạn ở vài ổ, lan thành dải vùng chẩm–thái dương, mất toàn bộ tóc da đầu hoặc mất toàn bộ lông cơ thể.
| Tên bệnh | Rụng tóc từng mảng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Alopecia areata |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Alopecia areata; rụng tóc thành mảng; rụng tóc ổ; pelade |
| Mã ICD-10 | L63.9 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu và miễn dịch học; rụng tóc không sẹo do tự miễn |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nang tóc ở da đầu, râu, lông mày, lông mi và các vùng có lông; móng có thể bị ảnh hưởng |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây, thường không phá hủy vĩnh viễn nang tóc nhưng có thể tái phát |
| Mức độ phổ biến | Tương đối thường gặp trong nhóm bệnh rụng tóc; có thể khởi phát ở trẻ em hoặc người lớn, không phân biệt giới |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Rụng tóc từng mảng
Ở người có cơ địa di truyền, hàng rào “đặc quyền miễn dịch” quanh nang tóc bị phá vỡ. Tế bào T và các tín hiệu viêm, trong đó có đường JAK–STAT, tập trung quanh hành tóc đang ở pha anagen và làm nang tóc chuyển sớm sang pha thoái triển hoặc nghỉ. Nang tóc thường không bị phá hủy hoàn toàn, vì vậy khi phản ứng miễn dịch giảm, chu kỳ mọc có thể khởi động lại. Sự hoạt hóa miễn dịch không đồng đều giải thích vì sao tóc rụng thành mảng và có thể tái phát ở vị trí khác.
Phân loại theo phạm vi gồm thể mảng khu trú, thể ophiasis dạng dải quanh rìa da đầu, thể sisaipho ở vùng trung tâm, alopecia totalis mất toàn bộ tóc da đầu và alopecia universalis mất gần toàn bộ lông cơ thể. Mức độ thường được lượng hóa bằng tỷ lệ diện tích da đầu mất tóc, chẳng hạn thang SALT trong chuyên môn. Phân loại giúp lựa chọn điều trị tại chỗ hay toàn thân và đánh giá đáp ứng.
Bệnh có thể xuất hiện ở mọi tuổi, thường bắt đầu trước tuổi trung niên và không có khác biệt giới rõ rệt. Trẻ em và người có khởi phát sớm có thể có diễn tiến kéo dài hơn. Dữ liệu Việt Nam đại diện toàn quốc còn hạn chế. Rụng tóc từng mảng thường gặp hơn ở người hoặc gia đình có bệnh tự miễn, cơ địa dị ứng hoặc bệnh tuyến giáp.
Bệnh hình thành nội sinh khi hệ miễn dịch nhận diện sai cấu trúc quanh nang tóc và làm gián đoạn pha mọc. Không có đường lây qua da, tóc, dụng cụ cắt tóc hoặc tiếp xúc gần. Các đợt tái phát phản ánh hoạt tính miễn dịch thay đổi chứ không phải tái nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Rụng tóc từng mảng
Nguyên nhân trực tiếp là mất điều hòa miễn dịch đối với nang tóc trên nền nhạy cảm di truyền. Không có một yếu tố đơn lẻ gây bệnh ở mọi người. Căng thẳng, nhiễm trùng hoặc biến cố sức khỏe có thể xuất hiện trước đợt bệnh nhưng không chứng minh là nguyên nhân duy nhất. Bệnh tuyến giáp tự miễn, bạch biến, viêm da cơ địa và tiền sử gia đình là các liên quan thường được ghi nhận.
- Không thay đổi được: tiền sử gia đình, khởi phát sớm, cơ địa tự miễn hoặc dị ứng và một số đặc điểm di truyền.
- Có thể kiểm soát một phần: thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài và bệnh nền chưa ổn định có thể làm việc quản lý bệnh khó hơn, dù không phải nguyên nhân duy nhất.
Trẻ em, thanh thiếu niên, người có người thân mắc rụng tóc từng mảng, bệnh tuyến giáp tự miễn, bạch biến, viêm da cơ địa hoặc hội chứng Down có nguy cơ cao hơn. Người rụng tóc lan rộng, mất lông mày–lông mi, thay đổi móng hoặc khởi phát rất sớm có nguy cơ diễn tiến dai dẳng và cần đánh giá chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của Rụng tóc từng mảng
Bệnh thường bắt đầu bằng mảng rụng tóc xuất hiện trong vài ngày đến vài tuần. Da vùng rụng trông bình thường hoặc hơi hồng, lỗ nang tóc còn thấy và không có sẹo. Một số người ngứa, châm chích hoặc căng da trước khi rụng. Tóc mọc lại ban đầu có thể mảnh, trắng hoặc nhạt màu rồi dần dày và có sắc tố. Bệnh có thể dừng ở một mảng, xuất hiện thêm mảng mới hoặc tiến triển lan rộng.
- Một hoặc nhiều mảng rụng tròn hay bầu dục, bề mặt nhẵn và không có sẹo.
- Tóc dấu chấm than: sợi ngắn, phần gần da đầu mảnh hơn, thường thấy ở rìa mảng hoạt động.
- Chấm đen, tóc gãy hoặc tóc ngắn mới mọc trong vùng rụng.
- Rụng ở râu, lông mày hoặc lông mi cùng hoặc không cùng tổn thương da đầu.
- Móng có chấm lõm nhỏ, sần, dễ gãy hoặc thay đổi bề mặt.
- Rụng thành dải ở vùng chẩm và thái dương, thường gọi là thể ophiasis.
- Mất toàn bộ tóc da đầu hoặc gần toàn bộ lông cơ thể.
- Cảm giác ngứa, bỏng rát hoặc đau nhẹ trước khi tóc rụng, không phải lúc nào cũng có.
Nên đặt lịch khám: xuất hiện mảng rụng tròn, rụng lông mày–lông mi hoặc móng thay đổi. Cần khám trong ngày: da đầu đỏ đau, có mủ, vảy dày, sốt hoặc trẻ có vùng rụng kèm hạch vì có thể là nhiễm trùng. Cần tái khám sớm: mảng lan nhanh, rụng quá nửa da đầu, thuốc gây tác dụng phụ hoặc ảnh hưởng tâm lý nặng.
Rụng tóc từng mảng không gây cấp cứu đặc hiệu. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu đang dùng thuốc điều hòa miễn dịch và có khó thở, phản ứng dị ứng, đau ngực, sốt cao, lừ đừ hoặc dấu nhiễm trùng nặng. Không tự lái xe khi choáng hoặc khó thở và không trì hoãn để chờ tóc tự mọc.
Chẩn đoán Rụng tóc từng mảng
Bác sĩ chẩn đoán dựa vào hình thái rụng tóc, diễn tiến, khám móng và soi tóc. Dermoscopy có thể thấy chấm vàng, chấm đen, tóc dấu chấm than và tóc mọc lại. Kéo tóc nhẹ ở rìa tổn thương hỗ trợ đánh giá hoạt tính nhưng không nên tự thực hiện mạnh. Sinh thiết chỉ cần khi biểu hiện không điển hình hoặc nghi rụng tóc sẹo. Xét nghiệm được chọn lọc để tìm bệnh kèm theo.
Bác sĩ kiểm tra toàn bộ da đầu, râu, lông mày, lông mi, lông cơ thể và móng. Cần hỏi tốc độ rụng, các đợt trước, bệnh tự miễn, thuốc, dinh dưỡng và tiền sử gia đình. Khám tìm vảy, viêm, sẹo và tóc gãy giúp phân biệt nấm da đầu, nhổ tóc, lupus da đầu và rụng tóc androgen.
Không có xét nghiệm máu xác nhận rụng tóc từng mảng. TSH, công thức máu, ferritin, vitamin hoặc xét nghiệm tự miễn chỉ được cân nhắc khi bệnh sử và khám gợi ý thiếu chất, bệnh tuyến giáp hoặc bệnh hệ thống. Soi nấm hay cấy nấm cần làm khi có vảy, viêm hoặc trẻ em nghi nấm da đầu. Sinh thiết cho thấy viêm quanh hành tóc nhưng không bắt buộc ở thể điển hình.
Soi tóc và chụp ảnh da đầu chuẩn hóa là phương tiện hình ảnh chính để đánh giá hoạt tính và diện tích rụng. Siêu âm, CT hoặc MRI không có vai trò thường quy. Ảnh theo thời gian giúp so sánh mọc tóc khách quan hơn cảm nhận hằng ngày.
Chẩn đoán thường dựa trên rụng tóc không sẹo thành mảng điển hình, lỗ nang còn, dấu soi tóc phù hợp và loại trừ nguyên nhân khác. Thang SALT dùng để lượng hóa phần trăm mất tóc da đầu và theo dõi đáp ứng, không phải công cụ tự chẩn đoán. Với bệnh nặng, mức độ còn cần tính đến lông mày, lông mi, móng và ảnh hưởng chất lượng sống.
Điều trị Rụng tóc từng mảng
Mục tiêu là kiểm soát hoạt tính miễn dịch, thúc đẩy mọc tóc, duy trì tóc mọc lại và hỗ trợ chất lượng sống. Mảng nhỏ mới xuất hiện có thể theo dõi hoặc điều trị tại chỗ; bệnh lan rộng cần đánh giá thuốc toàn thân. Lựa chọn phụ thuộc tuổi, diện tích, thời gian bệnh, vị trí, bệnh kèm và nguy cơ thuốc. Không có phương pháp bảo đảm mọc tóc vĩnh viễn.
Corticosteroid bôi hoặc tiêm trong tổn thương thường dùng cho bệnh khu trú; corticosteroid toàn thân đôi khi dùng ngắn hạn trong tình huống chọn lọc. Minoxidil có thể hỗ trợ duy trì tóc mọc nhưng không điều chỉnh nguyên nhân tự miễn. Liệu pháp miễn dịch tiếp xúc và thuốc ức chế JAK được cân nhắc ở bệnh lan rộng hoặc nặng theo tuổi và phê duyệt từng quốc gia. Các thuốc này cần sàng lọc nhiễm trùng, theo dõi xét nghiệm và tư vấn nguy cơ.
Tiêm corticosteroid nội tổn thương là thủ thuật ngoại trú cho một số mảng khu trú ở người phù hợp. Liệu pháp miễn dịch tiếp xúc được thực hiện định kỳ tại cơ sở chuyên khoa để tạo phản ứng viêm có kiểm soát. Vi sắc tố da đầu, tóc giả, lông mày giả và trang điểm y khoa là giải pháp che phủ, không điều trị nguyên nhân. Mọi thủ thuật cần tránh gây sẹo hoặc kích ứng quá mức.
Cấy tóc thường không được khuyến cáo khi rụng tóc từng mảng còn hoạt động vì hệ miễn dịch có thể tiếp tục tấn công nang tóc cấy. Chỉ cân nhắc rất hiếm khi bệnh ổn định lâu, chẩn đoán chắc chắn và bác sĩ chuyên sâu đánh giá kỹ. Phẫu thuật không làm thay đổi cơ chế tự miễn.
Chăm sóc dịu nhẹ, tránh kiểu tóc kéo căng và bảo vệ da đầu trống khỏi nắng. Kính và nước mắt nhân tạo có thể hỗ trợ nếu mất lông mi làm mắt khô hoặc dễ bụi; mất lông mày có thể dùng mỹ phẩm hoặc phương tiện che phủ. Tóc giả, khăn trùm và tư vấn tâm lý giúp giảm tác động xã hội, đặc biệt ở trẻ em và người rụng tóc lan rộng.
Theo dõi diện tích rụng, tóc mới, tóc gãy, lông mày–lông mi, móng và chất lượng sống. Ảnh chuẩn hóa hoặc điểm SALT giúp đánh giá khách quan. Khi dùng thuốc toàn thân, cần xét nghiệm và sàng lọc theo loại thuốc. Liên hệ bác sĩ nếu sốt, nhiễm trùng, nổi ban, huyết khối nghi ngờ, mảng rụng lan nhanh hoặc tác dụng phụ tại chỗ.
Mọc tóc thường cần nhiều tháng vì nang tóc phải quay lại pha tăng trưởng và tạo sợi mới. Một số phương pháp được đánh giá sau vài tháng; ngừng quá sớm có thể chưa đủ thời gian kết luận. Điều trị duy trì có thể cần thiết vì tóc có thể rụng lại. Thời gian phụ thuộc mức độ bệnh, đáp ứng, khả năng dung nạp và nguy cơ thuốc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh không phá hủy cơ quan sống còn nhưng có thể gây mất tóc lan rộng, thay đổi móng, kích ứng mắt khi mất lông mi và cháy nắng da đầu. Ảnh hưởng tâm lý gồm lo âu, trầm cảm, kỳ thị và né tránh xã hội. Thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng, bất thường xét nghiệm và tác dụng phụ toàn thân cần theo dõi.
Nhiều người có mảng nhỏ mọc lại tự nhiên hoặc sau điều trị, nhưng diễn tiến không thể dự đoán chính xác. Tiên lượng kém thuận lợi hơn khi khởi phát rất sớm, rụng rộng, thể ophiasis, thay đổi móng, bệnh kéo dài hoặc có nhiều bệnh tự miễn. Nang tóc thường còn sống, nên khả năng mọc lại vẫn tồn tại ngay cả sau thời gian dài, nhưng không thể cam kết mức độ.
Tái phát thường gặp và có thể xảy ra ở mảng cũ hoặc vị trí mới sau khi tóc đã mọc. Không có biện pháp phòng tái phát hoàn toàn. Duy trì kế hoạch theo dõi, nhận biết dấu rụng mới và tuân thủ điều trị giúp can thiệp sớm. Tái phát không phải do gội đầu hoặc lây từ người khác.
Chưa có cách phòng bệnh nguyên phát vì cơ chế liên quan miễn dịch và di truyền. Có thể giảm tổn thương thứ phát bằng chăm sóc tóc nhẹ, tránh kéo tóc, bảo vệ da đầu khỏi nắng và điều trị bệnh tự miễn kèm theo. Tiêm chủng và sàng lọc nhiễm trùng cần được cập nhật trước một số thuốc ức chế miễn dịch theo hướng dẫn chuyên môn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Rụng tóc từng mảng
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa rụng tóc từng mảng. Nên ăn đủ năng lượng, đạm, sắt, kẽm và vitamin theo nhu cầu; chỉ bổ sung khi có thiếu hụt hoặc chỉ định. Chế độ loại bỏ nhiều thực phẩm chưa có bằng chứng nhất quán và có thể gây thiếu chất. Người có bệnh tuyến giáp, celiac hoặc bệnh nền khác cần dinh dưỡng cá thể hóa.
Có thể vận động bình thường. Bảo vệ vùng da đầu trống bằng mũ thoáng và chống nắng khi ra ngoài; dùng kính nếu mất lông mi gây chói hoặc bụi vào mắt. Ngủ đủ và quản lý stress hỗ trợ sức khỏe chung nhưng không thay thế điều trị miễn dịch. Tránh uốn, tẩy hoặc kéo tóc khi da đầu đang nhạy cảm.
Chụp ảnh cùng góc và ánh sáng mỗi tháng, đánh dấu mảng mới và quan sát lông mày, lông mi, móng. Theo dõi tóc mọc trắng hoặc mảnh là dấu hiệu có thể gặp khi hồi phục. Không đếm tóc từng ngày vì làm tăng lo âu. Báo bác sĩ nếu có vảy, mủ, đau, sẹo hoặc rụng lan nhanh.
- Không tự tiêm, bôi corticoid mạnh hoặc mua thuốc ức chế JAK khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không cạo đầu với kỳ vọng làm nang tóc khỏe hơn; cạo chỉ thay đổi phần sợi tóc bên ngoài.
- Không chà xát, kéo tóc hoặc dùng hóa chất mạnh trên vùng da đầu nhạy cảm.
- Không bỏ qua biểu hiện trầm cảm, né tránh xã hội hoặc bắt nạt ở trẻ bị rụng tóc.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể tự mọc tóc ở mảng nhỏ, nhưng lựa chọn thuốc phải phù hợp tuổi và diện tích. Nấm da đầu là chẩn đoán phân biệt quan trọng. Cần phối hợp nhà trường để ngăn bắt nạt, cho phép đội mũ hoặc tóc giả và hỗ trợ tâm lý. Thuốc toàn thân, đặc biệt ức chế JAK, chỉ dùng khi bác sĩ chuyên khoa cân nhắc lợi ích–nguy cơ và quy định độ tuổi.
Khởi phát mới ở người cao tuổi cần loại trừ thuốc, bệnh nội tiết, thiếu dinh dưỡng và rụng tóc sẹo. Đa bệnh lý và đa thuốc làm tăng nguy cơ của corticosteroid hoặc thuốc ức chế JAK. Kế hoạch điều trị có thể ưu tiên mục tiêu thực tế, phương pháp tại chỗ và chất lượng sống.
Thai kỳ có thể làm diễn tiến bệnh thay đổi khó đoán. Nhiều thuốc toàn thân và retinoid không phù hợp; corticosteroid hoặc phương pháp tại chỗ chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá. Không tự ngừng thuốc đang dùng mà cần trao đổi với da liễu và sản khoa. Tóc giả, che phủ và chăm sóc hỗ trợ là lựa chọn an toàn không dùng thuốc.
Lựa chọn thuốc phụ thuộc khả năng bài tiết qua sữa, diện tích bôi và nguy cơ tiếp xúc của trẻ. Không bôi thuốc lên vùng trẻ có thể chạm miệng. Thuốc ức chế JAK và nhiều thuốc toàn thân cần đánh giá chuyên biệt; không mặc định an toàn hoặc bắt buộc ngừng cho bú. Theo dõi tâm lý sau sinh cũng quan trọng.
Người suy giảm miễn dịch cần phân biệt rụng tóc tự miễn với nhiễm nấm, nhiễm trùng hoặc tác dụng thuốc. Thuốc ức chế miễn dịch bổ sung có thể không phù hợp hoặc cần giám sát chặt. Sốt, đau da đầu, mủ và tổn thương lan nhanh là lý do khám sớm. Không dùng thuốc theo đơn của người khác.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, bạch biến, viêm da cơ địa, bệnh celiac và các bệnh tự miễn khác có thể đi kèm. Việc tầm soát dựa trên triệu chứng, không làm xét nghiệm tràn lan. Bệnh gan, thận, nhiễm trùng mạn hoặc nguy cơ huyết khối ảnh hưởng đáng kể đến lựa chọn thuốc toàn thân.
Phẫu thuật và stress cơ thể có thể trùng thời điểm với đợt rụng tóc nhưng không chứng minh là nguyên nhân duy nhất. Sau mổ, cần phân biệt rụng tóc từng mảng với rụng tóc telogen lan tỏa. Nếu đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, kế hoạch ngừng hoặc tiếp tục phải do bác sĩ phẫu thuật và da liễu phối hợp.
Câu hỏi thường gặp về Rụng tóc từng mảng
Có thể. Nhiều người có một hoặc vài mảng nhỏ thấy tóc mọc lại trong vòng nhiều tháng, đôi khi không cần điều trị. Tóc mới ban đầu có thể trắng, mảnh hoặc xoăn hơn rồi dần bình thường. Tuy nhiên, bệnh có tính khó dự đoán: tóc có thể rụng lại, xuất hiện mảng khác hoặc lan rộng. Các yếu tố như khởi phát sớm, diện tích lớn, thay đổi móng và bệnh kéo dài thường liên quan tiên lượng kém thuận lợi hơn. Khám da liễu giúp đánh giá mức độ và lựa chọn theo dõi hay điều trị.
Không. Đây là bệnh tự miễn, không phải nhiễm nấm hay vi khuẩn. Dùng chung lược, gối, mũ hoặc tiếp xúc với tóc không làm lây bệnh. Tuy vậy, một số bệnh nhiễm nấm da đầu cũng gây mảng rụng tóc và có thể lây, đặc biệt ở trẻ em. Nếu vùng rụng có vảy, đỏ, đau, mủ, tóc gãy nhiều hoặc hạch vùng cổ, cần khám để phân biệt. Không nên tự kết luận mọi mảng rụng tóc đều là alopecia areata.
Không. Thuốc ức chế JAK thường được cân nhắc cho bệnh nặng hoặc lan rộng và phải dựa trên độ tuổi, mức mất tóc, bệnh nền, nguy cơ nhiễm trùng, huyết khối và quy định phê duyệt. Trước điều trị có thể cần xét nghiệm, sàng lọc lao, viêm gan và cập nhật tiêm chủng. Thuốc có thể giúp một số người mọc tóc nhưng không bảo đảm đáp ứng hoặc duy trì sau khi ngừng. Người bệnh không nên tự mua hoặc dùng thuốc của người khác vì cần theo dõi an toàn định kỳ.
Căng thẳng có thể xuất hiện trước một đợt bệnh ở một số người và ảnh hưởng giấc ngủ, miễn dịch hoặc hành vi chăm sóc tóc. Tuy nhiên, rụng tóc từng mảng là bệnh tự miễn có nền tảng di truyền và sinh học phức tạp; không thể quy hoàn toàn cho stress. Đổ lỗi cho người bệnh vì “suy nghĩ nhiều” là không phù hợp. Quản lý stress, tư vấn tâm lý và ngủ đủ có ích cho chất lượng sống, nhưng không thay thế khám và điều trị khi mảng rụng lan rộng hoặc kéo dài.
Cấy tóc thường không phải lựa chọn tiêu chuẩn vì bệnh có thể hoạt động trở lại và tấn công cả nang tóc được cấy. Nếu rụng tóc vẫn xuất hiện, kết quả phẫu thuật khó bền vững và vùng cho tóc cũng có thể bị ảnh hưởng. Chỉ trong tình huống rất hiếm, bệnh ổn định lâu dài và bác sĩ chuyên sâu xác nhận không còn hoạt tính, phẫu thuật mới được thảo luận. Phần lớn người bệnh nên ưu tiên điều trị miễn dịch, phương pháp che phủ và theo dõi trước khi nghĩ đến cấy tóc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

