Rụng tóc androgen là dạng rụng tóc không sẹo tiến triển chậm do nang tóc có khuynh hướng di truyền nhạy với androgen, đặc biệt dihydrotestosterone ở nhiều nam giới. Nang tóc ở vùng đặc trưng dần thu nhỏ, tạo sợi tóc mảnh, ngắn và nhạt màu hơn qua nhiều chu kỳ. Nam thường thấy đường chân tóc lùi và thưa vùng đỉnh; nữ thường thấy ngôi tóc rộng, giảm mật độ vùng trung tâm nhưng đường chân tóc trước còn tương đối bảo tồn. Bệnh không lây và khác với rụng tóc từng mảng hoặc rụng tóc telogen. Chẩn đoán sớm giúp loại trừ thiếu sắt, bệnh tuyến giáp, rối loạn androgen và rụng tóc sẹo. Điều trị cần duy trì lâu dài, lựa chọn theo giới, tuổi, thai kỳ, bệnh nền và mức độ ảnh hưởng tâm lý; cấy tóc chỉ phù hợp khi vùng cho tóc ổn định và chẩn đoán chắc chắn.
Rụng tóc androgen là bệnh gì?
Rụng tóc androgen là nguyên nhân rụng tóc mạn tính phổ biến nhất ở người trưởng thành. Bệnh xảy ra khi nang tóc ở các vùng nhạy cảm dần bị “miniaturization”, nghĩa là mỗi chu kỳ tạo ra sợi tóc nhỏ và ngắn hơn cho đến khi mật độ nhìn thấy giảm rõ. Ở nam, thuật ngữ thường dùng là rụng tóc kiểu nam; ở nữ là rụng tóc kiểu nữ. Hai hình thái có chung nền tảng di truyền nhưng mức ảnh hưởng của androgen và biểu hiện lâm sàng không hoàn toàn giống nhau. Tình trạng này khác rụng tóc telogen vì mật độ giảm theo vùng đặc trưng thay vì rụng lan tỏa đột ngột, và khác rụng tóc sẹo vì lỗ nang tóc vẫn còn trong giai đoạn đầu.
| Tên bệnh | Rụng tóc androgen |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Androgenetic alopecia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rụng tóc kiểu nam; rụng tóc kiểu nữ; hói đầu di truyền; pattern hair loss; androgenic alopecia |
| Mã ICD-10 | L64.9 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; rụng tóc không sẹo mạn tính liên quan di truyền và androgen |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nang tóc vùng trán, thái dương, đỉnh và trung tâm da đầu; hiếm khi ảnh hưởng lông cơ thể |
| Tính chất bệnh | Tình trạng mạn tính, tiến triển chậm, không lây; liên quan nhạy cảm di truyền của nang tóc với androgen |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp và tăng theo tuổi ở cả nam và nữ; hình thái và mức độ khác nhau giữa giới và từng quần thể |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Rụng tóc androgen
Ở nang tóc nhạy cảm, enzyme 5-alpha-reductase chuyển testosterone thành dihydrotestosterone. Tín hiệu androgen làm pha tăng trưởng anagen ngắn lại, pha nghỉ tương đối kéo dài và nang tóc thu nhỏ theo thời gian. Sợi terminal dày dần được thay bằng sợi mảnh giống tóc tơ. Yếu tố di truyền đa gene quyết định vùng nhạy cảm và tuổi khởi phát. Ở nữ, androgen không phải lúc nào cũng tăng trong máu; độ nhạy của nang tóc, tuổi, mãn kinh và yếu tố chuyển hóa có thể cùng tham gia.
Ở nam, mức độ thường mô tả theo thang Hamilton–Norwood từ lùi đường chân tóc đến thưa đỉnh và hợp nhất vùng hói. Ở nữ, thang Ludwig hoặc Sinclair đánh giá rộng ngôi và giảm mật độ trung tâm; thang Olsen mô tả kiểu “cây thông Noel” phía trước. Các thang này giúp theo dõi tiến triển và trao đổi điều trị, không thay thế đánh giá rụng tóc sẹo hoặc nguyên nhân nội tiết.
Tần suất tăng theo tuổi và khác nhau theo giới, sắc tộc và tiêu chuẩn chẩn đoán. Bệnh có thể khởi phát từ sau dậy thì; khởi phát sớm thường liên quan tiến triển rõ hơn trong đời. Nam biểu hiện hói vùng trán và đỉnh nhiều hơn, còn nữ thường thưa lan tỏa vùng trung tâm. Dữ liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế, nhưng đây là lý do khám rụng tóc rất thường gặp.
Bệnh hình thành dần trong các chu kỳ tóc nối tiếp: nang tóc nhạy cảm tạo sợi mảnh hơn, thời gian mọc ngắn hơn và mật độ nhìn thấy giảm. Không có tác nhân lây nhiễm và không truyền qua tiếp xúc. Khuynh hướng di truyền có thể đến từ cả bên cha và bên mẹ, không chỉ một nhánh gia đình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Rụng tóc androgen
Nguyên nhân nền là khuynh hướng di truyền đa gene kết hợp đáp ứng của nang tóc với androgen và quá trình lão hóa. Ở nam, dihydrotestosterone đóng vai trò rõ. Ở nữ, nhiều trường hợp không có tăng androgen toàn thân; hội chứng buồng trứng đa nang hoặc rối loạn nội tiết chỉ giải thích một phần. Thiếu sắt, bệnh tuyến giáp, sinh con và thuốc có thể làm rụng tóc thêm nhưng không phải nguyên nhân cốt lõi của kiểu androgen.
- Không thay đổi được: tuổi, tiền sử gia đình, giới sinh học, tuổi khởi phát và mức nhạy cảm di truyền của nang tóc.
- Có thể điều chỉnh hoặc đánh giá: hút thuốc, dinh dưỡng thiếu hụt, stress kéo dài, bệnh chuyển hóa, rối loạn androgen và kiểu tóc gây kéo căng có thể làm biểu hiện nặng thêm.
Người có cha mẹ hoặc anh chị em bị hói sớm, nam sau dậy thì, phụ nữ quanh mãn kinh và người có dấu tăng androgen như rậm lông, mụn nặng hoặc kinh không đều dễ được phát hiện hơn. Người đồng thời có rụng tóc telogen, thiếu sắt hoặc bệnh tuyến giáp có thể thấy mật độ giảm nhanh hơn kiểu tiến triển thông thường.
Triệu chứng và dấu hiệu của Rụng tóc androgen
Rụng tóc tiến triển từ từ trong nhiều tháng đến nhiều năm và thường không gây ngứa hay đau. Người bệnh nhận thấy tóc mảnh, đuôi tóc nhỏ, đường ngôi rộng hoặc da đầu lộ rõ dưới ánh sáng. Số tóc rụng khi gội có thể bình thường hoặc tăng nhẹ; cảm giác “rụng nhiều” không luôn tương ứng mức miniaturization. Nếu có đỏ, vảy, đau, sẹo hoặc rụng đột ngột, cần tìm nguyên nhân khác.
- Nam: đường chân tóc lùi ở hai thái dương, trán cao dần và thưa vùng đỉnh.
- Nữ: ngôi giữa rộng, giảm mật độ vùng đỉnh–trung tâm nhưng đường chân tóc trước thường còn.
- Sợi tóc trong vùng ảnh hưởng có đường kính không đồng đều, nhiều tóc mảnh và ngắn.
- Da đầu nhìn thấy rõ hơn khi tóc ướt, dưới ánh sáng mạnh hoặc khi buộc tóc.
- Tiến triển chậm, thường không có đỏ, vảy, đau hoặc mất lỗ nang tóc.
- Rụng tóc kiểu nam ở phụ nữ kèm rậm lông, mụn hoặc rối loạn kinh nguyệt, gợi ý cần đánh giá androgen.
- Rụng tóc rất sớm ở tuổi vị thành niên, cần phân biệt bệnh nội tiết hoặc rụng tóc bẩm sinh.
- Thưa lan tỏa đồng thời ngoài vùng đặc trưng khi có thêm rụng tóc telogen hoặc thiếu chất.
Nên đặt lịch khám: tóc thưa dần, đường ngôi rộng hoặc đường chân tóc lùi ảnh hưởng tự tin. Cần khám trong ngày: da đầu đỏ đau, có mủ, vảy dày hoặc rụng kèm triệu chứng toàn thân. Cần tái khám sớm: rụng tăng nhanh, xuất hiện sẹo, thuốc gây chóng mặt, phù, giảm ham muốn, rối loạn kinh nguyệt hoặc thai kỳ.
Rụng tóc androgen không gây cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu dùng thuốc và có ngất, đau ngực, khó thở, phản ứng dị ứng, phù mặt hoặc triệu chứng thần kinh cấp. Không tự lái xe khi choáng. Các biểu hiện này liên quan tác dụng thuốc hoặc bệnh khác, không phải diễn tiến bình thường của hói đầu.
Chẩn đoán Rụng tóc androgen
Chẩn đoán dựa trên kiểu phân bố, tiến triển, tiền sử gia đình và soi tóc thấy chênh lệch đường kính sợi, nhiều tóc miniaturized và đơn vị nang tóc giảm số sợi. Bác sĩ cần loại trừ rụng tóc telogen, rụng tóc từng mảng, nấm, kéo tóc và rụng tóc sẹo. Xét nghiệm máu được chọn khi rụng lan tỏa, khởi phát nhanh, phụ nữ có dấu tăng androgen hoặc nghi thiếu sắt và bệnh tuyến giáp.
Khám gồm đánh giá đường chân tóc, vùng trán, thái dương, đỉnh, trung tâm, vùng chẩm làm đối chứng và dấu viêm hoặc sẹo. Bác sĩ hỏi tuổi khởi phát, tốc độ tiến triển, thuốc, kinh nguyệt, thai sản, dinh dưỡng và bệnh nền. Thử kéo tóc có thể phát hiện rụng hoạt động lan tỏa nhưng không xác nhận riêng rụng tóc androgen.
Không phải ai cũng cần xét nghiệm. Công thức máu, ferritin và TSH được cân nhắc khi rụng lan tỏa hoặc có triệu chứng thiếu máu và tuyến giáp. Ở phụ nữ có rậm lông, mụn nặng, kinh thưa hoặc khởi phát nhanh, bác sĩ có thể định lượng androgen và đánh giá hội chứng buồng trứng đa nang. Sinh thiết da đầu dùng khi nghi rụng tóc sẹo hoặc chẩn đoán chưa rõ.
Soi tóc là công cụ hình ảnh quan trọng, cho thấy đa dạng đường kính sợi, tóc tơ tăng, dấu quanh nang và mật độ giảm theo vùng. Ảnh toàn cảnh chuẩn hóa hoặc thiết bị đo mật độ hỗ trợ theo dõi. CT và MRI không có vai trò thường quy; siêu âm buồng trứng chỉ dùng khi đánh giá nội tiết theo chỉ định riêng.
Không có xét nghiệm duy nhất. Chẩn đoán thực hành cần kiểu rụng đặc trưng, miniaturization trên soi tóc, diễn tiến mạn và không có sẹo. Thang Hamilton–Norwood, Ludwig hoặc Sinclair mô tả mức độ. Ở phụ nữ, chẩn đoán rụng tóc kiểu nữ không đồng nghĩa có tăng androgen; xét nghiệm nội tiết chỉ cần khi có dấu hiệu gợi ý.
Điều trị Rụng tóc androgen
Mục tiêu là làm chậm miniaturization, duy trì tóc hiện có, tăng đường kính tóc và cải thiện hình ảnh. Điều trị càng sớm thường càng có cơ hội bảo tồn nang tóc còn hoạt động. Kế hoạch phải tính giới, tuổi, khả năng mang thai, huyết áp, bệnh gan thận và kỳ vọng. Phần lớn phương pháp cần duy trì lâu dài; không nên đánh giá thất bại chỉ sau vài tuần.
Minoxidil bôi là lựa chọn thường dùng cho cả nam và nữ; dạng uống liều thấp được dùng ngoài chỉ định ở một số nơi và cần bác sĩ theo dõi tim mạch. Finasteride được cân nhắc chủ yếu ở nam; dutasteride hoặc spironolactone có thể dùng trong nhóm chọn lọc. Thuốc kháng androgen có nguy cơ đối với thai và tác dụng phụ nội tiết. Không tự chia liều, phối hợp hoặc dùng sản phẩm trôi nổi.
Laser hoặc đèn mức năng lượng thấp có bằng chứng ở mức nhất định và đòi hỏi sử dụng đều. Huyết tương giàu tiểu cầu có thể tăng mật độ ở một số nghiên cứu nhưng quy trình chưa hoàn toàn chuẩn hóa. Vi kim đôi khi phối hợp điều trị bôi nhưng có nguy cơ viêm và nhiễm trùng. Kết quả phụ thuộc thiết bị, kỹ thuật, mức bệnh và tuân thủ.
Cấy tóc chuyển nang tóc từ vùng chẩm ít nhạy androgen sang vùng thưa. Phù hợp khi chẩn đoán ổn định, vùng cho tóc đủ mật độ và không có rụng tóc sẹo hoạt động. Phẫu thuật không ngăn tóc bản địa tiếp tục mảnh, nên thường cần điều trị duy trì. Rủi ro gồm sẹo, nhiễm trùng, mọc không đều và rụng sốc tạm thời.
Kiểu tóc tạo độ phồng, sợi che phủ da đầu, tóc giả hoặc vi sắc tố có thể cải thiện hình ảnh. Chăm sóc nhẹ, tránh kéo căng, tẩy hóa chất quá mức và nhiệt cao giúp bảo vệ sợi tóc còn lại nhưng không đảo ngược miniaturization. Tư vấn kỳ vọng và hỗ trợ tâm lý quan trọng vì thay đổi thường chậm và dễ gây thất vọng.
Đánh giá bằng ảnh cùng góc, đường ngôi, mật độ và tác dụng phụ mỗi vài tháng. Cần theo dõi huyết áp, phù, nhịp tim hoặc xét nghiệm tùy thuốc. Nữ có khả năng mang thai phải dùng biện pháp tránh thai phù hợp khi dùng thuốc có nguy cơ cho thai. Báo bác sĩ nếu đau ngực, ngất, giảm ham muốn kéo dài, rối loạn kinh hoặc thay đổi tâm trạng.
Thường cần ít nhất vài tháng để nhận thấy giảm rụng hoặc tóc dày hơn vì chu kỳ tóc dài. Kết quả tối đa có thể cần 6–12 tháng tùy phương pháp. Điều trị duy trì thường kéo dài; khi ngừng, lợi ích có thể giảm dần trong các tháng tiếp theo. Cấy tóc cần thời gian để tóc cấy rụng tạm thời rồi mọc lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chủ yếu là tiến triển thưa tóc, cháy nắng da đầu và ảnh hưởng tâm lý. Điều trị có thể gây viêm da tiếp xúc, mọc lông ngoài ý muốn, phù, hạ huyết áp, rối loạn tình dục hoặc nguy cơ thai. Thủ thuật có thể gây viêm, nhiễm trùng, sẹo và kết quả thẩm mỹ không đồng đều.
Bệnh thường tiến triển chậm và không tự hồi phục hoàn toàn nếu không điều trị, nhưng tốc độ rất khác nhau. Can thiệp sớm có thể làm chậm rụng và cải thiện mật độ ở một phần người bệnh. Nang tóc đã miniaturization lâu hoặc vùng hói trơn có khả năng đáp ứng thấp hơn. Kết quả phụ thuộc tuổi khởi phát, mức độ, điều trị và tuân thủ.
Đây là tình trạng mạn tính hơn là các đợt tái phát rõ. Sau khi cải thiện, tóc có thể thưa trở lại khi ngừng thuốc hoặc theo tuổi. Đợt rụng tăng đột ngột thường gợi ý có thêm rụng tóc telogen, bệnh cấp hoặc thiếu chất. Duy trì điều trị và theo dõi giúp phân biệt tiến triển nền với biến cố mới.
Không thể loại bỏ khuynh hướng di truyền. Phát hiện sớm và điều trị phù hợp giúp phòng tiến triển. Tránh hút thuốc, thiếu dinh dưỡng, kéo tóc và hóa chất gây gãy sợi; kiểm soát bệnh tuyến giáp, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc thiếu sắt khi có. Không có dầu gội nào bảo đảm phòng hói đầu di truyền.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Rụng tóc androgen
Ăn đủ đạm, sắt, kẽm, vitamin D và năng lượng theo nhu cầu hỗ trợ chu kỳ tóc, nhưng bổ sung không giúp nếu không thiếu. Chế độ ăn quá ít calo hoặc giảm cân nhanh có thể gây thêm rụng tóc telogen. Không nên dùng biotin liều cao thường quy vì thiếu biotin hiếm và chất này có thể gây sai lệch một số xét nghiệm.
Vận động không làm tăng rụng tóc androgen và có lợi cho sức khỏe chuyển hóa. Gội đầu với tần suất phù hợp không làm mất nang tóc; tóc rụng khi gội thường là sợi đã kết thúc chu kỳ. Tránh buộc quá chặt, nhiệt cao và nắng trực tiếp lên vùng da đầu thưa. Ngủ đủ và giảm stress hỗ trợ sức khỏe chung.
Chụp ảnh đường chân tóc và ngôi tóc mỗi 2–3 tháng trong cùng ánh sáng, không soi hằng ngày. Theo dõi lượng tóc rụng, kích ứng da đầu, huyết áp hoặc phù nếu bác sĩ yêu cầu. Đánh giá hiệu quả bằng xu hướng dài hạn. Khám lại khi rụng nhanh, có đau, vảy, sẹo hoặc triệu chứng nội tiết.
- Không tự dùng finasteride, dutasteride, spironolactone hoặc minoxidil uống khi chưa đánh giá chống chỉ định.
- Không ngừng thuốc đột ngột chỉ vì chưa thấy kết quả sau vài tuần.
- Không tin dầu gội, tinh dầu hoặc thực phẩm bổ sung có thể phục hồi toàn bộ nang tóc đã teo nhỏ.
- Không cấy tóc khi nguyên nhân rụng chưa rõ hoặc rụng tóc sẹo còn hoạt động.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Rụng tóc androgen có thể bắt đầu sau dậy thì nhưng cần chẩn đoán thận trọng ở trẻ và thanh thiếu niên. Bác sĩ phải loại trừ bệnh nội tiết, dinh dưỡng, kéo tóc và rụng tóc bẩm sinh. Thuốc chống androgen không dùng tùy tiện; lựa chọn phụ thuộc tuổi, giới, giai đoạn phát triển và ảnh hưởng tâm lý.
Ở người cao tuổi, thưa tóc do tuổi có thể chồng lấp rụng tóc androgen. Cần cân nhắc bệnh tim mạch, huyết áp, chức năng gan thận và đa thuốc trước minoxidil uống hoặc thuốc nội tiết. Mục tiêu thường ưu tiên an toàn, duy trì tóc và chăm sóc da đầu hơn là mật độ tối đa.
Không dùng finasteride, dutasteride hoặc thuốc kháng androgen trong thai kỳ do nguy cơ cho thai. Minoxidil thường được tránh vì dữ liệu an toàn hạn chế. Nếu phát hiện mang thai khi đang dùng thuốc, cần liên hệ bác sĩ chứ không tự xử trí. Có thể dùng biện pháp che phủ, chăm sóc nhẹ và đánh giá lại sau sinh.
An toàn của nhiều thuốc điều trị rụng tóc trong giai đoạn cho con bú chưa đầy đủ. Thuốc chống androgen và minoxidil cần được bác sĩ cân nhắc; tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp vùng bôi. Rụng tóc sau sinh thường là telogen effluvium và có thể chồng lấp rụng tóc kiểu nữ, nên cần phân biệt trước khi điều trị.
Rụng tóc androgen không do suy giảm miễn dịch, nhưng người suy giảm miễn dịch có thể đồng thời nhiễm nấm, rụng tóc do thuốc hoặc thiếu dinh dưỡng. Bất kỳ đỏ, đau, mủ hoặc rụng thành sẹo nào cũng cần khám sớm. Thủ thuật xâm lấn phải cân nhắc nguy cơ nhiễm trùng và lành thương.
Hội chứng buồng trứng đa nang, bệnh tuyến giáp, thiếu sắt, bệnh tim mạch và rối loạn huyết áp ảnh hưởng chẩn đoán hoặc lựa chọn thuốc. Người bệnh gan, thận hoặc dùng thuốc hạ áp cần đánh giá tương tác. Điều trị bệnh nền không luôn phục hồi rụng tóc androgen nhưng có thể giảm phần rụng tóc chồng lấp.
Sau phẫu thuật, rụng tóc lan tỏa thường liên quan telogen effluvium hơn là rụng tóc androgen đơn thuần. Biến cố này có thể làm kiểu thưa sẵn có lộ rõ hơn. Nên chờ đánh giá chu kỳ tóc và ổn định sức khỏe trước cấy tóc hoặc thủ thuật lớn. Thuốc đang dùng cần được phẫu thuật viên xem xét.
Câu hỏi thường gặp về Rụng tóc androgen
Rụng tóc androgen là tình trạng mạn tính do di truyền và độ nhạy của nang tóc, nên hiện không có cách bảo đảm chữa khỏi vĩnh viễn. Điều trị có thể làm chậm quá trình thu nhỏ nang tóc, giảm rụng và tăng độ dày ở một phần người bệnh. Lợi ích thường phụ thuộc việc duy trì thuốc hoặc phương pháp đã chọn. Vùng tóc đã thưa lâu và nang tóc teo nhiều đáp ứng kém hơn. Cấy tóc có thể tái phân bố tóc nhưng không loại bỏ xu hướng rụng của tóc bản địa.
Minoxidil cần thời gian vì tóc mọc theo chu kỳ dài. Một số người thấy rụng tăng tạm thời lúc đầu khi các sợi cũ chuyển chu kỳ, sau đó giảm dần. Thường phải dùng đều trong vài tháng mới đánh giá được xu hướng và có thể cần 6–12 tháng để thấy kết quả rõ hơn. Hiệu quả khác nhau giữa từng người. Không tự tăng liều khi chưa thấy thay đổi; nếu kích ứng, tim đập nhanh, phù hoặc chóng mặt, cần liên hệ bác sĩ.
Finasteride không phải lựa chọn mặc định cho mọi phụ nữ. Thuốc có nguy cơ gây bất thường thai nhi nam và chống chỉ định trong thai kỳ; phụ nữ có khả năng mang thai cần kiểm soát sinh sản nghiêm ngặt nếu bác sĩ cân nhắc. Hiệu quả ở rụng tóc kiểu nữ thay đổi theo nhóm bệnh và liều, trong khi các lựa chọn khác có thể phù hợp hơn. Việc dùng cần do bác sĩ da liễu đánh giá cùng tình trạng nội tiết, tuổi, mãn kinh, bệnh gan và thuốc đang sử dụng.
Gội đầu không làm nang tóc bị mất nếu dùng sản phẩm phù hợp và thao tác nhẹ. Những sợi thấy trong lúc gội thường đã kết thúc chu kỳ và sẽ rụng dù có gội hay không. Gội quá mạnh, cào da đầu hoặc dùng hóa chất kích ứng có thể làm gãy sợi và viêm da, khiến tóc trông thưa hơn nhưng không phải cơ chế chính của rụng tóc androgen. Tần suất gội nên dựa trên độ dầu, gàu, hoạt động và khả năng dung nạp của da đầu.
Tóc cấy lấy từ vùng chẩm thường ít nhạy androgen hơn nên có thể duy trì lâu. Tuy nhiên, tóc bản địa xung quanh vẫn có thể tiếp tục mảnh và làm kết quả mất cân đối nếu không điều trị nền. Độ bền còn phụ thuộc chất lượng vùng cho, kỹ thuật, tuổi, mức tiến triển và chăm sóc sau mổ. Cấy tóc không phù hợp khi chẩn đoán chưa chắc, vùng cho yếu hoặc có rụng tóc sẹo. Cần khám chuyên khoa độc lập, không chỉ dựa vào quảng cáo số nang cấy.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

