Nấm móng là nhiễm nấm ở phiến móng và mô dưới móng, thường làm móng đổi màu, dày, giòn, vụn hoặc tách khỏi giường móng. Móng chân bị ảnh hưởng nhiều hơn móng tay và bệnh thường đi kèm nấm chân. Chấn thương, vảy nến móng, lichen phẳng, bệnh mạch máu hoặc vi khuẩn cũng có thể làm móng biến dạng, vì vậy xét nghiệm xác nhận nấm rất quan trọng trước khi dùng thuốc kéo dài, đặc biệt thuốc uống. Bệnh thường không đe dọa tính mạng nhưng có thể gây đau, khó đi giày và tạo cửa ngõ cho bội nhiễm ở người đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Điều trị được lựa chọn theo tác nhân, số móng, độ dày, vùng ma trận bị ảnh hưởng và bệnh nền. Do móng mọc chậm, móng khỏe cần nhiều tháng để thay thế phần tổn thương; tái phát vẫn có thể xảy ra nếu không kiểm soát nấm chân và nguồn phơi nhiễm.
Nấm móng là bệnh gì?
Nấm móng là nhiễm nấm của một hoặc nhiều cấu trúc móng. Khi tác nhân là dermatophyte, bệnh còn được gọi là tinea unguium; thuật ngữ onychomycosis rộng hơn vì bao gồm nấm men và nấm mốc không dermatophyte. Bệnh thường bắt đầu ở bờ xa hoặc bên của móng, sau đó lan vào giường móng và có thể tới ma trận. Móng đổi màu hoặc dày không đồng nghĩa chắc chắn có nấm: chấn thương lặp lại, vảy nến, lichen phẳng, eczema, khối u và nhiễm khuẩn đều có thể giống. Vì điều trị kéo dài và thuốc uống có nguy cơ, xác nhận tác nhân giúp tránh điều trị sai. Mục tiêu thực tế là loại bỏ nấm và để móng mới khỏe mọc ra, không phải làm móng cũ trở lại bình thường ngay lập tức.
| Tên bệnh | Nấm móng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Onychomycosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nấm móng tay; nấm móng chân; tinea unguium khi do dermatophyte |
| Mã ICD-10 | B35.1 – Tinea unguium (phù hợp nhất khi nấm móng do dermatophyte; tác nhân khác có thể được mã hóa khác) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh da liễu nhiễm nấm; bệnh lý móng do dermatophyte, nấm men hoặc nấm mốc không dermatophyte |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phiến móng, giường móng, vùng dưới móng và đôi khi ma trận móng; móng chân bị ảnh hưởng nhiều hơn móng tay |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng mạn tính, có khả năng lây; tiến triển chậm và dễ tái phát |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, tăng theo tuổi; móng chân bị nhiễm nhiều hơn móng tay và nguy cơ cao ở người đái tháo đường |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Nấm xâm nhập qua khe nứt ở móng hoặc da quanh móng sau tiếp xúc với da, móng, dụng cụ chăm sóc móng, giày dép hoặc bề mặt ẩm có bào tử. |
Tổng quan chuyên môn về Nấm móng
Nấm vào qua bờ tự do, nếp móng hoặc vùng da bị tổn thương, bám vào keratin của phiến và giường móng. Sự phát triển của sợi nấm tạo mảnh vụn dưới móng, làm móng dày và tách. Khi lan tới ma trận, toàn bộ phiến móng mới có thể bị biến dạng. Tuần hoàn kém, tốc độ mọc móng chậm và vi chấn thương giúp nấm tồn tại. Nấm chân là ổ chứa thường xuyên cho nấm móng chân.
Các thể chính gồm thể dưới móng xa–bên, thể trắng nông, thể dưới móng gần, thể endonyx và thể loạn dưỡng toàn bộ. Phân loại cho biết đường xâm nhập, độ sâu và khả năng ma trận bị ảnh hưởng. Thể dưới móng gần ở người suy giảm miễn dịch cần đánh giá bệnh nền, còn thể trắng nông có thể khu trú ở bề mặt hơn.
Nấm móng tăng rõ theo tuổi và thường gặp hơn ở móng chân. CDC ước tính onychomycosis ảnh hưởng khoảng 14% dân số nói chung, nhưng tỷ lệ thay đổi theo quần thể và phương pháp chẩn đoán. Người cao tuổi, người đái tháo đường và người có nấm chân có nguy cơ cao. Dữ liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam còn hạn chế.
Bào tử tiếp xúc móng qua nấm chân, sàn ẩm, giày, dụng cụ làm móng hoặc người nhiễm. Chúng vào qua khe nứt quanh móng hoặc bờ móng, sau đó lan trong keratin. Dũa, kềm không khử khuẩn và cắt khóe gây chảy máu có thể tăng phơi nhiễm. Từ móng, nấm có thể phát tán trở lại da bàn chân.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nấm móng
Dermatophyte, đặc biệt Trichophyton, là tác nhân phổ biến của nấm móng chân. Candida thường liên quan móng tay và viêm quanh móng trong một số bối cảnh. Nấm mốc không dermatophyte có thể gây bệnh nhưng cũng dễ là tạp nhiễm, nên cần tiêu chuẩn xét nghiệm chặt. Chấn thương và giày chật không trực tiếp tạo nấm nhưng mở đường xâm nhập.
Yếu tố thay đổi được: để nấm chân kéo dài, đi giày ẩm, dùng chung kềm dũa, chấn thương móng và làm móng ở nơi kiểm soát vô khuẩn kém. Yếu tố khó thay đổi: tuổi cao, tốc độ mọc móng chậm, đái tháo đường, bệnh mạch máu ngoại biên, suy giảm miễn dịch và tiền sử gia đình.
Người cao tuổi, đái tháo đường, bệnh mạch máu hoặc thần kinh ngoại biên, vận động viên bị chấn thương móng lặp lại, người suy giảm miễn dịch và người có nấm chân mạn tính là nhóm nguy cơ. Người dùng thuốc có nhiều tương tác cần đánh giá kỹ nếu cân nhắc kháng nấm uống.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nấm móng
Bệnh tiến triển chậm và có thể không đau trong thời gian dài. Móng thường đổi màu từ trắng, vàng đến nâu, dày và tích tụ mảnh vụn bên dưới. Móng có thể giòn, vụn, tách hoặc biến dạng, gây đau khi mang giày. Móng tay bị Candida có thể đi kèm sưng viêm quanh móng.
- Móng đổi màu trắng, vàng, nâu hoặc đục.
- Phiến móng dày và khó cắt.
- Mảnh vụn tích tụ dưới móng.
- Móng giòn, nứt, vụn hoặc tách khỏi giường móng.
- Đau hoặc khó chịu khi đi giày nếu móng chân dày.
- Viêm quanh móng kéo dài, thường gặp hơn ở một số nhiễm Candida.
- Thể dưới móng gần với vùng trắng bắt đầu gần chân móng.
- Móng biến dạng toàn bộ hoặc mất một phần phiến móng ở bệnh lâu năm.
Nên đặt lịch khám: móng đổi màu hoặc dày kéo dài, nhiều móng bị ảnh hưởng, đau hoặc ảnh hưởng sinh hoạt. Cần khám trong ngày: da quanh móng đỏ nóng, sưng, chảy mủ, có vết loét hoặc người bệnh đái tháo đường. Cần tái khám sớm: xét nghiệm chưa rõ, thuốc gây khó chịu, không thấy vùng móng khỏe mọc mới hoặc bệnh tái phát.
Nấm móng đơn thuần hiếm khi là cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu bàn chân có vết loét kèm đỏ nóng lan nhanh, sốt, đau dữ dội, mô tím đen, mất cảm giác đột ngột hoặc tình trạng toàn thân xấu, đặc biệt ở người đái tháo đường. Phù mặt, khó thở hoặc choáng sau dùng thuốc cũng là cấp cứu. Không tự cắt sâu móng hay trì hoãn bằng ngâm hóa chất.
Chẩn đoán Nấm móng
Khám móng chỉ gợi ý, không đủ xác nhận vì khoảng một nửa biến dạng móng có thể do nguyên nhân khác. Bác sĩ lấy mảnh móng hoặc vụn dưới móng từ vị trí phù hợp để soi, nhuộm mô học, nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử. Việc xác định dermatophyte, Candida hay nấm mốc giúp lựa chọn điều trị và diễn giải nguy cơ tạp nhiễm.
Bác sĩ kiểm tra tất cả móng tay và chân, da bàn chân, kẽ ngón và vùng quanh móng. Họ đánh giá số móng, phần trăm diện tích, độ dày, ma trận, đau, tuần hoàn và cảm giác. Tiền sử chấn thương, vảy nến, nghề nghiệp, tiệm làm móng, thuốc và bệnh nền giúp phân biệt nguyên nhân.
Soi KOH cho kết quả nhanh nhưng không xác định loài và có thể âm tính giả. Nhuộm PAS trên mảnh móng nhạy trong phát hiện nấm nhưng không luôn cho biết tác nhân sống. Nuôi cấy giúp định danh và đánh giá nấm mốc nhưng chậm và dễ âm tính. PCR nhanh hơn ở một số nơi. Trước hoặc trong thuốc uống, xét nghiệm chức năng gan và các xét nghiệm khác được cân nhắc theo hoạt chất, bệnh nền và hướng dẫn.
Dermoscopy móng có thể cho thấy các dấu gợi ý như bờ răng cưa hoặc các dải màu, nhưng không thay thế xét nghiệm nấm. X-quang hay siêu âm không được dùng thường quy; chỉ cần khi bác sĩ nghi chấn thương xương, u hoặc bệnh khác gây biến dạng móng.
Chẩn đoán cần biểu hiện móng phù hợp và bằng chứng nấm từ ít nhất một phương pháp xét nghiệm đáng tin cậy. Với nấm mốc không dermatophyte, thường cần mẫu lặp lại hoặc nhiều tiêu chí để phân biệt tác nhân thật với tạp nhiễm. Không nên bắt đầu thuốc uống chỉ dựa trên màu móng.
Điều trị Nấm móng
Lựa chọn điều trị dựa trên tác nhân, số móng, mức độ dày, diện tích, ma trận, đau, tuổi, thai kỳ, gan thận và tương tác thuốc. Bệnh nhẹ có thể dùng thuốc tại chỗ; bệnh rộng hoặc có ma trận thường cân nhắc thuốc toàn thân sau xác nhận. Cần điều trị nấm chân, chăm sóc giày và giảm chấn thương. Nhập viện không thường cần, trừ biến chứng nhiễm khuẩn nặng.
Thuốc uống như terbinafine hoặc itraconazole thường hiệu quả hơn trong nhiều trường hợp nấm móng do dermatophyte, nhưng phải được kê sau đánh giá gan, tim, thai kỳ và tương tác. Thuốc bôi chuyên dụng như ciclopirox, amorolfine, efinaconazole hoặc tavaborole có vai trò tùy quốc gia, mức độ và khả năng tiếp cận. Kem trị nấm da thông thường khó xuyên móng và không thể thay thế thuốc móng.
Cắt, mài hoặc làm mỏng móng chuyên môn có thể giảm đau và giúp thuốc tại chỗ tiếp cận tốt hơn. Một số trường hợp chọn lọc cần loại bỏ một phần hoặc toàn bộ móng bằng phương pháp hóa học hoặc thủ thuật. Laser chủ yếu được nghiên cứu hoặc dùng cải thiện hình thức; bằng chứng diệt nấm chưa đồng nhất và không nên được quảng cáo như phương pháp chắc chắn khỏi.
Cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ móng có thể được cân nhắc khi móng đau, rất dày, biến dạng hoặc không đáp ứng, thường kết hợp điều trị kháng nấm. Quyết định phụ thuộc tuần hoàn, đái tháo đường, nguy cơ lành vết thương và khả năng móng mọc lại. Người bệnh không tự nhổ móng tại nhà.
Cắt móng thẳng, giữ móng ngắn vừa phải, làm khô giày, dùng dụng cụ riêng và điều trị nấm chân giúp hỗ trợ. Móng dày nên được chuyên viên y tế làm mỏng nếu người bệnh có đái tháo đường hoặc tuần hoàn kém. Sơn che móng và mỹ phẩm cần trao đổi vì có thể cản thuốc bôi hoặc che dấu thay đổi.
Dấu hiệu đáp ứng quan trọng là dải móng trong, khỏe mọc từ chân móng ra ngoài, không phải việc phần móng cũ đổi màu ngay. Theo dõi đau, đỏ quanh móng, số móng mới, tác dụng phụ và xét nghiệm theo chỉ định. Chụp ảnh định kỳ giúp đánh giá tốc độ mọc.
Diệt nấm và mọc móng là hai quá trình khác nhau. Thuốc có thể dùng trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, còn móng tay thường cần khoảng nửa năm và móng chân có thể cần một năm hoặc lâu hơn để mọc thay thế hoàn toàn. Thời gian thay đổi theo tuổi, tuần hoàn, ma trận và mức độ bệnh; không cam kết mốc khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Nấm móng có thể gây đau, khó đi giày, giảm vận động, móng quặp hoặc chấn thương da quanh móng. Nấm lan sang da bàn chân và tái nhiễm. Người đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ viêm mô tế bào và biến chứng bàn chân cao hơn. Thuốc uống có thể gây độc tính hoặc tương tác nếu dùng không phù hợp.
Nấm móng có thể điều trị nhưng tỷ lệ khỏi hoàn toàn không tuyệt đối và tái phát tương đối thường gặp. Kết quả tốt hơn khi bệnh nhẹ, ít móng, ma trận chưa bị ảnh hưởng và nấm chân được kiểm soát. Tuổi cao, tuần hoàn kém, móng mọc chậm và nấm mốc không dermatophyte làm đáp ứng khó dự đoán.
Tái phát có thể xảy ra sau khi móng đã sạch vì bào tử còn trong giày, nấm chân tái xuất hoặc tiếp xúc lại với dụng cụ. Duy trì chân khô, khử khuẩn dụng cụ, không dùng chung kềm dũa và điều trị nấm da sớm giúp giảm nguy cơ. Một số người nguy cơ cao cần kế hoạch duy trì do bác sĩ chỉ định.
Mang dép ở khu tắm chung, giữ chân khô, chọn giày vừa, thay tất, không dùng chung dụng cụ móng và chọn cơ sở làm móng tuân thủ khử khuẩn. Cắt móng không quá sát và tránh gây chảy máu. Điều trị nấm chân sớm để ngăn lan vào móng. Không có vaccine phòng nấm móng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nấm móng
Không có chế độ ăn hoặc thực phẩm nào làm móng hết nấm. Dinh dưỡng đủ đạm, vitamin và khoáng chất hỗ trợ mọc móng nhưng không thay thế kháng nấm. Người đái tháo đường cần kiểm soát đường huyết theo kế hoạch cá nhân. Tránh tự dùng thảo dược uống vì có thể tương tác hoặc ảnh hưởng gan khi dùng cùng thuốc kháng nấm.
Có thể sinh hoạt và tập luyện, nhưng móng dày đau cần giày mũi rộng và giảm chấn thương lặp lại. Dùng dép trong phòng tắm chung, không dùng chung dụng cụ thể thao và thay tất ẩm. Nếu có loét, đau nhiều hoặc tuần hoàn kém, mức hoạt động và chăm sóc móng cần được bác sĩ hoặc chuyên viên bàn chân hướng dẫn.
Theo dõi dải móng khỏe mọc từ gốc, chụp ảnh mỗi tháng và ghi đau hoặc đỏ quanh móng. Không cạo sâu vụn dưới móng, không dùng dao nhọn và không đánh giá thất bại chỉ sau vài tuần. Người đái tháo đường nên kiểm tra da quanh móng hằng ngày.
- Không tự dùng thuốc kháng nấm uống khi chưa xác nhận chẩn đoán.
- Không dùng kem trị nấm da thông thường như giải pháp duy nhất cho móng dày.
- Không nhổ, cắt sâu hoặc khoan móng tại nhà.
- Không dùng chung kềm, dũa, giày hoặc khăn.
- Không bỏ qua đỏ nóng, loét hoặc mủ quanh móng ở người đái tháo đường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nấm móng ít phổ biến ở trẻ hơn người lớn, vì vậy cần xác nhận chẩn đoán và xem xét chấn thương, vảy nến hoặc dị tật móng. Lựa chọn thuốc phụ thuộc tuổi, cân nặng và phê duyệt tại quốc gia. Trẻ có móng mọc nhanh hơn nên có thể đáp ứng tốt với một số điều trị tại chỗ, nhưng không tự dùng thuốc người lớn.
Người cao tuổi thường có móng mọc chậm, dày do nhiều nguyên nhân, tuần hoàn kém và đa thuốc. Xác nhận nấm đặc biệt quan trọng trước thuốc uống. Chăm sóc móng chuyên môn có thể giảm đau và phòng vết thương; mục tiêu đôi khi là kiểm soát triệu chứng hơn là đạt móng hoàn toàn bình thường.
Điều trị nấm móng thường có thể trì hoãn nếu không đau hoặc biến chứng vì bệnh tiến triển chậm. Thuốc uống và một số thuốc bôi có hạn chế trong thai kỳ, nên cần bác sĩ đánh giá. Không tự dùng thuốc hoặc ngâm hóa chất mạnh; ưu tiên giữ móng sạch, khô và phòng chấn thương.
Không mặc định phải ngừng cho bú, nhưng thuốc toàn thân cần xem xét khả năng bài tiết vào sữa và tuổi trẻ. Nhiều trường hợp có thể trì hoãn điều trị tích cực hoặc dùng lựa chọn tại chỗ phù hợp. Người mẹ nên rửa tay sau bôi và tránh để trẻ tiếp xúc với thuốc.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc thể dưới móng gần, nhiều móng hoặc bội nhiễm. Cần xác nhận tác nhân, đánh giá tương tác với thuốc ức chế miễn dịch và theo dõi sát. Đỏ nóng, loét, mủ hoặc sốt cần khám ngay.
Sau cắt hoặc loại bỏ móng, cần giữ băng và vết thương theo hướng dẫn, theo dõi đau tăng, chảy mủ, sốt và tuần hoàn ngón. Không ngâm chân hoặc tự tháo mô móng còn lại khi chưa được phép. Người đái tháo đường cần lịch kiểm tra sát hơn.
Câu hỏi thường gặp về Nấm móng
Nấm móng có thể được điều trị, nhưng khỏi hoàn toàn không xảy ra ở mọi người và tái phát vẫn có thể xảy ra. Kết quả phụ thuộc tác nhân, số móng, ma trận, độ dày, tuổi và bệnh nền. Thuốc có thể loại bỏ nấm trước khi móng nhìn bình thường; phải chờ móng khỏe mọc thay thế. Xác nhận chẩn đoán, dùng thuốc đúng chỉ định và kiểm soát nấm chân giúp tăng khả năng thành công.
Có khả năng lây. Bào tử nấm có thể truyền qua da hoặc móng nhiễm, dụng cụ cắt móng, giày, khăn và bề mặt ẩm. Tuy nhiên, tiếp xúc không phải lúc nào cũng gây bệnh; vết nứt móng, chân ẩm và bệnh nền làm tăng nguy cơ. Không dùng chung kềm dũa, mang dép ở phòng tắm chung và điều trị nấm chân là những cách giảm lây và tái nhiễm.
Nhiều bệnh như chấn thương, vảy nến, lichen phẳng và viêm da có thể làm móng dày hoặc đổi màu giống nấm. Thuốc nấm, đặc biệt thuốc uống, cần dùng lâu và có nguy cơ tác dụng phụ hoặc tương tác. Soi KOH, nhuộm mảnh móng, nuôi cấy hoặc PCR giúp chứng minh nấm và đôi khi xác định tác nhân. Xét nghiệm giảm nguy cơ điều trị sai một bệnh móng không do nấm.
Móng mọc chậm nên hình thức hồi phục lâu hơn thời gian dùng thuốc. Móng tay có thể cần khoảng sáu tháng, còn móng chân thường cần một năm hoặc lâu hơn để mọc hoàn toàn, tùy tuổi, tuần hoàn và mức độ ma trận bị ảnh hưởng. Dấu hiệu tốt là dải móng trong mọc từ gốc. Phần móng cũ vẫn vàng hoặc dày không nhất thiết nghĩa là nấm còn hoạt động.
Đái tháo đường làm tăng nguy cơ vết thương bàn chân, nhiễm khuẩn và lành chậm. Không nên tự cắt sâu móng dày hoặc dùng hóa chất mạnh. Cần khám khi móng đau, da quanh móng đỏ nóng, có mủ, vết loét hoặc mất cảm giác. Điều trị phải xét tuần hoàn, chức năng gan thận và các thuốc đang dùng. Kiểm soát đường huyết, chăm sóc chân hằng ngày và giày vừa là phần quan trọng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

