Griseofulvin là thuốc kháng nấm đường uống có tác dụng kìm sự phát triển của dermatophyte, tức nhóm nấm thường gây bệnh ở da, tóc và móng. Thuốc được chỉ định cho một số trường hợp nấm da thân, nấm chân, nấm bẹn, nấm râu, nấm da đầu và nấm móng không đáp ứng đầy đủ với điều trị tại chỗ. Griseofulvin không có tác dụng với Candida, vi khuẩn hoặc nấm gây lang ben. Thuốc có dạng vi tinh thể, microsize, và siêu vi tinh thể, ultramicrosize; hai dạng có mức hấp thu và liều dùng khác nhau nên không được tự quy đổi theo cùng số miligam. Hấp thu thuốc có thể tăng khi dùng cùng thức ăn nhiều chất béo. Griseofulvin chống chỉ định ở phụ nữ mang thai, người suy tế bào gan hoặc rối loạn chuyển hóa porphyrin và có thể tương tác với thuốc tránh thai nội tiết, warfarin, cyclosporine, barbiturate và rượu.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc kháng nấm toàn thân, có tác dụng kìm nấm
- Mã ATC: D01BA01
- Đường dùng: Đường uống
- Đối tượng nấm: Dermatophyte thuộc các chi Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton
- Không có tác dụng: Candida, lang ben, vi khuẩn và nhiều loại nấm ngoài dermatophyte
- Dạng bào chế: Viên microsize, viên ultramicrosize và hỗn dịch microsize 1
- Lưu ý về liều: Dạng ultramicrosize hấp thu tốt hơn; không tự quy đổi liều giữa hai dạng 1
- Chống chỉ định nổi bật: Mang thai, suy tế bào gan, rối loạn chuyển hóa porphyrin và quá mẫn
- Cảnh báo: Độc tính gan, phản ứng da nghiêm trọng, nhạy cảm ánh sáng và tương tác thuốc
- Nguyên tắc sử dụng: Cần xác nhận nấm gây bệnh và dùng đủ thời gian theo chỉ định của bác sĩ
Hoạt chất Griseofulvin là gì?
Griseofulvin là thuốc kháng nấm đường uống có tác dụng kìm dermatophyte. Thuốc gắn với protein vi ống cần thiết cho quá trình phân bào của nấm và tích lũy trong keratin mới, từ đó làm mô keratin đang phát triển trở nên khó bị nấm xâm nhập. Thuốc chỉ tác dụng với một số nấm thuộc các chi Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton.
Griseofulvin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Griseofulvin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Griseofulvin |
| Tên IUPAC | (2S,5'R)-7-chloro-3',4,6-trimethoxy-5'-methylspiro[1-benzofuran-2,4'-cyclohex-2-ene]-1',3-dione |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên hóa học: 7-chloro-2’,4,6-trimethoxy-6’β-methylspiro[benzofuran-2(3H),1’-cyclohexane]-3-4’-dione. |
| Tên viết tắt | GRF |
| Tên Latinh / tên dược điển | Griseofulvinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 126-07-8 |
|---|---|
| UNII | 32HRV3E3D5 |
| PubChem CID | 441140 |
| RxNorm CUI | 5021 |
| Công thức phân tử | C17H17ClO6 |
Dược động học của Griseofulvin
Griseofulvin microsize được hấp thu không ổn định qua đường tiêu hóa, chủ yếu ở tá tràng. Nồng độ đỉnh thường đạt sau khoảng bốn giờ. Sau hấp thu, thuốc tập trung tại các tế bào tiền thân keratin và gắn vào keratin mới. Thuốc được chuyển hóa ở gan thành 6-desmethylgriseofulvin và chất liên hợp glucuronide, sau đó thải qua nước tiểu, phân và một phần qua mồ hôi. Thời gian bán thải trong huyết tương dao động khoảng 9–24 giờ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Griseofulvin microsize được hấp thu chủ yếu tại tá tràng, một phần ở hỗng tràng và hồi tràng. Nồng độ đỉnh ở người lớn nhịn đói sau liều 0,5 g xuất hiện khoảng bốn giờ. Dùng thuốc cùng bữa ăn nhiều chất béo có thể làm tăng nồng độ thuốc; trong một nghiên cứu ở trẻ em, dùng cùng sữa làm tăng đáng kể Cmax và diện tích dưới đường cong so với dùng khi đói.
| F · Sinh khả dụng | Nhãn thuốc không công bố giá trị sinh khả dụng tuyệt đối. Mức hấp thu của dạng microsize được ước tính khoảng 27–72% và thay đổi đáng kể giữa các cá nhân. Hiệu suất hấp thu của dạng ultramicrosize cao khoảng 1,5 lần dạng microsize thông thường, cho phép dùng lượng hoạt chất tương đương khoảng hai phần ba liều microsize trong các chế độ được ghi trên nhãn. Không tự quy đổi hai dạng. 1 |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau khi uống, griseofulvin được lắng đọng tại các tế bào tiền thân keratin, có ái lực lớn hơn với mô bệnh và gắn chặt vào keratin mới, giúp keratin mới kháng sự xâm nhập của nấm. Thể tích phân bố định lượng.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Griseofulvin được chuyển hóa tại gan thành 6-desmethylgriseofulvin và chất liên hợp glucuronide của chất chuyển hóa này.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng 30% một liều uống được bài tiết trong nước tiểu trong 24 giờ và khoảng 50% trong vòng năm ngày, chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa. Griseofulvin không đổi chiếm dưới 1% liều trong nước tiểu. Khoảng một phần ba liều được thải qua phân trong năm ngày; thuốc cũng được bài tiết qua mồ hôi.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải thải trừ trong huyết tương dao động khoảng 9–24 giờ. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Độ tan thấp trong dịch tiêu hóa khiến mức hấp thu thay đổi đáng kể giữa các cá nhân.
- Thức ăn nhiều chất béo hoặc sữa có thể làm tăng hấp thu dạng microsize.
- Dạng ultramicrosize có hiệu suất hấp thu cao hơn khoảng 1,5 lần dạng microsize.
- Barbiturate có thể làm giảm nồng độ griseofulvin trong huyết tương và giảm hoạt tính của thuốc. 1
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Griseofulvin
Griseofulvin thuộc nhóm thuốc chống nấm dùng toàn thân trong da liễu, mã ATC D01BA01. Đây là thuốc kìm nấm chuyên biệt đối với dermatophyte, không phải thuốc kháng nấm phổ rộng và không có tác dụng với vi khuẩn. 1
Phần III: Cơ chế tác dụng
Griseofulvin gắn với các protein vi ống cần thiết cho quá trình nguyên phân, qua đó làm rối loạn thoi phân bào của tế bào nấm. Thuốc đồng thời được lắng đọng tại các tế bào tiền thân keratin và gắn vào keratin mới, tạo mô keratin có khả năng chống lại sự xâm nhập của dermatophyte.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Griseofulvin có tác dụng kìm nấm đối với nhiều chủng dermatophyte thuộc Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton. Thuốc không có tác dụng đối với vi khuẩn hoặc những chi nấm khác. Do thuốc bảo vệ keratin mới thay vì loại bỏ tức thì toàn bộ mô đã nhiễm, hiệu quả lâm sàng phụ thuộc vào thời gian thay mới của da, tóc hoặc móng.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Griseofulvin
Theo nhãn griseofulvin microsize tại Hoa Kỳ, thuốc được chỉ định điều trị nhiễm dermatophyte ở da không đáp ứng đầy đủ với thuốc bôi, tóc và móng, bao gồm:
- Nấm da thân, tinea corporis.
- Nấm da chân, tinea pedis.
- Nấm da đùi hoặc bẹn, tinea cruris.
- Nấm vùng râu, tinea barbae.
- Nấm da đầu, tinea capitis.
- Nấm móng, tinea unguium.
Tác nhân phải thuộc các loài dermatophyte nhạy cảm trong nhóm Trichophyton, Microsporum hoặc Epidermophyton. Trước điều trị nên lấy bệnh phẩm làm soi KOH, nuôi cấy nấm hoặc sinh thiết móng khi phù hợp. CDC cũng xác nhận nấm da đầu thường cần thuốc kháng nấm kê đơn đường uống và liệt kê griseofulvin là một lựa chọn.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây lấy từ nhãn thuốc Hoa Kỳ, chỉ có giá trị tham khảo và không được tự áp dụng.
Dạng microsize:
- Người lớn: liều thông thường 500 mg/ngày, có thể chia liều. Người có tổn thương lan rộng có thể được bác sĩ chỉ định liều khởi đầu 750 mg–1 g/ngày rồi giảm sau khi có đáp ứng.
- Trẻ trên hai tuổi: khoảng 10 mg/kg/ngày, thường chia liều.
Dạng ultramicrosize:
- Người lớn: 375 mg/ngày, uống một lần hoặc chia liều, đối với nấm da thân, nấm bẹn hoặc nấm da đầu.
- Các nhiễm khó điều trị hơn như nấm chân hoặc nấm móng: nhãn đề cập 750 mg/ngày, chia liều.
- Trẻ em: khoảng 7,3 mg/kg/ngày; liều chưa được xác lập ở trẻ từ hai tuổi trở xuống.
Dạng microsize và ultramicrosize không tương đương theo từng miligam. Bác sĩ phải lựa chọn liều theo dạng bào chế, vị trí nhiễm nấm, tác nhân, tuổi, cân nặng, bệnh nền và đáp ứng điều trị.
- Uống đúng dạng bào chế và liều được kê; không tự thay thế microsize bằng ultramicrosize hoặc ngược lại.
- Có thể dùng dạng microsize cùng bữa ăn có chất béo để cải thiện hấp thu nếu phù hợp với hướng dẫn của bác sĩ.
- Lắc kỹ hỗn dịch trước mỗi lần dùng.
- Viên ultramicrosize có thể được nuốt nguyên hoặc nghiền, rắc lên một thìa canh sốt táo và nuốt ngay mà không nhai theo nhãn sản phẩm.
- Tiếp tục dùng đủ thời gian cho đến khi tác nhân được loại bỏ theo đánh giá lâm sàng hoặc xét nghiệm; không tự ngừng khi triệu chứng vừa cải thiện.
- Thực hiện vệ sinh cá nhân, xử lý nguồn lây và phòng tái nhiễm.
- Thuốc bôi phù hợp có thể được sử dụng đồng thời theo chỉ định, đặc biệt trong nấm chân.
- Tránh dùng kem chứa corticosteroid cho phát ban nghi là nấm khi chưa được chẩn đoán vì steroid có thể làm bệnh nặng hơn. 13
Khi điều trị kéo dài, nhãn khuyến cáo theo dõi định kỳ:
- Chức năng gan.
- Chức năng thận.
- Công thức máu và chức năng tạo máu.
- Dấu hiệu tổn thương gan như vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc đau vùng gan.
- Phát ban, phồng rộp da, tổn thương niêm mạc hoặc phản ứng quá mẫn.
- Tê bì, dị cảm hoặc dấu hiệu bệnh thần kinh ngoại biên.
- Đáp ứng lâm sàng và xét nghiệm nấm để quyết định thời gian điều trị.
- INR hoặc chỉ số đông máu khi dùng cùng warfarin theo chỉ định của bác sĩ.
Cảnh báo và lưu ý về Griseofulvin
Theo nhãn DailyMed, griseofulvin chống chỉ định trong các trường hợp:
- Quá mẫn với griseofulvin.
- Rối loạn chuyển hóa porphyrin.
- Suy tế bào gan.
- Phụ nữ đang mang thai hoặc có thể mang thai trong thời gian điều trị.
Thuốc tránh thai chứa estrogen có thể giảm hiệu quả khi dùng cùng griseofulvin, vì vậy chống chỉ định trong thai kỳ không thể được xử lý chỉ bằng việc tiếp tục biện pháp tránh thai nội tiết hiện có.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
- Phát ban, mày đay và phản ứng quá mẫn.
- Buồn nôn, nôn, khó chịu vùng thượng vị và tiêu chảy.
- Đau đầu, mệt mỏi, chóng mặt.
- Mất ngủ, lú lẫn hoặc suy giảm khả năng thực hiện hoạt động thường ngày.
- Tưa miệng.
- Tê bì hoặc dị cảm ở tay chân, nhất là khi điều trị kéo dài.
- Nhạy cảm với ánh sáng. 1
Người bệnh không nên tự ngừng hoặc tiếp tục thuốc khi xuất hiện phản ứng bất thường mà cần liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ để được đánh giá.
Các phản ứng nghiêm trọng đã được cảnh báo hoặc báo cáo gồm:
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và hồng ban đa dạng.
- Độc tính gan với tăng AST, ALT, bilirubin, vàng da, viêm gan hoặc tổn thương gan nghiêm trọng.
- Phù mạch hoặc phản ứng quá mẫn nặng.
- Giảm bạch cầu, giảm bạch cầu hạt và các rối loạn huyết học khác.
- Bệnh thần kinh ngoại biên liên quan thời gian điều trị.
- Protein niệu, bệnh thận hư, rối loạn đông máu và xuất huyết tiêu hóa hiếm gặp.
- Hội chứng giống lupus hoặc làm nặng lupus ban đỏ có từ trước. 1
Cần đánh giá y tế ngay khi có phát ban phồng rộp, loét miệng, sưng mặt, khó thở, vàng da, sốt, đau họng kéo dài, chảy máu bất thường hoặc tê yếu tiến triển.
- Cần xác nhận dermatophyte là nguyên nhân trước khi điều trị.
- Không dùng cho nhiễm nấm nhẹ có thể đáp ứng với thuốc bôi.
- Không sử dụng để phòng ngừa nhiễm nấm vì tính an toàn và hiệu quả cho mục đích dự phòng chưa được xác lập.
- Theo dõi gan, thận và hệ tạo máu khi điều trị kéo dài.
- Ngừng thuốc và đánh giá ngay khi xuất hiện phản ứng da nghiêm trọng hoặc dấu hiệu tổn thương gan.
- Tránh ánh nắng tự nhiên hoặc nhân tạo mạnh, kéo dài; sử dụng biện pháp bảo vệ da.
- Thận trọng ở người dị ứng penicillin do có khả năng mẫn cảm chéo, mặc dù một số người dị ứng penicillin vẫn đã sử dụng thuốc mà không gặp vấn đề.
- Thận trọng ở người có lupus ban đỏ vì thuốc có thể gây hội chứng giống lupus hoặc làm bệnh nặng hơn.
- Không uống rượu trong thời gian dùng thuốc.
- Không tự chuyển đổi giữa dạng microsize và ultramicrosize. 1
Kinh nghiệm về quá liều griseofulvin còn hạn chế. Nhãn khuyến cáo ngừng thuốc, điều trị triệu chứng và thực hiện các biện pháp hỗ trợ cần thiết. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trong nhãn. Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc; không tự gây nôn.
Theo các nhãn được kiểm chứng:
- Bảo quản viên microsize và viên ultramicrosize ở 20–25°C.
- Đựng trong bao bì kín; viên ultramicrosize và hỗn dịch cần bao bì kín, tránh ánh sáng.
- Hỗn dịch phải được lắc kỹ trước khi sử dụng.
- Để thuốc ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em. 1
Điều kiện bảo quản cụ thể phải tuân theo nhãn của sản phẩm thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Theo nhãn dạng microsize, tính an toàn và hiệu quả chưa được xác lập ở trẻ từ hai tuổi trở xuống; ở trẻ trên hai tuổi, tính an toàn của liều cao hơn 10 mg/kg/ngày chưa được xác lập. Nhãn dạng ultramicrosize đề cập liều khoảng 7,3 mg/kg/ngày ở trẻ em, nhưng chưa xác lập liều cho trẻ từ hai tuổi trở xuống. 1
CDC cho biết nấm da đầu thường cần thuốc kháng nấm kê đơn đường uống và griseofulvin là một trong các lựa chọn. Việc lựa chọn thuốc, dạng bào chế và liều ở trẻ phải do bác sĩ quyết định dựa trên cân nặng, tác nhân nấm và khả năng dung nạp.
Dữ liệu riêng về hiệu quả, tính an toàn và điều chỉnh liều griseofulvin ở người cao tuổi trong các nhãn được kiểm chứng.
Người cao tuổi thường cần được rà soát chức năng gan, thận, huyết học và nguy cơ tương tác với thuốc chống đông hoặc các thuốc dùng đồng thời trước và trong quá trình điều trị.
Griseofulvin chống chỉ định ở phụ nữ đang mang thai hoặc có thể mang thai trong thời gian điều trị. Nhãn ghi nhận thuốc có thể gây hại cho thai và dẫn hai báo cáo đã công bố về song sinh dính liền sau phơi nhiễm trong ba tháng đầu, dù các báo cáo này không tự chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối. Dữ liệu động vật cũng cho thấy độc tính với phôi và khả năng gây quái thai.
Griseofulvin có thể làm giảm hiệu quả thuốc tránh thai chứa estrogen. Người có khả năng mang thai cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp tránh thai thay thế hoặc bổ sung. Nam giới được nhãn khuyến cáo chờ ít nhất sáu tháng sau khi hoàn tất điều trị trước khi có kế hoạch làm cha.
Chưa xác định griseofulvin có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Do khả năng gây khối u được quan sát trong nghiên cứu động vật, nhãn khuyến cáo cân nhắc ngừng cho con bú hoặc ngừng thuốc, dựa trên tầm quan trọng của điều trị đối với người mẹ. Quyết định phải được bác sĩ đánh giá, không tự tiếp tục thuốc hoặc tự ngừng cho trẻ bú.
Griseofulvin chống chỉ định ở người suy tế bào gan. Thuốc được chuyển hóa tại gan và đã có báo cáo về tăng men gan, tăng bilirubin, vàng da, viêm gan và tổn thương gan nghiêm trọng. Cần theo dõi chức năng gan, đặc biệt khi điều trị kéo dài, và cân nhắc ngừng thuốc khi xuất hiện độc tính gan.
Nhãn không cung cấp chế độ điều chỉnh liều cụ thể theo mức lọc cầu thận. Khi điều trị kéo dài cần theo dõi chức năng thận; protein niệu và bệnh thận hư đã được báo cáo hiếm gặp. Liều dùng ở từng mức độ suy thận.
Griseofulvin có thể gây đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, mất ngủ, lú lẫn và suy giảm khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày. Người xuất hiện các triệu chứng này không nên lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc cần sự tỉnh táo cho đến khi biết rõ thuốc ảnh hưởng đến mình như thế nào và đã được nhân viên y tế đánh giá. 1
Tương tác thuốc của Griseofulvin
- Warfarin và thuốc chống đông loại coumarin: griseofulvin có thể làm giảm tác dụng chống đông; có thể cần điều chỉnh liều và theo dõi trong và sau điều trị.
- Thuốc tránh thai chứa estrogen và các biện pháp tránh thai nội tiết: thuốc có thể làm tăng chuyển hóa estrogen, giảm hiệu quả tránh thai và gây rối loạn kinh nguyệt. Cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp không nội tiết hoặc biện pháp bổ sung.
- Cyclosporine: nồng độ cyclosporine có thể giảm, làm giảm tác dụng ức chế miễn dịch.
- Salicylate: nồng độ salicylate huyết thanh có thể giảm.
- Barbiturate: có thể làm giảm nồng độ griseofulvin và giảm hiệu quả chống nấm.
- Rượu: có thể gây buồn nôn, nôn, đỏ bừng, nhịp tim nhanh hoặc hạ huyết áp nghiêm trọng.
- Các thuốc khác được chuyển hóa qua gan: cần được bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát vì griseofulvin có thể cảm ứng một số quá trình chuyển hóa thuốc. 1
Thắc mắc về hoạt chất Griseofulvin
Griseofulvin là thuốc kháng nấm đường uống có tác dụng kìm dermatophyte. Thuốc được dùng trong một số trường hợp nấm da, tóc hoặc móng do Trichophyton, Microsporum hay Epidermophyton gây ra, đặc biệt khi điều trị tại chỗ không đáp ứng đầy đủ.
Không. Nhãn thuốc nêu rõ griseofulvin không có tác dụng đối với Candida và không điều trị tinea versicolor, thường gọi là lang ben. Thuốc cũng không có tác dụng với vi khuẩn hoặc nhiều loại nấm ngoài nhóm dermatophyte.
Hấp thu dạng microsize có thể tăng khi dùng cùng bữa ăn nhiều chất béo hoặc sữa. Tuy nhiên, người bệnh cần làm theo nhãn của sản phẩm và hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt nếu có bệnh cần hạn chế chất béo. Hỗn dịch phải được lắc kỹ trước khi uống. 1
Không. Dạng ultramicrosize được hấp thu hiệu quả hơn khoảng 1,5 lần dạng microsize, nên liều ghi trên nhãn thấp hơn. Không được tự thay thế hai dạng theo cùng số miligam hoặc tự bẻ, đổi sản phẩm mà chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. 1
Thời gian điều trị phụ thuộc vị trí nhiễm nấm và tốc độ thay mới keratin. Nhãn đưa ra thời gian đại diện: nấm da thân khoảng 2–4 tuần, nấm da đầu 4–6 tuần, nấm chân 4–8 tuần, nấm móng tay ít nhất bốn tháng và móng chân ít nhất sáu tháng. Đây không phải thời gian bảo đảm khỏi bệnh; thuốc cần được dùng đến khi bác sĩ xác nhận tác nhân đã được loại bỏ. 1

